Thời gian trước, khi CPC còn theo phe XHCN thì chính phủ CPC còn khá liêm khiết, người nông dân tuy nhìn thấy nghèo nhưng vẫn no đủ, họ hài lòng vì bình đẳng, ít chênh lệch giàu nghèo.Mọi người vẫn được giáo dục ý thức cộng đồng vì cái chung, sống có lý tưởng cùng chung tay xây dựng đất nước.
Sang tới thời tự do mới thì mọi người bắt đầu mạnh ai nấy lo, căn bệnh tham nhũng, tư lợi bị đè nén thời XHCN bây giờ bắt đầu trỗi dậy mạnh mẽ. người có chức quyền bắt đầu tham nhũng, khoe sự giàu có, giới Hoa kiều thì do thời chiến nên vẫn tỏ vẻ nghèo. nông dân Kam thì muôn thủa luôn thua kém người ta.
Khi giao chính phủ cho UN điều hành tạm thì CPC trở nên lộn xộn, vô chính phủ. CP cũ cũng mặc kệ! có gì thì ông UNTAC chịu. hồi ấy PP từ sáng đến tối khuya đều nghe tiếng súng, rất nhiều người có súng. lính tráng thì đủ loại sắc phục các phe phải đi lộn xộn khắp nơi, tuy vậy họ chỉ bắn lên trời là nhiều chứ ít khi phang nhau, lính thường thì chả có lý do gì phải bắn nhau cả, họ chỉ thích ra oai thôi. mấy ông tướng con cũng thích bắt trước các yếu nhân đi lại có xe hộ tống, bèo thì cho 2 xe dream chạy theo 2 bên, bèo hơn thì đi bộ có vài lính đi kèm. Có lần tôi thấy 1 tay có 2 lính cảnh vệ độc đáo: hắn cho 1 lính mặc đồ Pot và 1 tên lính kia mặc đồ bộ đội, đội nón cối không sao. tay này chắc chắn là oai nhất phố rồi vì hắn thuê hẳn 2 loại lính thiện chiến nhất đi bảo vệ mình.
Súng nhiều, Tướng, lính nhiều là do ai muốn có súng , muốn thành ông Tướng thì dễ lắm, cứ ra chợ mà mua. Do lính tráng các phe giải ngũ hết nên họ bán lại quân trang, dân buôn mua lại và lập nên một cái chợ nhỏ chuyên bán vũ khí, chợ này chuyển từ bán hàng rau thịt sang bán súng đạn, tên là chợ Tek Thla. Các sạp trước treo thịt bây giờ treo súng AK, trên mặt sạp thì bày bán đạn. Súng khá rẻ: AK giá = 20$; súng ngắn đắt hơn; lựu đạn = 5$. Tôi vài lần ghé xem nhưng né xa mấy sạp có bán lựu đạn, mìn. Quân trang phù hiệu cấp cấp bậc bán cả mẹt, 200-300$ là có giấy bổ nhiệm Tướng dấu sao đỏ chót, mua thêm phù hiệu cấp bậc là xong. Nghe nói UNTAC thống kê phát hiện CPC có hơn 4000 Tướng! nhiều hơn cả Liên xô.
Thời thế loạn vậy mà dân Việt lại đổ sang khá đông? đông nhiều hơn bây giờ. chắc do ở Vn lúc đó Kinh tế khó khăn nên sang đây dễ kiếm ăn hơn, hoặc có lẽ người miền nam nhớ lính Mỹ nên sang thăm ?? dù ở PP vẫn chưa an toàn lắm với người Việt. Còn dân Việt ở biển hồ thì bị đối xử tệ, bị kẻ xấu vào làng bắn giết, bị xua đuổi. có lần ở bên bờ sông tôi thấy nhiều thuyền bè bị nước mùa lũ cuốn từ biển hồ về, họ cố tấp vào bờ để buộc dây nhưng bị những kẻ trên bờ cầm dao dọa, sẵn sàng chặt dây neo buộc, chỉ có vài dân tốt bụng và bên Chùa có mấy ông sãi thương tình ra vẫy cho vài ghe vào neo buộc thôi, còn hàng ngàn ghe bè vật vờ trong sóng lũ trôi về biên giới. Dân thợ xây Việt sợ nhất bị lính tráng chặn lại lục soát túi lấy sạch tiền, cứ đến thứ bảy ngày phát lương là bị moi hết, giày dép cũng bị soi xem có giấu tiền. Untac cũng treo giải thưởng nếu ai phát hiện sĩ quan VN còn ở lại.
Chuẩn bị bầu cử thì người Kam hải ngoại về tìm cơ hội chính trị rất nhiều, cả dân có trình độ, cả mấy anh bán cháo, hủ tíu bên Pháp, Mỹ đều đua nhau về lập đảng. có người bỏ doanh nghiệp bên Mỹ về, có người còn bắt vợ bán nhà để lập đảng riêng cho thỏa giấc mơ công danh. Danh sách các đảng đăng ký bầu cử rất dài, Logo nhiều nhìn cả hoa mắt. Điều kiện lập đảng là có đủ 1000 chữ ký thành viên và đóng lệ phí là được. Nhiều người ở hải ngoại thường đánh giá rất thấp người trong nước nên họ khá tự tin cái mác ngoại kiều, đến khi kiểm phiểu họ mới nhận ra mình chỉ là tép riu, có đảng khi kiểm phiếu chỉ đếm thấy có được 2 lá phiếu bầu, 1 phiếu của chủ tịch đảng và 1 phiếu của vợ chủ tịch. Sau bầu cử những chính khách đã trắng tay phải bỏ về Mỹ hoặc đi lang thang ở đây.
Người dân vẫn tiếc nuối thời thịnh vượng khi Vua Sihanuk được thừa hưởng thành quả từ người Pháp . Họ yêu mến ông Hoàng, nhưng ông không đứng tranh cử. Dù sao con ông nắm đảng Funcinpec thì cũng hưởng tiếng thơm từ ông, đảng Funcinpec có lợi thế khi hứa sẽ đưa đất nước chở lại thời kỳ vàng son của chế độ quân chủ.
Đám đảng cộng hòa theo Mỹ thì hứa nếu đắc cử sẽ yêu cầu Mỹ viện trợ vài chục tỷ xài chơi, rồi hứa Mỹ sẽ đầu tư vài chục tỷ để đưa đất nước giầu như Mỹ như Nhật.
đa số các đảng ngoài việc hứa sẽ cho dân tiền bạc giàu sang thì thường hứa đuổi hết việt kiều về, chiêu bài VN hay được đem ra sử dụng. trên TV đài thì chúng nói toàn lời chói tai, phân biệt chủng tộc thậm tệ, chửi bới CS. Sẵn phe XHCN nghĩa đang suy yếu nên chúng chửi phe CS càng hăng. Trên nóc chợ Mới họ treo khẩu hiệu to tướng đề chữ : “ CS là ác quỷ”. Xe của nhân viên sư quán LX bị xe Untac dí vào đít bóp còi như muốn hất sang bên đường.
Dân và người công chức thì ai cũng tưởng bở là chỉ cần theo tư bản, hoặc theo Vua là khắc sẽ giàu lên. vì thế cái gì còn sót lại của thời xhcn bị họ tẩy bỏ, tôi ngó sang vào bãi thải của sở CA thấy xe ba bánh Sidecar, tượng bán thân bác hồ, Le nin, khung hình Lê nin bác Hồ bị chất đống.
Đảng Nhân dân hơi bị yếu thế vì bị đánh hội đồng và bị coi là lạc hậu. tuy vậy họ có lực lượng đông và mạnh nhất, là phe duy nhất có thể ngăn Pot quay lại cho nên vẫn còn lý do tranh cử tốt. Tuy vậy đảng vẫn phải loại bỏ các thành phần Tập kết cũ vì sợ bị cho là gián điệp VN cài lại, Đảng cũng phải từ bỏ đường lối theo CS, tạo hình ảnh mới , Logo mới để hòa nhập với tình hình lúc đó.
Phe Pot không ra tranh cử vì lần trước mò về PP đã bị dân đánh chảy máu đầu rồi. Bây giờ chỉ quậy vài vụ lẻ tẻ ở các tỉnh xa, chúng cũng không quậy phá lớn vì lính UNTAC đã tăng lên nhiều và trang bị tốt, với lại không ai ủng hộ Pot nữa.
Các phe hò hét chửi nhau trên TV lại gây thêm thù hằn, những kẻ quá khích, thành phần tích cực nguy hiểm sẽ là mục tiêu bị thủ tiêu của các đảng. Càng kề ngày bầu cử thì những vụ cướp xe máy xảy ra liên tục khiến dân hoảng sợ, nếu cướp thật thì chỉ cần gì súng là dân đưa xe, nhưng cướp để ám sát thì bị bắn luôn, giết, ám sát trắng trợn bất kể sáng hay tối. Tuy vậy nghe súng nổ riết rồi cũng quen, nếu mình không phải mục tiêu thì cũng chẳng thấy sợ. có lần tôi ăn hủ tíu trong quán thì 2 kẻ bắn nhau cả băng AK hướng vào quán, đạn bay vào vỡ cả chén bát nhưng không ai bị gì, tôi chỉ cần nép vào tường và vẫn ăn tiếp.
Các cuộc biểu tình xảy ra liên tục, đa số là đám sinh viên vì là bọn dễ bị kích động nhất. bọn này ai xúi gì chúng cũng theo, miễn là được đi hò hét bạo lực. CA khi ấy không dám đi lẻ và không dám mặc sắc phục vì sợ bị chúng đánh. Có lần đi nhậu thịt chó về tôi say thế nào mà đi qua đường ngay đúng lúc bọn sinh viên biểu tình tràn tới, thế là chúng ủi tôi đi lên hàng đầu, rồi chúng tưởng tôi là kẻ dũng cảm nhảy vào tham gia nên hò reo khích lệ khiến tôi lủi ra không được, chúng hét to: “hãy dũng cảm tiến lên!” cứ đi thế mãi đến ngã tư chợ Mới thì gặp bọn lính dàn hàng ngang, bắn AK đạn lửa cày xuống mặt đường khiến đám đông tán loạn thì tôi mới thoát ra được.
Cuối cùng cũng ra kết quả bầu cử, nhưng PP còn bắn súng loạn cho tới tận năm 97 mới bớt. Đất nước CPC cũng trở thành những gì người dân khi đó muốn: có đa đảng, theo kinh tế tư bản, vẫn có Vua. nhưng đất nước giàu có cho mọi người như lời hứa thì chưa. Dân chủ tự do thì có, nhưng là kiểu tự do mạnh ai nấy chiếm, có tiền thì có thể lũng đoạn được, có thể mua công lý.
Bao nhiêu năm các phe phái đấu đá làm cho đất nước vẫn chậm phát triển, tài nguyên bị tàn phá. ngoài 1 số ít đầu tư tốt còn thì đa số chỉ thu hút được nhà đầu tư láu cá, tham lam, được thì ít mà mất thì nhiều: ngành dệt may kéo CN nữ từ nông thôn đổ lên thành phố làm cắt may với lương rẻ rồi dần họ thành gái mãi dâm, nhà đầu tư rừng cao su nhưng lại tàn phá những khu rừng tuyệt đẹp đầy gỗ, phá rừng trồng cây sắn công nghiệp bán được giá rẻ nhưng đất bị bạc màu, rồi chúng đưa phân hóa học vào làm ô nhiểm môi trường…v.v . Những tài nguyên được đem đổi lấy sự xa hoa lộng lẫy, xe cộ đầy đường, những thứ đó rồi cũng cũ đi, biến thành rác thải thôi, chỉ lợi cho thiểu số.
Đây là một bài xã luận về tình hình chính trị ,kinh tế và xã hội K sau giải phóng .
Bài viết hay, có tâm huyết , tác giả là người am hiểu sâu rộng về đất nước k và có cảm tình với VN .
Hy vọng mọi người sẽ được biết thêm về đất nước CPC qua những lời kể của hatgiongđo .
