Đoạn kết
Lúc đầu, Lượng nghe Phong kể chuyện rất chăm chú. Nhưng rồi vẻ mặt của anh lơ đãng dần.
Phong mới từ chiến dịch Đông Bắc trở về, chiến dịch được nhiều người biết đến từ một tháng nay qua báo chí, trong đó có một số bài tường thuật khá sinh động của Phong. Chính vì những bài báo này Phong đã được triệu tập về học tại một lớp viết báo đầu tiên do Tổng bộ Việt Minh tổ chức. Bộ đội vẫn còn ở lại trên đường số 4. Vào đợt cuối chiến dịch, Phong mất thêm một người bạn cũ: bác Nho. Bác Nho đã không đạt nguyện vọng trong trận đánh An Châu là diệt thằng đội Tây vì đêm đó đại đội của bác không lọt vào đồn. Bác đã hy sinh ở Bến Tắm. Tiểu đoàn Trần Chương thiệt hại nhiều trong trận này. Phong đã biết thử thách mới sẽ không làm nó suy yếu, mà nó sẽ trở thành rắn chắc hơn.Đó là điềuanh đã chứng kiến tận mắt ở tiểu đoàn Quốc Toản. Đó cũng là điều anh đã chứng kiến từ ngày nổ ra cuộc kháng chiến tới nay. Những người dân cầm súng chiến đấu đêm 19 tháng Chạp năm 1946, càng được chiến tranh thử thách, sàng lọc, càng trưởng thành. Sau hai năm kháng chiến, họ không bị kẻ địch tiêu diệt mà đã lớn lên thành một quân đội. Họ chưa có được một bộ quân phục, chưa có được mỗi người một khấuung; họ đội mũ lá, mặc quần áo nâu, đi chân đất và chỉ có lưỡi mác trong tay nhưng họ đã trở thành một quân đội thực sự vì tinh thần chiến đấu, vì tổ chức chặt chẽ của nó, vì sức mạnh không thể nào phá vỡ được của nó. Nó đã làm cho quân thù ngán ngẩm. Chính chúng vừa mới đây đã phải thốt lên: "Hélas! nos ennemis ont l'âme du vaiqueur!" (Chao ôi! Kẻ thù của chúng ta có tinh thần của người chiến thắng!).
Qua chiến dịch vừa rồi, Phong đã hiểu về nguồn gốc của sức mạnh đó:quân đội có Đảng lãnh đạo. Đảng là người đã khai sinh ra quân đội và chỉ đường dẫn lối cho nó trong từng bước đi. Đảng chẳng phải cái gì xa lạ. Đảng chính là tổ chức của những người khát khao cuộc sống tự do, muốn trút bỏ gông xiềng để xây dựng một cuộc sống mới tốt đẹp hơn, nên đã đứng lên tựlãnh lấy trách nhiệm, tìm đường đi và đi đầu trong cuộc đấu tranh này. Trong Đảng có những người như Trần Chương, Quốc Toản, Tâm, Thuộc..., và một ngày kia có thể là chính anh. Những người đảng viên đó không phải đã biết rõ mọi chuyện, biết trước cách đánh địch như thế nào để giành chiến thắng; họ vừa làm vừa học, học chính ngay trong những bài học thất bại của mình. Mọi người đang chiến đấu đều đóng góp phần của mình vào bài học đó. Đảng ta không phải chỉ là của một số người nào, Đảng vừa là của giai cấp, vừa là của dân tộc, của mọi người, kể cả những người không cùng chung với anh một tiếng nói, một màu da...
Những chuyện Phong kể đều hấp dẫn. Chuyến đi vào địch hậu, cái tối vượt vành đai, những đêm ngủ rừng, những sự việc, những con người hào hùng trong cuộc chiến đấu không cân sức. Những chuyện đó khác hẳn với những chuyện diễn ra hàng ngày ở cơ quan Lượng, một cơ quan nằm tít trong rừng sâu, có trách nhiệm về đời sống vật chất của bộ đội, quanh đi quẩn lại vẫn là những vấn đề: cơm, áo, gạo, tiền. Không khí nhiều lúc làm cho Lượng ngột ngạt. Trong khi ngồi nghe, có lúc Lượng đã nghĩ: hay mình nói với cậu ta xin cho mình cùng đi theo, mình sẽ về cái tòa báo của cậu ta để chấm dứt cuộc sống tẻ nhạt hiện nay...?
Nhưng sau đó thì Lượng nhận thấy Phong mỗi lúc một trở nên cách biệt với mình. Anh chỉ còn ngồi nghe một cách kiên nhẫn. Trong thực tế, anh và Phong chưa phải là hai người bạn thực sự. Hai năm qua, họ chỉ có những cuộc gặp gỡ ngắn ngủi. Họ không biết về nhau bao nhiêu. Đúng hơn là Phong chưa biết gì nhiều về anh. Không phải Phong không quan tâm đến điều này. Nhưng qua nhiều lần Phong hỏi về gia đình, Lượng chỉ trả lời: "Khoan đã, đừng vội lục lọi". Anh chưa muốn nói với Phong nhiều về mình. Vì anh không muốn Phong nhận thấy hai người ở hai hoàn cảnh rất khác biệt. Lượng không ưa cuộc sống tù túng trong gia đình. Anh là một con chim bị nhốt trong lồng son. Cái lồng son đó không hứa hẹn một sự đổi mới nào trong tương lai. Anhghét bọn Pháp vì chúng đã biến cả hoàng tộc từ vua chí quan thành một bọn bù nhìn rơm đứng canh gác cả cái giang sơn đã trở thành của chúng. Anh không muốn đi theo con đường của cha để thành một thứ thư lại trong triều. Điều này khiến cho ông cụ rất ghét anh, cho anh là một đứa bất hiếu, con nhà gia giáo mà không biết vâng lời cha. Nhưng anh không biết làm gì khác. Từ lâu, cách phản ứng của anh đối với cái xã hội mà anh khinh ghét này là ẩn náu vào trong chính mình, trốn vào trong sách vở, trong những suy tư. Cách mạng ập tới như cơn lũ bất ngờ, cuốn phăng đi tất cả. Vua Bảo Đại thoái vị, trao lại ấn tín cho Việt Minh. Triều đình Huế sụp đổ. Anh chẳng nuối tiếc gì nó. Anh muốn đi theo Việt Minh để đổi mới cuộc đời. Nhưng những người cách mạng nếu không tỏ ra nghi ngại anh thì cũng không để ý đến anh. Anh không thể làm như một số người, chạy theo họ để xin việc, cũng không thể đóng cửa ngồi im, anh bỏ nhà ra Hà Nội. ở đây ít nhất cũng dễ sống hơn, vì người ta không có thái độ kỳ thị. Nhưng anh đã không tìm được việc làm vừa ý. Rồi chiến tranh nổ ra. Lúc đầu anh định tham gia chiến đấu ở Hà Nội, nhưng rồi anh bất thần từ bỏ ý định đó vì thấy chung quanh chẳng cần gì đến mình, và mình cũng sẽ chẳng làm được gì ở đây, hơn thế, mình còn trở thành một gánh nặng trong chiến đấu, anh đã bỏ đi...
Trước ngày kháng chiến, Phong là một tờ giấy trắng, mọi đường nét, hình ảnh của kháng chiến in vào đó đều trở thành những dấu vết đậm. Còn anh, anh đã là một tờ giấy nhuốm màu, một màu xám tối, nó không ăn mực, người ta không dễ dàng viết lên đó bằng bất cứ thứ mực gì.
Lượng đã nhận thấy qua những chuyện Phong đang kể, người bạn đang muốn nói với anh, cậu ta đã bị ngợp trước không khí hào hùng của cuộc chiến đấu, trước tinh thần chiến đấu của những người lao động mộc mạc, thất học mà trước đây cậu ta coi thường. Cậu ta thấy con người của mình bỗng trở thành nhỏ bé, cũ kỹ và dường như nó đang mất dần đi, nó đang nhanh chóng thay đổi, thay đổi từ gốc rễ do những ảnh hưởng của chung quanh, của cuộc sống dồn dập đang cuốn phăng mọi thứ. Cậu ta nói nhiều đến Đảng đang lãnh đạo cuộc kháng chiến và vai trò của những người đảng viên. Theo cậu ta, cuộc kháng chiến không hứa hẹn những thắng lợi lớn ngay trước mắt, nó còn lâu dài và sẽ còn khó khăn hơn nhiều, (vì ta chưa vượt được qua một đồn binh một đại đội với công trình phòng ngự sơ sài, rồi đây những vị trí địch sẽ rắn hơn vỡi bãi mìn, dây thép gai, lô cốt bằng xi măng cốt sắt...) nhưng Phong tin rằng nó sẽ thắng lợi, vì không có sức mạnh nào ngăn cản nổi ngọn trào quật khởi của cả một dân tộc.
Lượng có những điểm đồng tình với Phong. Đôi lúc, anh thèm cái trong trẻo, cái dễ tin của Phong. Nhưng rồi anh lại nhận thấy sự khác nhau giữa họ từ trước đến giờ. Người bạn trẻ này ít cái riêng quá. Anh say sưa chấp nhận tất cả những gì anh cho là mới. Lượng thìngược lại, anh không dễ chấp nhận những cái người ta mang lại cho mình, vì anh đã có nhiều cái riêng mà anh muốn giữ lấy, anh không muốn thay đổi. Trong cuộc kháng chiến nàyanh đã gặp những người như Phong, như Hồng Kỳ - anh chàng Nhật giả - mà Phong tỏ ra rất thích thú khi gặp lại; họ sẵn sàng hy sinh cả những tình cảm, những sở thích cá nhân, những thói quen..., tất cả những cái thuộc cuộc sống riêng của mình. Đối với Lượng, không thể như vậy. Lượng đã mất mát quá nhiều, mất gia đình, mất cuộc sống dù sao cũng êm ấm, mất những giây phút yên tĩnh, mất cả cái cô đơn mà anh coi như một thứ không khí trong lành trong cuộc sống đầy vẩn đục. Cái riêng của anh chẳng còn bao nhiêu, anh phải cố giữ lấy. Anh có thể sống cuộc đời khổ cực như anh đang sống, anh sẽ đi đến cùng với những người kháng chiến. Anh không thể quay về với cuộc sống cũ bên dòng sông Hương dù anh biết rằng sau khi Bảo Đại quay trở lại với Pháp, bộ máy của triều đình cũ dưới hình thức này hay hình thức khác đang dần dần được phục hồi. Anh không bao giờ quay về vì anh khinh miệt, ghê tởm bọn Pháp. Đó là cái thanh cao trong con người anh mà chung quanh không ai biết; anh cũng không cần cho họ biết tới để giữ trọn vẹn cái thanh cao trong sự hy sinh của mình. Nhưng anh không thể tự ràng buộc mình vào ý muốn của những người khác dù đó là một tổ chức có những mục đích cao cả như Phong nói. Anh sẽ là một người hiệp sĩ lang thang. Sở dĩ anh còn lưu lại cái cơ quan "cơm áo, gạo, tiền" này, là vì một nghĩa cử, một sự hy sinh vì người khác, chứ không phải anh bằng lòng với việc đi ở ẩn trong rừng sâu để tránh bom đạn.
Cuộc gặp lại này còn gây cho anh một cảm giác khó chịu là trong sự say sưa của Phong, có cái say sưa của một người vừa thành đạt. Anh chàng học sinh nghèo, vô danh này đã được nhiều quá, được tình yêu, được sự nghiệp; ít nhất anh ta cũng đã có tên tuổi trên báo chí, anh ta được nhiều người biết đến; vì thế anh ta mới được gọi về dự lớp học này, nghe nói trong lớp còn có nhiều người tên tuổi hơn anh. Giờ phút này, anh ta dường như chỉ thấy có mình. Mình là người luôn luôn xa lánh những kẻ thành đạt. Vậy mà mọi chuyện của anh ta tựu trung cũng chỉ để nói những thành đạt mới của mình...
Mặt Lượng xám ngọet đi. Anh cố giấu xúc động của mình trong giọng nói nhỏ nhẹ:
- Hay lắm! Tất cả đều hay. Mình chân thành chúc mừng cậu đã tiến một bước dài... Nhưng tất cả vừa rồi đều là những chuyện về vận mệnh của quốc gia, của dân tộc, nó vô cùng to lớn nhưng nó là của cả mọi người. Nhưng bây giờ mình cần hỏi cậu, mình muốn bàn với cậu một chuyện nhỏ bé hơn nhiều, nó chỉ có liên quan đến vận mệnh, đến hạnh phúc của một con người, hoặc hai con người, cậu có muốn nghe mình nói không?
Lúc đó Phong mới nhận thấy từ lâu Lượng không muốn nghe tiếp những chuyện anh vừa kể. Anh tự trách mình đã quá say sưa. Qua làn kính cận, đôi mắt của Lượng không cười. Có điều gì khiến cậu ta bực bội như vậy?... Như một người có lỗi với bạn, Phong nói:
- Bỏ qua cho sự sơ suất của mình. Cần sỉ vả gì mình, cậu nói ngay đi!
- Cậu quá quan tâm, quá mê mải với cái chung mà quên tất cả những cái riêng... Cậu quên cả người thân nhất, người đã hy sinh tất cả vì cậu... Mình nói vậy chắc cậu cũng chưa hiểu, chưa biết người ấy là ai... phải không?
- Nếu mình không lầm, cậu định nói chuyện...
- Nếu mình không lầm... - Lượng nhại lại một cách mỉa mai - Mình đoán không sai, cậu coi chuyện đó cũng như những chuyện khác. Mình phải nói với cậu, không có cậu thì ít nhất đến giờ phút này đã không có chị ấy ở đây. Cậu có biết vì sao chị ấy lại lên Việt Bắc? Chắc cậu không nhĩ đến điều ấy bao giờ! Vì chị ấy tưởng là cậu vẫn ở Trung đoàn thủ đô, và nó đã chuyển lên Việt Bắc.Chị ấy đi tìm cậu. Mình là người giúp chị ấy từ ngày đó. Cậu đã trốn chị ấy để trở lại bộ đội.Vì sao chị ấy lại tìm xuống Vĩnh Yên? Cũng chính mình đã chỉ cho chị ấy đến tìm cậu tại nhà bà giáo. Cậu say sưa ngồi cả buổi với những đứa nhỏ con bà giáo thì được, nhưng khi chị ấy chỉ cần gặp một lúc trước ngày cậu lên đường thì cậu không ra...! Tại sao lại như vậy?
Phong ngồi lặng người, không biết trả lời sao.Quả thật là anh đã biết, đã nghĩ về những chuyện này một cách đơn giản.
- Cậu không xứng với mối tình chị ấy dành cho cậu, xin lỗi cậu nếu mình quá lời...
Lượng ngừng nói, nhưng ngay sau đó anh lại bị cơn tức giận cuốn đi:
- Mình không tin ở những ai chỉ có những tình yêu to lớn, trừu tượng mà lại không có một tình yêu cụ thể, yêu bản thân mình, yêu người thương yêu mình. Chị ấy cho cậu hàng tấn, cậu trả lại chị ấy từng lạng. Chị ấy cho cậu không tính toán, còn cậu thì cân nhắc, tính toán chi ly... Thôi, mình nói vì sao hôm nay phải đến đây gặp cậu, chắc cậu cũng không tự hỏi điều đó từ khi mình mới tới... Mình nhắc lại, vì cậu, chị ấy phải có mặt ở Việt Bắc. Vì muốn có mặt ở Việt Bắc, chị ấy đã phải trả một giá đắt. Cậu biết chuyện ông cục trưởng chưa?...
