Đất nước

[hoacuc]

Phần 2

Ông bà Mô-ka cùng reo lên khi Phong bước vào cửa hàng:

- Anh Phong hôm nay bỏ nạng rồi!

Ba ngày hôm nay, Phong đã bỏ nạng. Anh sắp đi lại được bình thường.

Phong lại ngồi vào cái bàn ở góc nhà, giáp với cửa ra vào. Anh thích ngồi đây để quan sát những người đi lại trên đường phố.

ông Mô-ka vừa hâm nóng cà phê vừa bỏ anh:

- Một, hai tuần nữa, anh Phong sẽ được uống cà phê đá. Tôi đã nhờ người mua ở Hà Nội. Phải làm cho Thủ đô mới cũng không kém gì Thủ đô cũ. Dưới Đồng Quan, chợ Đại, nhiều nhà có tủ lạnh rồi.

Đến cửa hàng ông, bao giờ Phong cũng thu lượm được một vài tin tức mới. Điều ông vừa nói làm Phong không vui. Có lẽ nào cuộc sống ở Hà Nội đang dần dần trở lại bình thường! Khi anh rút ra khỏi Hà Nội, đó là một thành phố chết. Anh nghĩ nó sẽ tiếp tục như vậy nếu còn chiến tranh. Không một người dân nào trở lại Hà Nội nếu giặc Pháp vẫn ở đó.

ông Mô-ka mang tách cà phê đen nhánh đến, ngồi luôn xuống bên anh. ông nói nho nhỏ:

- Mấy hôm nay "đinh tê" nhiều lắm!

Người ta đã tìm được một từ mới để chỉ hành động quay về thành.

- Thế à bác? - Phong hỏi lại.

ông Mô-ka đưa mắt, trỏ ra đường:

- Anh nhìn nườm nượp ngoài kia kìa! Cứ túi xách to, ba lô lớn là "tản cư ngược" đấy. Thằng Tây đánh ra chuyến vừa rồi rất hại, nó làm cho một số người hoang mang... Vợ chồng tôi, thì đừng hòng! Con giai, con gái đi kháng chiến cả. Bao giờ Cụ Hồ bảo, mới về. Khi về phải đi đường hoàng qua Arc de triomphe   chứ không thèm chui rúc, phải không anh? Mình phải giữ cái danh dự của người Thủ đô đi kháng chiến! Vừa mới vài ngày đã không chịu được...

Phong nhìn ra phố, quả nhiên thấy hôm nay tấp nập. Nhiều người mang ba lô và túi xách tay. Phần  lớn là những người đứng tuổi. Có những cặp vợ chồng dắt theo những đứa con nhỏ. Nếu ông Mô-ka không nói, anh nghĩ họ là những người thời gian qua lánh vào vùng núi, bữa nay trở về nơi họ đã tản cư.

- Bao giờ anh trở về bộ đội? - ông Mô-ka hỏi.

Phong đáp lửng lơ:

- Tôi còn tìm liên lạc với đơn vị.

- Sauve qui peut  Tìm được bây giờ không phải dễ. Anh em ta ở Thủ đô ra đánh còn khá. Nhiều nơi, bộ đội chạy như vịt. Dân nói: "Các con ơi, đi dẹp vào bên để cho các anh ấy chạy...".

Phong cảm thấy phật ý. Nhưng anh không cãi. Vì quả tình chính anh đã có lúc cắm đầu chạy nhanh đến mức làm cho nhiều người phải kinh ngạc.

ông Mô-ka lại nói:

- Hồi tháng Chạp, mình tính sai. Mình tưởng Blom lên, Đác-giăng-li-ơ về Pháp thì chiến tranh chưa nổ ra. Nhưng mình không tính đến chuyện Blom lên, buộc Va-luy ở bên này phải nổ, để làm "việc đã rồi"... Nhưng anh có nghe Ra-ma-đi-ê tuyên bố ngày 18 tháng Ba vừa rồi không?

Phong lắc đầu.

- Ra-ma-đi-ê nói ở quốc hội là Pháp không dùng vũ lực để giải quyết bất kỳ vấn đề nào ở hải ngoại, tất nhiên là ở cả Đông Dương. Pháp tôn trọng độc lập của Việt Nam, người "An Nam" có thể thống nhất cả "ba nước An Nam"  nếu họ muốn... Hoàn toàn như vậy, tôi đã đọc ở một tờ báo Pháp... Chắc là cũng xong thôi, đôi bên cùng phô trương lực lượng của mình, rồi lại bàn bạc với nhau. Mùa đông này, anh uống cà phê lại đến nhà tôi ở Thái Phiên...

Một người đứng tuổi từ ngoài đi vào. ông ta mặc quần áo tơ-rô-pi-can màu xám, kẻ sọc, có cả gi-lê, đầu đội mũ phớt, chân đi đôi giày đen, rất lịch sự. Tay ông cầm một chiếc can. ông tươi cười nhìn ông Mô-ka, chào bằng tiếng Pháp:

- Chào ông bạn già!

ông quay sang Phong, bỏ mũ, chuyển chiếc mũ sang tay cầm can, chìa tay ra bắt tay Phong, cũng nói bằng tiếng Pháp:

- Chào ngài trung úy.

ông đã nhìn thấy Phong mặc bộ quần áo bộ đội, và gọi anh là trung úy tuy Phong không có vẻ gì ở chức vụ đó.

Thái độ của ông quá cung kính, khiến Phong phải đứng dậy đáp lễ. Người đứng tuổi tự giới thiệu:

- Nguyễn Trọng Trạch!

ông ta nói một cách rất khiêm nhường, nhưng có vẻ tin chắc rằng người nghe phải biết tên tuổi của mình. Thật tình, cái tên Phong nghe cũng quen quen. Có lẽ ông ta là một nhà thầu khoán hoặc một nhân viên cao cấp nào trong chính phủ hồi Pháp thuộc hoặc Nhật thuộc.

ông nói với ông Mô-ka:

- Tiệc vĩnh biệt. Xin một cốc cà phê đá!

- Chưa có đá, muốn uống đá phải tuần sau.

- Đành uống nóng vậy. Très fort, s'il vous plait .

- Đi đấy à?

ông ta gật đầu, rồi ngồi xuống bên bàn. Dường như đoán Phong đã am hiểu chuyện này, ông quay sang anh:

- Cũng do hoàn cảnh anh ạ. Khi đi hoàn toàn hai bàn tay trắng. Hơn bốn tháng trời rồi, có cái gì bán hết, giờ đành phải quay về. Có lỗi với Chính phủ, với kháng chiến lắm, với cả các anh. Biết vậy, mà không làm sao được! Nhưng ở đâu thì tấm lòng vẫn hướng về Cụ Hồ, hướng về kháng chiến, luôn luôn trông chờ các anh chiến thắng trở về... thật là rực rỡ...

ông tươi cười vỗ nhẹ mấy ngón tay trắng trẻo, mũm mĩm lên vai áo, ý muốn nói đến cấp hiệu sĩ quan của anh trong tương lai...

Người khách hàng này đã chứng minh lời ông Mô-ka nói ban nãy. Trên đường trở về nhà, Phong chăm chú nhìn những người qua lại. Với ai anh cũng có cảm giác là họ đang rời nơi tản cư để quay về thành phố. Những người bữa trước đi chung với anh một con đường, đang rời bỏ anh.

[hoacuc]

Phong phân vân không hiểu có chuyện gì mà ông Toàn Thịnh lại cho Dung đến mời anh sang chơi. Hàng ngày vào giờ này, ông đánh cờ. Đánh cờ đã trở thành một thú tiêu khiển thường xuyên từ khi ông tìm được một ông chánh hội cũ ở trong làng cũng nhiều thời giờ rảnh rỗi và sinh cờ như ông.
ông Toàn Thịnh đang ngồi tư lự bên ấm trà, thấy Phong vào, nhanh nhảu nói:

- Anh Phong! Đi lại tốt rồi phải không?

- Thưa ông, gần được bình thường. ông bảo cô Dung gọi cháu?

- Có việc cần bàn riêng với anh. Nhà đi vắng cả. Anh ngồi xuống đây.

Phong bẽn lẽn ngồi vào một góc tràng kỷ. Từ ngày có chuyện với Dung, anh hơi mất tự nhiên.

ông Toàn Thịnh chậm rãi nhồi thuốc vào cái tẩu nạm bạc, hút một hơi, nhả khói thơm lừng rồi nói:

- ở nhà này, em Luyến còn nhỏ quá, toàn đàn bà, nhiều chuyện không bàn bạc được. Tôi đã coi anh như người nhà... hôm nay, muốn hỏi ý kiến anh...

- Có chuyện gì, xin ông cứ dạy.

- Tôi hỏi thực anh, anh ở Hà Nội chiến đấu mấy tháng trời, anh bảo ta đánh Tây có thắng không? Nếu anh nói thắng, thì chừng bao lâu? Tôi rất quý anh, vì tôi biết anh là người đứng đắn và chín chắn, nên hỏi riêng anh. Tôi chán nghe những luận điệu tuyên truyền!

Câu hỏi đột ngột làm Phong lúng túng. Phải đánh Tây vì nó cướp nước ta, đối với anh là một điều dứt khoát. Nhưng có thắng hay, bao giờ thắng thì anh chưa nghĩ tới. Sau khi cân nhắc anh đáp:

- Cháu nghĩ là ta sẽ thắng, nhưng phải lâu.

- Bao lâu? Mấy năm?

- Quả tình cháu không thể biết được điều đó.

- Năm năm? Mười năm?... Nghĩ thế nào anh cứ nói. Đây là dự đoán, có thể đúng cũng có thể sai.

- Không biết mấy năm, nhưng cũng phải khá lâu.

- Vậy thì mười lăm..  Tôi cũng đồng ý với anh.

Phong im lặng.

ông Toàn Thịnh lại rít một hơi thuốc, thả khói mù nhà.

- Đó là việc nước, còn bây giờ việc nhà. Gia đình mình sẽ làm gì để sống qua bằng ấy năm?

Phong nghĩ chắc đây là nguyên nhân dẫn đến sự thay đổi về tính nết ông trong thời gian qua. Về vấn đề này, đứng trước ông, anh chỉ là một đứa trẻ nhỏ. Anh không dám bàn luận với ông. Và anh biết không phải ông nêu câu hỏi để chờ đợi ở mình một lời giải đáp.

Hồi lâu, ông Toàn Thịnh nói:

- Tôi suy tính nát óc ra rồi. Đất nước là chuyện trăm năm, nghìn năm. Thịnh rồi suy, suy rồi thịnh. Thằng Tàu đô hộ ta nghìn năm, nhưng đến úc, vận chúng đã hết, chúng vẫn phải ra đi. Thằng Tây đô hộ ta chưa được trăm năm, nhưng nó đểu quá, nó ác quá, nên vận nó hết nhanh, toàn dân đã chống lại thì năm năm, mười năm nữa nó cũng phải xéo. Nhưng tính đến chuyện con người..., một đời người ngắn ngủi quá. Bọn tôi già rồi, không nói làm gì, nhưng như anh, như con Dung, tuổi thanh xuân được bao nhiêu năm? Chẳng mấy chốc rồi cũng như chúng tôi, sắp răng long đầu bạc. Vận mệnh đất nước dài lâu. Đời người ngắn ngủi, mình không tự tính lấy thì ai tính cho. Mợ con Dung có chút ít tiền cứ định đem ra buôn bán để giúp nước, giúp kháng chiến. Nhưng sau một thời gian buôn bán, mình sẽ thu lại cái gì? Mình bỏ vàng ra, bỏ tiền Đông Dương ra mua vải, mua thuốc, mua súng, mua máy móc bán lại cho Chính phủ, mình sẽ thu về một mớ giấy bạc tài chính, đem tiền đó đi mua tiếp thì không ai bán cho mình! Thế là mình bỏ vàng thật, bạc thật mà thu về một mớ giấy lộn. Vì vậy, tôi đã bảo bà ấy là không buôn không bán, không làm gì hết. Nhưng nói chuyện tiền bạc mà làm gì! Trong lúc chiến tranh, ngay sinh mạng con người cũng như cỏ rác. Anh và thằng Luyến, nhà tôi đều biết. Trong úc anh bị hàng chục vết thương, người ta vứt lại ở gầm cầu thì vẫn có hàng triệu người ăn ngon, ngủ yên, hú hí với vợ, với con. Bộ đội có người bị thương lên cơn điên ở Hàng Buồm vì thiếu thuốc tiêm trừ uốn ván, nhưng cũng vẫn có người ngựa hồng, côn bạt, đi lượn chim gái ở phố Vân Đình. Đó là những điều chính mắt anh nhìn thấy... Chúng tôi quý anh, vì anh thực thà, đứng đắn, nết na... Ngay từ trước ngày nổ súng, vợ chồng chúng tôi cũng đã có ý định xây dựng cho anh. Bây giờ đã coi anh như người nhà, chúng tôi càng phải lo xây dựng tương lai cho con, cho rể... Tính đi tính lại mãi, chỉ còn một con đường về. Người ta về như nước cả rồi, nhưng đến hôm nay tôi mới bàn với anh vì tôi còn cân nhắc. Tôi ghét thằng Pháp, tôi muốn cố đi theo kháng chiến. Một phần nữa vì anh còn nằm bệnh viện, khi anh trở về dậy thì cái chân lại chưa lành... Về bây giờ cũng là chậm lắm rồi. Tôi nghe người ta nói, may mà mấy cái nhà còn nguyên vẹn. Cái vỏ thì như vậy, nhưng cái ruột, mười phần chỉ mong còn ba. Nếu chậm chân nữa, khi về mười phần chẳng mong lấy được một, mà có khi cái vỏ cũng bị người ta bóc hết... Tôi thấy phải bàn ngay với anh để ta quyết định sớm. Việc này cần đến nghị lực của người đàn ông... Anh mà ưng, tôi sẽ nói với các bà ấy và các em. Riêng bà nhà ta, nếu còn lưu luyến muốn ở lại đây thêm ít lâu, ta cứ vào trước rồi đón bà vào sau. Anh tính sao?...

[hoacuc]

Phong đã hiểu không phải mình được mời đến để hỏi ý kiến, càng không phải để bàn bạc. Anh chỉ còn một câu trả lời, nếu anh không muốn hạnh phúc giữa Dung và mình tan vỡ, anh phải đi theo con đường người đối thoạt đã đặt ra, không phải chỉ riêng cho anh, mà cả gia đình anh. Anh bỗng thấy thương mẹ, thương các em, thương Dung... Vận mệnh từng ấy con người đang được quyết định mà họ không hề hay biết. Anh thấy thương cho cả mình. Thời gian qua, anh vẫn tưởng là trước mắt mọi người, mình đã trưởng thành lên một bước. Nhưng với ông Toàn Thịnh, anh còn bé bỏng hơn cả trước đây, khi anh tới gặp ông xin công việc làm để giải quyết tạm thời những thiếu thốn trong gia đình. ở vào một trường hợp khác, riêng cách đặt vấn đề như vậy, cũng đủ để anh khước từ một cách nóng nảy những ơn huệ có thể đưa lại lợi lộc cho mình. Nhưng Phong vẫn còn đủ bình tĩnh nhớ lại ông là cha của Dung, người con gái đang yêu mình với những tìm cảm chân thành, và ông đang nóng ruột lo cho hạnh phcs tương lai của các con, trong đó có anh.

Phong trả lời một cách lễ phép:

- ông hỏi ý kiến cháu hơi đột ngột, xin ông cho cháu một thời gian ngắn để suy nghĩ.

ông Toàn Thịnh giương to mắt nhìn anh qua cặp kính lão. ông không ngờ người trẻ tuổi này vẫn chưa hiểu được những điều mà mình đã phân tích hết sức rành rọt. Sao anh lại còn cần đến một thời gian ngắn để suy nghĩ? ông nhấn mạnh thêm:

- Anh gắng nói chuyện với tôi sớm. Chúng ta còn rất ít thời giờ. Không phải bỗng nhiên người ta để những người chiến đấu dũng cảm như anh quay về với gia đình. Kháng chiến đang gặp khó khăn rất lớn. Lần vừa rồi, quân Pháp mới đánh thăm dò. Lần sau, chúng đánh ra không phải chỉ như lần này. Anh nên hiểu là tôi rất đau lòng trước nỗi thất bại của ta. Nhưng ta vẫn cứ phải nhìn thẳng vào sự thật. Anh trả lời tôi sớm nhé!

- Cháu cố gắng trả lời ông sớm.

Thực ra anh không cần suy nghĩ gì thêm về vấn đề ông đặt ra. Anh chỉ cần một ít thời giờ chuẩn bị cho Dung.

Trước khi Phong ra về, ông Toàn Thịnh nói:

- May nhất là anh đã khỏi được cái chân...

*****

Phong tỉnh giấc lần thứ hai vì tiếng gà gáy. Vẫn con gà bên hàng xóm. Tiếng nó thật khỏe, dõng dạc và uy nghiêm tựa hồ như nó là chúa tể của đồng loại trong vùng.

Đêm qua, Phong thức giấc một lần vì tiếng gáy của nó. Anh tưởng trời sáng. Nhưng chờ mãi vẫn thấy chung quanh im ắng, anh mới biết mình bị lừa. Phong nằm thao thức nghĩ tới Dung và những câu chuyện trao đổi giữa hai người suốt tuần qua,. Dung không ngạc nhiên khi nghe anh nói ông Toàn Thịnh có ý định quay về Hà Nội. Như vậy, anh không phải là người đầu tiên được ông trao đổi. Dung cũng không ngạc nhiên khi nghe anh nói mình sẽ quyết tâm theo đuổi kháng chiến đến cùng. Nhưng dường như Dung tin rằng sẽ dần dà làm cho Phong nghe theo ý kiến gia đình mình. Cô không vội vàng. Lần đầu, cô chỉ nói: "Chuyện ấy tùy anh". Sau đó cô mới nói: "Cậu mợ tính như vậy là thương chúng mình, lo cho tương lai của chúng mình". Rồi có những lúc cô tranh luận vớianh: "Cậu mợ vất vả cả cuộc đời mới cómấy cái nhà và chút ít vốn liếng, chả lẽ bỗng chốc vứt đi tất cả!". Cô thì thầm cho Phong biết, ông bà Toàn Thịnh không nghĩ tản cư là đi luôn khỏi Hà Nội, nên những đồ vật quý vẫn chôn giấu trong nhà. Cô nói: "Nêu có lòng đối với kháng chiến, về thành vẫn có thể làm việc cho kháng chiến!... Tản cư mà chỉ ngày ăn hai bữa, hoặc buôn bán làm giàu thì chẳng hơn về thành"... Đã có lúc họ giận nhau. Một lần, Phong nói:

- Anh đã hỏi ý mẹ, mẹ anh không muốn trở về Hà Nội.

Dung tủm tỉm:

- Em coi hai gia đình như một nên em nói thật với anh nhé...!

- Em cứ nói...

- Anh không được giận em...

- Em nói thật sao anh lại giận?

- Nếu mẹ mà ở vào trường hợp cậu mợ em, mẹ cũng phải về. Cả cơ nghiệp của gia đình em còn ở trong đó... Em đã nói cậu mợ lo cho tương lai của chúng mình.

[hoacuc]

Phong ngẩn người.Có phải vì nghèo mà gia đình anh đi kháng chiến không? Anh chưa bao giờ nghĩ như vậy. Cólẽ mẹ anh cũng không nghĩ như vậy. Khi anh kể với mẹ, ông Toàn Thịnh có ý định trở về Hà Nội, mẹ anh nói ngay: "ăn rau, ăn sắn cũng được, gia đình mình cứ ở ngoài này". Mẹ rất tự hào có đứa con đã chiến đấu ở Hà Nội... Phong cảm thấy gia đình mình bíuc phạm.

- Em nghĩ thế nào là quyền của em.

- Em đã nói trước, anh đừng giận em mà...

- Anh chưa biết nếu gia đình anh giàu có thì sẽ ở hay về. Nhưng hiện nay, mẹ anh không chịu về, còn ý
kiến của anh thì em đã biết...

Lần ấy, họ chia tay nhau không vui vẻ. Mấy ngày sau, Dung đã tìm mọi cách làm cho Phong quên chuyện đó đi. Dung đã nói tới trường hợp nếu hai người phải tạm chia tay, cô sẽ quyết tâm chờ đợi anh cho đến ngày kháng chiến thành công...

Tiếng gà đua nhau gáy rộn rã các chòm xóm. ở giường bên, mẹ Phong đã cựa mình và nhẹ nhàng đánh thức cô em lớn của Phong. Sáng nào hai mẹ con cũng phải dậy sớm đồ bánh kịp đưa các cửa hàng.
Phong không muốn ngủnữa. Từ hôm đó đến nay ông Toàn Thịnh không nhắc Phong trả lời về chuyện gữa trước. Phong đoán Dung đã thuật lại với gia đình những điều trao đổi giữa hai người. Qua Dung, Phong biết ông Toàn Thịnh vẫn giữ ý định, nhưng còn dùng dằng vì muốn chờ Dung khuyên giải phóng thêm. Nếu gia đình ông Toàn Thịnh quay về, gia đình Phong có nên tiếp tục ở Vân Đình nữa không?Qua đợt đánh ra vừa rồi của quân Pháp. Phong thấy Vân Đình ở quá gần Hà Nội. Từ Hà Đông ra đây, xe cơ giới của địch chỉ mất một, hai giờ. Anh muốn kiếm một chỗ tương đối yên ổn cho gia đình mình làm ăn lâu dài, vì sớm muộn anh cũng phải trở về bộ đội. Anh cần giải quyết vấn đề này cho mẹ và hai em trước khi lên đường...

- Bác ạ, bác cho cháu hỏi anh Phong cháu dậy chưa?

Tiếng Dung ở ngoài sân. Không biết có chuyện gì mà Dung sang sớm như vậy. Phong vùng trở dậy.

Tiếng mẹ Phong nói:

- Con vào nhà xem. Có lẽ dậy rồi đấy.

Mẹ anh đối với Dung lúc nào cũng dịu dàng.

Dung ý tứ dừng chân trước cửa buồng hỏi:

- Anh Phong đã dậy chưa?

Phong tung màn đi ra. Anh nhận thấy mặt Dung nhợt nhạt.

- Có chuyện gì đấy em?

- Em Luyến đi suốt đêm qua không về!

Hai người nhìn nau. Họ đều hiểu rằng Luyến đã bỏ đi. Luyến gần đây ít chuyện trò với Phong. Luyến đã biết gia đình có ý định quay trở về Hà Nội và đang bàn bạc với Phong.

- Em nó có nói đi đâu không?

- Em đi từ sáng hôm qua, nói là đến tập hát với đội thiếu sinh quân. Cả nhà cứ tưởng em ở đó xem biểu diễn nên về muộn. Sáng nay, em vừa ra đội hỏi, họ bảo cả ngày hôm qua Luyến không đến đó...

- Bây giờ làm thế nào?

- Cậu mợ em nói mời anh sang nhà.

Phong rửa mặt vội vàng, khoác thêm chiếc áo sơ mi và đi cùng Dung. Họ không nói gì với nhau trên dọc đường. Anh nhìn thấy Dung thỉnh thoảng lại đưa tay kín đáo quệt nước mắt.

Bà Toàn Thịnh ngồi trên giường, mắt đỏ hoe. ông Toàn Thịnh ngồi một mình ở tràng kỷ, tay cầm chiếc tẩu thuốc lá, nét mặt giận dữ.

Phong vừa ngồi vào bàn, ông Toàn Thịnh hỏi luôn:

- Gần đây, Luyến nó có trao đổi gì với anh không?

- Thưa ông, không ạ.

ông nhìn anh trừng trừng.

Dung kêu lên:

- Cậu!... Con đã nói là em Luyến không tin anh Phong. Nó sợ tâm sự gì với anh Phong, anh Phong sẽ mách cậu mợ... Con đã nói dối em, anh Phong cũng sẽ vào... cùng với gia đình ta.

Có lẽ cô buộc lòng phải nói ra điều ấy, vì biết chỉ có như vậy cha cô mới tin.

ông Toàn Thịnh buông tẩu thuốc xuống bàn, mặt đờ đẫn.

Bà Toàn Thịnh nói với giọng đầu nước mắt:

- Hay là anh Phong lấy xe đạp của em Dung đạp quanh tìm em xem sao. Gặp em... (Giọng bà trở nên giận dữ) anh cứ trói cổ nó lôi nó về nhà hộ chúng tôi.

[hoacuc]

Phong ngập ngừng rồi nói:

- Thưa bà, cháu không ngại đi tìm em... Nhưng cháu nghĩ tìm được em bây giờ rất khó, vì không biết em đi hướng nào. Lần trước, đi tìm em ở Hà Nội, cháu đến đúng nơi em đang ở, nhưng em lánh mặt không ra,, về sau em nói lại cháu mới biết. Vả lại, nếu gặp em, có khuyên em, cháu chắc em cũng không chịu về... Cháu thú thực là cháu không thể có hành động ép buộc em trong lúc này...

- Hay là Dung đi cùng với anh Phong!

- Cháu chắc em Luyến sẽ không nghe lời cô Dung.

ông Toàn Thịnh cũng gạt lời vợ:

- Bà vẫn chưa hiểu ý cậu cấy... Cậu ấy đã nói có bảo nó, nó cũng không về, mà cậu ấy cũng không muốn khuyên nó về...!

Cơn giận của ông lại bốc lên. Và lần này, ông nhắm thẳng vào Phong.

Dung nhìn cha lo lắng. Cô lắp bắp:

- Anh Phong biết con đã khuyên ngăn Luyến nhiều lần, nhưng em không nghe.

- Tôi biết cả rồi... - ông Toàn Thịnh ngắt lời Dung.

ông quay sang Phong:

- Bữa trước tôi đã trao đổi với anh... Thằng Luyến đi, chúng tôi coi như giọt máu rơi. Mất đứa con ấy còn đứa khác... Sáng nay, có mặt cả nhà, tôi muốn anh trả lời chúng tôi.

Bà Toàn Thịnh giọng dỗ dành:

- Chắc em Dung nói chuyện hết với anh rồi. Chúng tôi về không phải vì chúng tôi. Tương lai đâu phải của người già! Chúng tôi phải về vì nghxi đến con cái. Anh đã vì thằng Luyến mà suýt nữa thì... gay go ở Hà Nội. Chúng tôi muốn anh đi cùng chúng tôi, rồi sẽ nhờ người ra đón bác và các em về sau.
ông Toàn Thịnh nói tiếp:

- Cũng hỏi vậy thôi... Chúng tôi biết anh trả lời thế nào rồi. Ngày kia chúng tôi sẽ đi...

Phong biết không nên ngồi thêm. Anh đứng dậy chào và ra về.

Sáng hôm sau, Dung lại tới nhà. Đôi mắt cô thâm quầng. Cô nói với Phong:

- Mợ em bảo hôm qua vì Luyến đột ngột bỏ đi nên cậu em nóng, anh đừng để tâm. Mợ em không ép anh phải về Hà Nội nếu anh quyết tâm ở lại. Mợ em nhờ anh tìm Luyến và trông nom Luyến giúp gia đình em. Chóng chày, hai gia đình sẽ có ngày gặp lại nhau.

Nói tới đó, Dung ôm mặt khóc nức nở.

Ngày gia đình ông bà Toàn Thịnh trở về Hà Nội, mẹ Phong đã nghỉ việc, cùng với anh đưa tiễn một chặng đường dài.

ông Toàn Thịnh mấy lần xin lỗi Phong về thái độ nóng nảy của mình bữa trước. Bà Toàn Thịnh nằn nỉ nhờ Phong trông nom hộ Luyến, và gắng tìm cách báo tin cho gia đình.

- Ngoài này cần gì, con cứ cho bác biết, bác sẽ gửi ra... ở đâu thì cũng vẫn là người dân mình, nước mình.

Bà đã đổi cách xưng hô với Phong, thân mật hơn, nhưng vẫn còn khoảng cách.

Phong và Dung lặng lẽ đi bên nhau. Họ đã nói riêng với nhau quá nhiều nên không còn gì để nói thêm trước mặt cả hai gia đình. Nhiều lúc Phong cảm thấy Dung đang ngoái nhìn mình. Nhưng khi anh quay lại, cặp mắt cô lại lảng tránh. Cặp mắt ấy như đau đớn, như giận hờn.

Anh nhận thấy cuộc chia tay giữa hai người đã diễn ra từ lần trước, khi cô ngồi ôm mặt khóc nức nở. Bây giờ họ đã ở hai bên bờ một con sông lớn đầy sóng gió mà không người nào muốn vượt qua.

[hoacuc]

Phần 3

Cuộc hành hương của đoàn người từ miền xuôi lên Việt Bắc bắt đầu từ cuối mùa xuân năm 1947, khi các cơ quan lãnh đạo của Đảng và Nhà nước thấy cần phải rời vùng chung quanh Hà Nội, di chuyển về khu căn cứ để tiến hành kháng chiến lâu dài. Cùng đi với những người cán bộ, có cả gia đình của họ. Mấy tiểu đoàn chủ lực của Bộ đóng thành một vành đai chung quanh các cơ quan ở những nơi dừng chân đề phòng quân địch tiến công.

Thời gian đầu còn có xe tải chuyên chở những vật nặng như điện đài, máy móc, những hòm tài liệu. Nhưng không lâu, những con đường đã phá hoại khước từ mọi phương tiện giao thông vận tải cơ giới, nửa cơ giới và thô sơ. Ngay cả những xe bò, xe tay hai bánh cũng không thể di chuyển trên những đoạn đường ở cải hai bên đều có hố phá hoại. Các nhà báo Pháp gọi những hố phá hoại kiểu này là những phím đàn dương cầm.

Chỉ còn cách di chuyển duy nhất là đi bộ. Phụ nữ, cụ già, em nhỏ đều dùng đôi chân để vượt những chặng đường dài mà trước đây không ai nghĩ đến chuyện vượt qua nếu không có tàu, xe. Mỗi người chỉ có trên vai chiếc ba lô, chiếc tay nải hoặc chiếc túi to, nhỏ tùy theo khả năng mang vác của mình. Họ bỏ lại tất cả cơ nghiệp ở thành phố. Họ biết nơi mình sẽ tới là  những vùng ma thiêng nước độc", cuộc sống ở đó chắc chắn rất nhiều khó khăn. Nhưng đây là cuộc hành hương về Đất Thánh. Họ đang đi theo tiếng gọi của kháng chiến, tiếng gọi của Cụ Hồ: "Thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ". Không có những bộ mặt khiếp nhược. Không nghe thấy những lời ca thán. Mọi người đi bằng sức mạnh của niềm tin, của tráitim. Và ở cặp mắt của họ còn ánh lên cả niềm tự hào.

Một số gia đình tản cư đã dần dần dừng lại ở những tỉnh miền trung du: Việt Trì, Vĩnh Yên, Phú Thọ. Nhưng cả đoàn người đông đảo vẫn tiếp tục đi tới, dấn sâu mãi lên vùng rừng núi, tiến vào khu căn cứ.

Nhã hành quân lên Việt Bắc cùng với trung đoàn sau những trận đánh ở vùng Vân Đình.

Nhã đã trở thành đội trưởng đội vũ trang tuyên truyền của trung đoàn: Đây chỉ là một nhiệm vụ tạm thời trên đường hành quân, do ban chính trị giao cho anh. Họ đi trước trung đoàn một chặng, mang theo những tranh ảnh về cuộc chiến đấu ở Liên khu I Hà Nội, một số vũ khí thu được của địch để tổ chức triển lãm, tổ chức những cuộc mít tinh tuyên truyền trường kỳ kháng chiến. Nếu gặp địch nhảy dù hoặc càn quét, họ sẽ trở thành một đơn vị phối hợp với bộ đội địa phương và nhân dân chiến đấu ngay tại chỗ. Trong khi đội tuyên truyền hoạt độn rầm rộ ở những nơi tập trung đông người như phố huyện, thị trấn, thị xã thì các đơn vị của trung đoàn đi theo những con đường tắt, thường là hành quân đêm, lặng lẽ trườn qua. Điều mà chính Nhã và những nhân viên đội tuyên tryền cùng các chiến sĩ trong trung đoàn không biết, là họ đang làm nhiệm vụ vành đai bảo vệ cho các cơ quan lãnh đạo của Đảng và Nhà nước trên đường di chuyển lên phía bắc. kẻ địch đang tung người đi săn lùng dấu vết của những cơ quan này, và chúng hy vọng chộp bắt được bằng một cuộc tập kích đổ bộ đường không.

Đội tuyên truyền có mười hai người. Ba đội viên chuyên trách việc triển lãm. Hai chiễni nấu ăn. Còn những người khác biết âm nhạc và ca nhát làm nhiệm vụ nói chuyện, biểu diễn văn nghệ trong những đêm mít tinh, liên hoan. Họ đều đã chiến đấu tại Liên khu I Hà Nội. Đồng chí trưởng ban chính trị trung đoàn, một người lưng hơi gù, nước da sạm, hàm răng ám khói thuốc lá, cách ăn mặc cũng như tính tình rất giản di, thường đến theo dõi công việcho làmvà ra những chỉ thị khi cần thiết.

Nhã được chú ý và chăm sóc một cách khá đặc biệt từ sau ngày trung đoàn rút ra vùng tự do.

Bài hát "Thủ đô huyết thệ” mà anh đưa cho các chú bé trong đội tuyên truyền giữa những ngày chiến đấu tại Hà Nội, chỉ sau một thời gian ngắn đã vang lên khắp các chiến lũy ở "Liên khu I. Đến nay, nó trở thành bài hát của trung đoàn.

Ngay sau ngày trung đoàn vượt sông Hồng, đồng chí trưởng ban chính trị đã tìm tới đơn vị anh. Trung đoàn đang cần tập hợp những người có năng khiếu về văn học nghệ thuật để làm công tác chính trị.

Trưởng ban chính trị ngạc nhiên khi biết Nhã là một nhạc công chơi phong cầm ở những tiệm nảy, hộp đêm tại Hà Nội. Anh đã có vài năm lăn lộn giữa đám người ăn chơi, rượu chè, trác táng, không phải chỉ là người Việt giàu có, mà cả bọn quan cai trị Pháp, võ quan Nhật, võ quan Tàu... Anh chàng chỉ mới có mười tám tuổi! Một người như vậy đã viết ra bài: Thủ đô huyết thệ! Hay mình lầm...? Nhưng anh cũng bắt đầu thích thái độ thẳng thắn, giản dị của anh chàng thanh niên nghệ sĩ. Với giọng rủ rỉ, anh hỏi:

- Ngoài bài "Thủ đô huyết thệ", cậu còn viết bài nàonữa?

- Còn một bài..., nhưng bài này tôi chỉ viết cho tôi.

- Đề nghị cho mình nghe... nếu được!

- Được thôi... Nhưng lời ca không phải của tôi.

Nhã kể lại một hôm tới thăm Phong nằm điều trị cạnh nhà Hội quán Trung Hoa phố Hàng Buồm. Anh thấy Phong cầm một tờ Sao Vàng, tờ báo của Vệ quốc quân xuất bản những tháng gần đây. Nhã lật xem vài tờ và chú ý đến một bài thơ. Tên tác giả rất mới. Bài thơ nhiều chữ sáo, không trực tiếp nói về cuộc chiến đấu ở Hà Nội, vì nó ra đời trước ngày nổ súng. Nhưng Nhã rất thích một số đoạn. Anh chép lại, đem về. Rồi sau một đêm, nó trở thành một bản nhạc với cái tên: "Mơ đời Chiến sĩ"...

Không có dán, Nhã dùng những ngón tay nhè nhẹ đánh nhịp, hát một cách say sưa:

Mây núi rừng thiêng chinh khí ca.
Tinh binh rộn rã trên đường xa
Đây mùa chiến đấu oai hùng ngự
Một thuở đao binh giục lánh nhà.

Mùa xuân đi không tiếc nửa đời hương
Bạn lòng ơi giữ lấy giấc mơ hường
Ai mải miết một trời son với phấn
Ta hùng oanh dồn bước tiến lên đường.

Rồi đến sớm mai lên chiến khu
Lòng hăng máu rộn oán quân thù
Kề vai cùng tiến trên đường mới
Thề quyết phơi thây trả quốc thù

[hoacuc]

Trưởng ban chính trị nghe xong, vẫn với cái giọng rủ rỉ, hỏi:

- Hay! Nhưng vì sao anh lại chọn bài thơ này để phổ nhạc? Có phải anh nhớ tới một tà áo hồng không?

- Không phải áo hồng, mà một tà áo xanh...

Trong cuộc đời nhạc công, những cô gái Nhã thường tiếp xúc hàng ngày là vũ nữ, ca sĩ. Anh đã có quan hệ với một số người, có cả những người anh đã chung chạ với họ. Nhưng người để anh cho anh nhiều ấn tượng nhất lại à một cô gái mà anh chưa hề trao đổi một lời. Hồi đó, anh kéo đàn tại một tiệm nhảy phố Khâm Thiên. ở tiệm này, nhà chủ kiếm được một số cô gái nhảy khá xinh. Họ ngồi xếp hàng bên sàn nhảy. Khách hàng tới quầy mua vé rồi ra mời một cô mà họ ưng. Thường thường các cô gái hay chọn những ghế ở hàng đầu để được khách chú ý. Nhà chủ sẽ thanh toán cho họ theo số tích-kê  họ kiếm được mỗi đêm. Khéo làm vừa ý một ông khách, chỉ với một lần nhảy, có cô vớ được cả mớ tích-kê. Có một cô gái luôn luôn ngồi ở ghế cuối. Cô không phải là người xinh đẹp nhất. Nhưng cô khác hẳn với các bạn cùng nghề ở vẻ mặt buồn buồn, hơi lãnh đạm, ở bộ quần áo bằng thứ hàng không đắt tiền nhưng màu sắc nhẹ nhàng thích hợp với cô, ở những cử chỉ đoan trang khiến cho khách hàng dù ngồi với cô ở bàn rượu hay cầm tay cô trên sàn nhảy, dù là một người Việt giàu có hay một võ quan ngoại quốc... đều không dám tỏ vẻ bờm xơm. Cô thường mặc chiếc áo dài xanh và cài một bông hồng trắng to trên mái tóc. Qua sinh hoạt giản dị của cô, có thể thấy cô là một vũ nữ nghèo, chỉ sống bằng những chiếc tích-kê thu được mỗi đêm chứ không sống bằng nghề phụ, kín đáo hoặc không kín đáo của những cô gái nhảy, thứ nghề phụ có thể đem lại cho họ thu hoạch gấp bội so với nghề chính.

Nhã còn chú ý đến cô vì theo sự đánh giá của cô, cô nhảy tuyệt đẹp, không phải chỉ ở những bước đi chính xác, ở thân hình nhẹ nhàng, mà cô nhảy với sự say mê, với tất cả tâm hồn. Chính nhờ ưu điểm này, cô không đến nỗi trở thành một vũ nữ vắng khách. Mỗi khi ngồi trong dàn nhạc, Nhã thường đưa mắt tìm kiếm tà áo xanh quen thuộc bay lượn trên vũ trường. Nhìn thấy cô, anh có ngay hứng thú bộc lộ ra trong tiếng đàn, và dường như anh chỉ còn chơi để phục vụ cho cô. Cô cũng cảm thấy sự chú ý của Nhã đối với mình nên đôi khi về chỗ, cô liếc nhìn anh mỉm một nụ cười, như một lời cảm ơn.

Họ chưa lần nào nói chuyện với nhau. Nhã thấy không cần phải vội vàng. Một hôm đến tiệm nhảy, Nhã thấy mọi người xôn xao. Cô vũ nữ áo xanh vừa mất đêm trước vì bệnh tim. Nhã bàng hoàng. Cô đã ra đi khi anh chưa kịp nói một lời. Tiệm nhảy từ nay sẽ trở thành vô vị. Anh như người mất hồn, lặng lẽ đi theo đoàn người gồm những cô gái nhảy, những anh nhạc công vào ngõ chợ Khâm Thiên, mang theo một bó hoa huệ trắng. Họ rẽ vào một ngách nhỏ bùn lầy rồi chui vào một ngôi nhà tối tăm. Trong nhà chỉ có bà mẹ cô đang rũ rượi vì cơn hen và một em bé xanh xao. Cô nằm trên chiếc giường nhỏ với mảnh khăn trắng che trên mặt. Người mẹ đã mặc cho cô chiếc áo xanh, chắc là chiếc áo đẹp nhất cô vẫn mặc hàng đêm. Nhã cúi xuống mở chiếc khăn nhìn lại nét mặt cô lần cuối cùng, rồi hôn vừng trán lạnh ngắt của cô... Ngoài mấy nhạc công, không có người đàn ông nào đến viếng cô. Họ bàn nhau, kẻ ít, người nhiều góp tiền đưa cô về nơi an nghỉ cuối cùng. Cảnh tượng này đã để lại một dấu ấn trong lòng Nhã...

Khi làm bản nhạc, anh đã nhớ tới cô vũ nữ áo xanh.

Nhã nói tiếp với trưởng ban chính trị:

- Nhưng không phải vì cô gái đó mà tôi làm bản nhạc này. Tôi yêu bài thơ vì trong đó có cả hướng đi của cuộc đời tôi.

Rồi Nhã khe khẽ hát:

Ai mải miết một trời son với phấn
Ta hùng anh dồn bước tiến lên đường...

Trưởng ban chính trị gật gù:

- Mình hiểu rồi. Cậu sẽ về ban chính trị với mình. Bộ đội ta không phải chỉ có chiến đấu mà đồng thời còn phải góp phần xây dựng một nền văn hóa mới. Cậu đã đoạn tuyệt với cuộc sống cũ. Cứ như thế mà tiến lên... Mình đã kiếm được một chiếc ắc-coóc-đê-ông để chờ cậu ở trung đoàn...

Chiếc phong cầm chỉ có tám nốt trầm. Loại đàn dùng cho trẻ con. Nhưng Nhã vẫn vui thích vì thấy qua đậy sự quan tâm của mọi người đối với anh. Ở khắp nơi, cán bộ, chiến sĩ đón anh với nụ cười và cái nhìn âu yếm. Họ bắt đầu gọi anh bằng cái tên đầy đủ: Trương Quang Nhã. Anh đã trở thành nhạc sĩ của trung đoàn...
 
Dọc đường hành quân, đồng bào nô nức kéo đến những cuộc mít tinh do đội tuyên truyền kết hợp với chính quyền địa phương tổ chức. Họ hô hào đồng bào hăng hái tham gia kháng chiến, cho con em tòng quân, phá hoại đường sá, thực hiện vườn không nhà trống khi giặc tới, giữ bí mật, đề phòng bọn Việt gian, ủng hộ bộ đội và giúp đỡ đồng bào tản cư. Mít tinh bao giờ cũng kết thúc bằng một cuộc biểu diễn văn nghệ. Nhã và các bạn mặc quần áo ka ki, đội mũ ca lô, chiếc khăn quàng quyết tử đỏ chói trên cổ, nối nhau ra hát, ngâm thơ, kể chuyện... Ở đâu họ cũng được hoan nghênh. Họ hát, hò và kể chuyện không dở. Trong hơn một ngàn chiến sĩ tài hoa của Thủ đô mới chọn được một số người như vậy. Cuộc biểu diễn càng thêm hào hứng khi họ nhận thấy trong đám người xem đông đảo, có bóng dáng những cô gái yêu kiều, những tiểu thư trước kia náu mình trong lầu son gác tía, chẳng để mắt đến họ khi họ đi ngang cửa, giờ đây đang chiêm ngưỡng họ như những người anh hùng.

Họ không còn nhớ đây là một cuộc rút quân và đất nước đang ở vào tình thế rất hiểm nghèo. Tất cả những thành phố lớn trên miền Bắc đều rơi vào tay quân địch. Bộ chỉ huy quân Pháp đang chuẩn bị giáng một đòn quyết định để kết thúc chiến tranh.

Nhã thấy lòng vui phơi phới. Tầm mắt anh không còn bị những đường phố, những ngôi nhà chiến tranh tàn phá bưng bít. Cả vùng trời cao rộng, mới lạ đang mở ra trước mắt. Anh đã quên cuộc sống giữa ánh đèn huyền ảo, giữa đàn nhạc tưng bừng, bên quầy rượu và bên sàn nhảy, có những tà áo màu bay lượn và những thú vui hành lạc trước đây. Từ một con người bị cuộc đời rẻ rúng, anh đã trở tành một người được xã hội thương yêu, quý trọng. Cuộc sống mới này bội phần sung sướng đối với anh so với cuộc sống ngày xưa. Anh đang đi theo hướng đi trong bài ca mà mình đã lựa chọn.

[hoacuc]

Dòng sông Thao ngầu đỏ, chảy xiết, cuốn từ đầu nguồn về với con nước đầu mùa những cây gỗ mục của rừng núi.

Thị xã Phú Thọ nhỏ bé nằm trên bờ sông đã trở thành một thủ đô mới của kháng chiến với những đường phố nhộn nhịp người qua lại, những phòng trà chật ních người và một rạp hát dán đầy quảng cáo chương trình biểu diễn của những đội kịch, ban nhạc với những nghệ sĩ tên tuổi từ Hà Nội ra. Người từ miền xuôi tản cư lên tràn ngập thị xã. Đi đâu cũng gặp họ. Nhưng hình ảnh đầu tiên khiến Nhã chú ý lại là mấy bà đứng tuổi, vấn khăn có đuôi gà, mặc áo dài ngồi sau quầy hàng tạp hóa. ở đây, mọi người chưa tính đến chuyện tản cư. Người dân thị xã Phú Thọ còn nuôi hy vọng naymai sẽ có ngừng bắn. Chợ thị xã vẫn họp đông. Những ngôi hàng mở cửa như thường lệ. Nhìn mấy bà đứng tuổi tóc vấn đuôi gà kia Nhã nhớ tới mẹ anh. Không hiểu lúc này gia đình anh, bố mẹ và các em ở đâu. Chiều hôm đó, Nhã về nhà bỏ chiếc đàn xuống, cầm lấyung đạn, chỉ kịp nói với mẹ một câu: "Nếu súng nổ nhiều, thấy mẹ cứ vứt mọi thư đó, khóa cửa lại và đưa các em tản cư. Con ở Hà Nội sẽ luôn luôn ghé về trông nom nhà". Rồi anh ra đi. Và từ ngày đó, anh chưa biết tin tức gì về gia đình.

Ửy ban hành chính kháng chiến thị xã sốt sắng giúp bọn Nhã tổ chức triển lãm và mít tinh. Một họa sĩ chuyên vẽ quảng cáo, từ Hà Nội lên, nhận trình bày và treo tranh ảnh ở phòng thông tin nằm giữa thị xã. Trưởng ban chính trị trung đoàn tới xem, tay chắp sau lưng, chỉ đi quanh nhìn mọi vật gật gù không phải góp thêm ý kiến. Riêng với cuộc mít tinh, ủy ban muốn tổ chức thật lớn. Họ cho rằng đội tuyên truyền của trung đoàn Thủ đô đến Phú Thọ là một dịp rất tốt để động viên đồng bào kháng chiến. Thanh niên thị xã dồn ra sân vận động tấp nập dựng sân khấu và cổng chào.

Làm xong việc với ủy ban ở ngôi nhà hai tầng, nằm trên một quả đồi phía cuối thị xã. Nhã quay về phố. Tờ quảng cáo treo trước rạp hát, làm anh đứng sững. Dàn nhạc Tự Do từ Hà Nội lên đang biểu diễn ở đây.
Trong số các nghệ sĩ có tên Bạch Yến.

Vào dịp này năm trước, một hôm, Nhã đang ngồi ở nhà lau chiếc đàn phong cầm thì một anh bạn nhạc sĩ bước vào. Anh nói:

- Có việc cần nhờ cậu. Tụi mình sắp tổ chức một buổi hòa nhạc ở Majestic  lấy tiền ủng hộ quỹ Mùa đông binh sĩ, muốn chờ cậu đệm đàn cho một cô gái, cậu giúp bọn mình được không?

- Ai hát đấy?

- Một cô mới, nói tên cậu cũng không biết, nhưng mình bảo đảm hát rất tốt. Cậu gặp sẽ mê ngay.

- Để còn xem có mê được không! Nhưng nếu là ủng hộ quỹ "Mùa đông binh sĩ" thì mình nhận.

Hôm sau, anh bạn nhạc sĩ đưa tới một cô gái có bộ mặt dễ thương, cử chỉ nền nã, và giới thiệu đó là Bạch Yến. Nhã nghe cái tên này lần đầu. Cô đưa Nhã bài hát. Một bản nhạc mới của hai tác giả không quen biết. Nhìn lướt qua, Nhã cảm thấy lo ngại. Bản nhạc không thật đặc sắc. Người hát mới, lại chọn một bản nhạc như thế này, sẽ rất khó thành công trong buổi biểu diẽn. Anh thầm lo cho cả mình khi lên sân khấu. Nhưng khi cô gái cất tiếng hát, anh nhận ra ngay cô có giọng hát ấm và sâu, những cái láy tinh tế, một giọng hát rất Việt Nam bắt nguồn từ ca trù, gợi lên tiếng đàn bầu, tiếng phách. Nhã buột miệng: "Giọng hát rất quý!". Cô nhìn anh với cặp mắt biết ơn. Nhã cứ muốn đệm đàn cho cô hát mãi. Bài hát có chỗ buồn lắng xuống và chỗ vui đến thành say. Chỗ buồn, chỗ vui, chỗ say đều được cô gái thể hiện mượt mà, đôn hậu, có sự kiềm chế đúng mức trong phong thái biểu diễn, chinh phục người nghe bằng chiều dày sâu lắng của âm thanh và của cả tâm hồn.

Tiết mục biểu diễn của cô ở rạp Majestic được người nghe đặc biệt hoan nghênh. Khi Nhã cùng cô đi vào cánh gà, đến một chỗ tối, không có người, cô đặt một nụ hôn nhẹ nhưng đằm thắm đặt trên má anh. Nhã hiểu đó là một lời cảm ơn.

Một, hai tuần sau, Nhã đi Côn Minh. Anh không biết gì thêm về cô gái và vẫn nhớ đến giọng hát tuyệt vời của cô. Khi Nhã quay về Hà Nội một tháng trước ngày nổ súng, Bạch Yến đã trở thành nữ ca sĩ số 1 của Thủ đô. Không người thưởng thức âm nhạc nào không biết đến tên cô. Và đệm đàn cho cô hát bây giờ là những nhạc công có tên tuổi nhất.

Một hôm, Nhã đến tiệm nhảy Mônicô ở phố Khâm Thiên. Mọi người đang ngồi im như ngưng thở nghe ban nhạc Tự Do biểu diễn. Người hát chính là Bạch Yến. Cô hát tiến bộ hơn xưa nhiều. Và qua cách biểu diễn vẫn nền nã, đôn hậu của cô, Nhã nhận thấy cô có ý thức rõ ràng về vị trí hiện nay của mình.

Chờ hết buổi biểu diễn, Nhã đến gần dàn nhạc. Anh muốn biết tình cảm của Bạch Yến đối với mình sau những thành công thời gian qua. Một số người quen nhìn thấy Nhã, nhao nhao gọi. Bạch Yến len qua mọi người, đến bắt tay anh. Sau khi chuyện trò chung, hai người tách ra đứng bên nhau. Nhã nghĩ tới bản hợp đồng vừa ký với Hôtel des colonies, anh hỏi:

"- Có đi làm việc với bọn mình được không? Mình vừa có một hợp đồng khá tốt.

Bạch Yến mỉm cười, đáp lại dịu dàng:

"- Em không còn thời gian. Em lỡ ký hợp đồng với Đài phát thanh Việt Nam và ban nhạc Tự Do rồi. Nếu không mắc với họ, nhất định em phải nhận lời anh...

Nhã không hiểu ý câu nói đó thế nào. Vị trí ban nhạc của anh không thể nào bằng các ban nhạc kia. Anh chẳng có điều kiện tìm hiểu hơn vì sau đó chiến tranh đã bắt đầu...

Mình sẽ gặp Bạch Yến ở đây vì thị xã chỉ có mấy đường nhỏ. Chuyện gì sẽ xảy ra giữa mình và cô ấy trong hoàn cảnh mới này? Giữa anh và cô vẫn có một sự ngăn cách. Cô hơi đàn chị quá. Nhưng thực tình anh rất yêu giọng hát của cô... Có nên tìm cô ấy không?... Anh biết dù sao đây cũng chỉ là một chuyện thoáng qua trên con đường dài mà anh mới đi những bước đầu tiên.

Nhã đi loanh quanh dọc phố. Có tiếng hát từ một phòng trà vọng ra. Người ngồi bên trong khá đông. Nhã rẽ vào.

Một người mặc chiếc áo trấn thủ nâu, đeo kính trắng, ôm cây đàn ghi ta đứng ở phía trong. Anh nhận ra ngay Phan Du, một nhạc sĩ đàn anh. Phan Du đưa ánh mắt, ra hiệu đã nhìn thấy Nhã. Nhã lặng lẽ ngồi xuống một ghế trống ở phía ngoài.

Phan Du giới thiệu, hình như là lần thứ hai, bản nhạc anh vừa làm. Anh đánh khúc dạo đầu và hát.

Ngừng đây soi bóng bên dòng nước lũ
Cầu cao nghiêng dốc bên dòng sông sâu
Tuổi xanh như lá thu tàn cuối mùa
Mộng về đêm đêm chốn làng cũ quê xưa.
Em đến bên tôi một chiều thu nắng phai rồi
Nắng ngừng rơi bên cầu biên giới
Xa xa...

[hoacuc]

Trước kia Nhã cũng yêu âm nhạc của Phan Du. Lần này, vẫn là những nét nhạc quen thuộc của anh. Giai điệu mượt mà. Lời ca đẹp. Nhưng sao bây giờ nó trở thành xa xôi với anh.

Bao giấc mơ xưa
Mộng đời phiêu lãng giang hồ
Sông trong lòng người đẹp Tô Châu hay là chết
               bên bờ sông Đa-nuýp...
... Lòng tôi sao vẫn còn biên giới...

Phan Du hát rất say sưa. Anh là một trong số ít những nhácĩ có khả năng biểu diễn. Thanh âm của cây đàn ghi ta khi thánh thót, khi dồn dập trong đôi tay nhảy múa của anh.

Khách hàng, trong đó có một số anh bộ đội, nhiệt liệt vỗ tay khi bài hát kết thúc. Phan Du cúi đầu chào khách rất lễ phép, rồi buông cây đàn, đi lại chỗ Nhã ngồi. Anh vừa bắt tay Nhã vừa nhìn cái mũ ca lô có ngôi sao vàng.

- Bộ đội rồi à?

- Bộ đội rồi.

Nhã đáp và kéo ghế mời Phan Du ngồi.

- Nghe bài vừa rồi được không? Mình vừa làm bên cầu Hồ Kiều ở Lao Cai. "Bên cầu biên giới".

Nhã ngần ngừa rồi buột miệng:

- Một thứ thuốc an thần, hơi nặng... Nghe xong người mình rũ ra.

Phan Du chậm rãi đốt một điếu thuốc lá, rồi nói:

- Besoin toxique ! Nhiều người đang rất cần thuốc an thần. Rồi tôi cũng có khối thuốc kích thích cho anh, anh vệ túm ạ. Nhưng tôi sẽ làm theo kiểu của tôi.

Phan Du cười to, Nhã cũng cười phụ họa. Anh muốn Phan Du quên đi nhận xét của mình. Nhưng Phan Du có vẻ không bận tâm về điều đó, nói tiếp:

- Mình muốn giới thiệu "Bên cầu biên giới" với riêng cậu. Mình đang tập hợp người đi mở bar  đây! Cậu có nhập bọn với chúng mình không?

Nhã ngơ ngác trước đề nghị của Phan Du, tưởng như mình vừa nghe lầm:

- Mở bar?

- Đúng thế!

- Ở đâu?

- Ở Lao Cai, bên Hồ Kiều. Cậu làm gì mà như bị điện giật? Không phải là đi làm thuê cho bà me Nhật của cậu ở Hôtel res colomics  đâu! Công tác của chính phủ hẳn hoi! Mở bar để câu bọn Tàu Tưởng. Cấp trên chọn toàn những người tin cẩn. ít nhất cũng mua thêm được súng đạn cho bộ đội. Đi, đi! Theo mình, thú đấy! Ta sẽ kháng chiến theo kiểu của ta. Cậu đeo súng ngắn thế này, đã bắn chết thằng Tây nào chưa? Có thể là chưa. Nhưng lên đó, chắc chắn sẽ kiếm được súng đạn cho kháng chiến. Năm ngoái, cậu đã chơi bar ở Côn Minh chứ gì?

Nhã nhớ lại hồi ở Côn Minh đã có lần nghe những bác công nhân hỏa xa bàn việc mua vũ khí để bí mật chuyển về nước cho bộ đội. Điều Phan Du nói có thể à một dự định của chính quyền địa phương.
Đoán Nhã lưỡng lự, Phan Du gặng thêm:

- Đi chứ!

Nhã đáp:

- Cũng hay... nhưng mình nhận công tác với bộ đội rồi. Chắc họ sẽ không cho đi.

- Quan trọng thế kia à? Được cấp gì rồi?

- Binh nhì thôi! Cũng chỉ làm nghề hát rong. Nhưng vẫn không đi được.

Phan Duy nhìn Nhã rồi nói:

- Tối nay, ủy ban yêu cầu bọn mình tham gia văn nghệ cùng với bộ đội trong cuộc mít tinh. Có cậu trong đó không?

- Có. Mình là nhân viên trong đội tuyên truyền.

- Cậu khôn thật! Chiến sĩ trung đoàn Thủ đô! Nổi tiếng quá rồi!

Nhã ngần người không biết nói sao.

Phan Du lại tiếp:

- Cũng không bằng đi với chúng tớ đâu! Bạch Yến đã nhận lời đi với bọn mình.

- Bạch Yến đâu? - Nhã hấp tấp hỏi.

- Đó! Mình biết ngay mà. Bây giờ thì không gặp được nàng. Nàng đang có việc với cấp trên rồi. Tối nay sẽ gặp nhau ở mít tinh. Bọn mình rất cần cây ắc-coóc-đê-ông của cậu. Đi với chúng mình nhé!

Biết Phan Du hiểu lầm mình, Nhã đáp giọng thành thật:

- Mình không thể bỏ công việc hiện nay.

Du heo mắt một cách hóm hỉnh:

- Ngày hôm qua, mình vừa ngồi tán chuyện với tay phó ty Thông tin tuyên truyền ve mắt ở đây. Mình bảo hắn:"Bao giờ kháng chiến thành công, tính công tính tội, thì những đứa mắc tội nặng nhất sẽ là các anh!". Hắn trợn mắt hỏi mình: "Tại sao ông lại nói như vậy?" - "Vì các ông ngồi núp ở xó nhà mà quanh năm cứ xui người khác xông lên chết thay mình!". Cậu ta thấy mình nói trúng quá, khoái chí cười phá lên một hồi. Rồi hắn nói: "Kết tội chúng tôi ba mươi năm thì phải kết tội văn nghệ các anh năm mươi năm! Các anh tuyên truyền bằng thơ, bằng nhạc mới nguy hiểm!". Thôi bỏ cái nghề thất đức của cậu đi mà quay về kéo đàn.
Chỉ làm vui cho mọi người, chết sẽ lên Thiên đàng...

Nhã đứng lên:

- Xin lỗi nhé! Sẽ gặp nhau. Mình phải về để chuẩn bị với anh em...

[hoacuc]

Khi đội tuyên truyền của Nhã cùng các đồng chí trong ủy ban và cơ quan Thông tin tuyên truyền tới địa điểm cuộc mít tinh, hàng ngàn người đã ngồi kín một góc sân vận động. Có lẽ cả thị xã đều kéo về đây tối nay.

Họ đi qua một chiếc cổng chào kết bằng lá cọ. Nhìn hàng chữ: "Chào mừng các Chiến sĩ Qyết tử Trung đoàn Thủ đô", Nhã thấy địa phương đã làm quá mức; các anh không phải là những đại biểu của trung đoàn mà chỉ là một tiểu đội vũ trang tuyên truyền. Đây không phải sự lầm lẫn vì Nhã đã báo cáo rõ ràng với ủy ban, nhưng địa phương vẫn quyết định làm như vậy.

Nhã đã qua nhiều cuộc mít tinh nhưng lần này anh run thực sự, run như khi trận đánhbắt đầu đêm nào ở phố Nhà Thờ. Dân chúng đến dự mít tinh quá đông đảo lại thêm trong đó có những người quen như Phan Du, Bạch Yến..., những người biết khá rõ về cuộc đời anh, đã làm cho anh thấy không khí buổi tối nay khác thường. Nhã đã định tối nay sẽ lặp lại câu chuyện mà anh thường kể kể trong những buổi mít tinh, câu chuyện vui về những người chiến sĩ như anh, họ đã run như thế nào trước giờ nổ súng, họ đã không bắn được một phát súng khi chiếc xe địch đầutiên chạy qua, họ đã ném những quả lựu đạn không rút chốt an toàn vào xe háp-tơ-rắc của địch, họ đã cuống cuồng chạy ra giữa đám đông, không một thứ quần áo trên người, khi đang tắm bất thần kẻ địch ập tới v.v, tất nhiên cũng có cả những tấm gương chiến đấu mà anh đã trực tiếp chứng kiến ở nhà Moóc-li-e, ở phố Hàng Thiếc, ở chợ Đồng Xuân...; nhưng toàn bộ câu chuyện của anh là nhằm làm bật lên những tràng cười giòn giã, và anh thường đo sự thành công của buổi nói chuyện qua những tiếng cười. Cách giới thiệu của ông chủ tịch đã làm cho Nhã chợt nghĩ mình cần phải thay đổi nội dung câu chuyện, phải nói một cách nghiêm trang cho hợp với không khí long trọng, hợp với cương vị người đại diện cho trung đoàn trong một buổi mít tinh. Anh chưa kịp suy nghĩ, sắp xếp thì đã phải ra trước lễ đài.

Nhã đứng đực ra một lúc. Anh nhận thấy không còn cách nào hơn là kể lại những chuyện như anh thường kể. Hàng ngàn con người lúc im lặng, lúc cười rộ lên, rồi lại im lặng như không muốn bỏ sót một lời của anh. Nhã nhanh chóng trở lại bình tĩnh. Sựim lặng tối naycũng im lặng hơn mọi lần. Hàng ngàn người ngồi dưới ánh trăng bất động như những cái bóng. Tiếng cười cũng bật lên mạnh mẽ hơn và âm vang hơn mọi lần. Xen lẫn tiếng cười là những tiếng trầm trồ mà anh biết chắc là những lời khen ngợi, tán thưởng. Càng nói Nhã càng tự tin. Nhã thêm hưng phấn khi nghĩ đến Bạch Yến đang ngồi phía dưới. Và khôn ngoan, anh đã rút ngắn câu chuyện đi so với mọi lần, vì anh biết sự chăm chú quá nhiều và những tràng cười phá lên, kéo dài như vậy sẽ chóng làm mệt người nghe. Tiếng vỗ tay khi anh kết thúc câu chuyện còn rầm rộ hơn, kéo dài hơn khi anh bắt đầu ra mắt.

Chuyển sang phần liên hoan văn nghệ. Đây cũng là mối lo của cả đội tuyên truyền chiều nay, khi biết trong buổi liên hoan, do sự sốt sắng của ủy ban đối với thành công của cuốc mít tinh, sẽ có sự tham dự của một số nhácĩ và ca sĩ có tên tuổi. Ngoài Nhã là một nhạc công, họ đều là những người làm nhạc và hát tài tử. Họ đã phải bỏ đi một số bài hát êm dịu vì sự có mặt của Bạch Yến. Họ quyết định chỉ hát những bài hát chiến đấu và những bài hát tập thể. Sẽ không ai chê trách nếu họ hát những bài hát đó không hay.
Cả đội tuyên truyền đã phấn khởi lên trước sự thành công vừa rồi của Nhã. Nếu phần biểu diễn văn nghệ của họ ít được hoan nghênh thì hoạt động của họ tối nay cũng vẫn thắng lợi.

Các nhà nghệ sĩ do ủy ban mời đã lục tục kéo lên cánh gà. Bạch Yến nổi lên với dáng người hơi đậm và chiếc áo dài màu hồ thủy. Thấy Nhã đang bận bịu với các bạn, cô nhìn anh nở một nụ cười kín đáo. Cùng đi với Bạch Yến có Mai Long, một danh ca nổi tiếng thường hát song ca với cô và nhạc sĩ Phan Du. Ba người này có thể đảm nhận chương trình cả đêm biểu diễn.

Toàn đội tuyên truyền mở đầu buổi liên hoan với bài hát "Thủ đô huyết thệ". Tiếng vỗ tay nhiệt liệt khi người nghe được giới thiệu bài này do chính người vừa nói chuyện sáng tác, đã được các chiến sĩ trug đoàn hát trên những chiến hào ở Thủ đô, và do chính tác giả đệm đàn phong cầm.

Tiếng hát đều và khỏe, trầm hùng vang lên. Những lời thề của những Chiến sĩ Quyết tử do chính họ hát saukhi đã giữ trọn lời thề, đã mang lại một hiệu quả đặc biệt. Tràng vỗ tay kéo dài như báo hiệu trong buổi liên hoan này khó mà có tiết mục nào sẽ thành công như vậy.

Tiết mục thứ hai do ba chiến sĩ đội tuyên truyền biểu diễn với hai cây đàn ghi ta, vắng Nhã, cũng được vỗ tay nhưng không nhiệt liệt như bài trước.

Nhã quyết định cho đội tuyên truyền rút lui, dành phần sau cho các nghếĩ, anh nói với Phan Du:

- Xin mời các anh và chị Yến.

Phan Du nhấc cây đàn ghi ta đặt bên cánh gà, quay sang Bạch Yến:

- Yến hát "Con chim lạc bạn" nhé! Mình đệm cho.

Bạch Yến kêu lên:

- Ối! Ai lại hát "Con chim lạc bạc" tối nay, lại ở ngoài trời thế này! Em hát bài "Ngọn trào".

- "Ngọn trào" nào?... Gam gì? - Phan Du nhăn mặt hỏi lại.

- Một sáng tác của bộ đội. Em nhờ anh Nhã đệm. Anh Nhã ra với em.

Và cô nhẹ nhàng bước ra sân khấu. Nhã buộc phải đi theo. Bài "Ngọn trào" chính là bài hát ngày xưa Nhã đã đệm đàn cho Bạch Yến ở rạp Majestic, bài hát dẫn đến sự quen biết giữa hai người, và dẫn cô đến những vinh quang sau này.

Thấy Nhã xuất hiện cùng với một cô gái, người xem lại vỗ tay. Số khá đông tưởng cô gái cũng là người của trung đoàn Thủ đô.

Từ ngày đó đến nay, Nhã mới lại được nghe Bạch Yến hát bài này. Cô hát hay hơn trước nhiều. Cô hoàn toàn làm chủ thanh âm, không biểu lộ một chút cố gắng khi lên những âm thật cao hoặc xuống những âm thật trầm. Còn những chỗ luyến láy thì mềm mại như một dải lụa. Nhã không ưa những cô gái có dáng vóc đậm đà. Anh thích dáng người thon thả. Bạch Yến hơi đẫy một chút. Nhưng khi cô bắt đầu cất tiếng hát thì cả con người cô bỗng khác đi. Cô giống như con người mà anh tưởng tượng ra trong giấc mơ. Tiếng đàn của anh biến hóa theo giọng hát. Anh sẽ không tài nào lặp lại được những âm thanh này nếu đệm cho một người khác hát.