"... câu hỏi đặt ra là : nhân loại có lợi gì không trong việc khám phá những bí mật của thiên nhiên và đã chín mùi chưa để tận dụng những bí mật ấy hay sự hiểu biết đấy lại chẳng có hại.
Khám phá của Nô ben rất tiêu biểu về mặt này: Các chất nổ mạnh đã giúp loài người làm được những công trình vĩ đại, nhưng cũng là một công cụ phá hoại khủng khiếp trong tay bọn tội phạm chiến tranh xô đẩy các dân tộc vào cuộc chém giết lẫn nhau.
Tôi cũng nghĩ như Nô-ben, rằng nhân loại sẽ rút được ở những phát minh mới nhiều điều tốt hơn là điều xấu"
(Pie Qui-ri, diễn văn thuyết trình về giải Nobel Vật Lý 1903)
Trong chiến tranh, các phát minh khoa học có thể bị vận dụng để hủy diệt con người, nhưng cũng có thể được vận dụng để cứu chữa con người.
Thế chiến I đã chứng kiến việc đưa các thiết bị chụp X quang ra khỏi quy mô phòng thí nghiệm để phục vụ trong ngành quân y:
"Sau khi tìm hiểu tổ chức của những cơ quan y tế, Ma-ri phát hiện một thiếu sót hình nhưng không được ai quan tâm, nhưng rất đáng lo ngại: các bệnh viện ở hậu phương cũng như ở tiền tuyến hầu như thiếu hẳn trang bị về điện quang. Chúng ta biết rằng nhờ có quang tuyến X do Rơn-ghen phát minh từ 1895, có thể không cần đến phẫu thuật vẫn thám thính được nội tạng con người, nhìn và chụp ảnh các xương cốt.
Năm 1914, ở Pháp chỉ có rất ít máy Rơn-ghen dùng trong y tế. Sau khi chiến tranh nổ ra, ngành Quân Y dự định thiết lập khoa này ở một vài thành phố lớn, được xét là xứng đáng với sự xa xỉ đó. Chỉ có thế. Một thiết bị màu nhiệm cho phép phát hiện và xác định vị trí của viên đạn, mảnh bom nấp dưới vết thương, chẳng lẽ lại là một thứ xa xỉ hay sao ?
Trước đó Ma-ri chưa hề đi vào nghiên cứu những tia X; nhưng trong những giáo trình ở Xoóc-bon, mỗi năm Ma-ri cũng dành một số giờ giảng về tia X. Vận dụng những kiến thức khoa học của mình, Ma-ri nhìn trước vấn đề mà cuộc chém giết đẫm máu sẽ đặt ra: phải gấp rút lập nhiều, rất nhiều trạm điện quang.
Sau khi nhận định tình thế, Ma-ri lao vào hành động. Chỉ sau vài giờ, bà đã lập xong danh sách những máy điện quang của các trường đại học kể cả chiếc máy riêng của mình. Rồi bà đi suốt một lượt đến các xưởng chế tạo loại máy ấy. Tất cả các thiết bị về tia X có thể dùng được, Ma-ri đều thu thập lại rồi phân phối cho các bệnh viện trong khu vực thành phố Pa-ri
Một số nhà bác học, kỹ sư, giáo sư biết sử dụng máy điện qung đều xung phong nhận việc. Nhưng làm thế nào cứu chữa kịp cho những thương binh được ùn ùn đưa đến ? Nhiều trạm y tế lưu động không có máy chiếu và chụp điện. Nhiều trạm còn thiếu cả điện để chạy máy. Với qũy của Hội phụ nữ Pháp, chiếc "xe điện quang" lưu động đầu tiên ra đời. Đó là một cái ô-tô thường có lắp một thiết bị Rơn-ghen và một máy phát điện chạy bằng động cơ của xe. Ngay từ tháng tám 1914, cái trạm lưu động ấy đã đi khắp các bệnh viện khám cho những thương binh được chuyển về Pari trong chiến dịch quận Mác-nơ
...
Bà Qui-ri đã đoán đúng: chiến tranh còn kéo dài, tổn thương nhiều càng ngày càng cần mổ thương binh tại chỗ, các bác sĩ mổ và những người chiếu điện phải túc trực ngay bên cạnh những trạm quân y mặt trận và những xe chiếu và chụp điện lưu động sẽ có một tác dụng vô cùng quí giá
Những xe này, ngoài mặt trận thường gọi là những xe "Qui-ri nhỏ" (Petite Curie). Ma-ri trang bị cho từng cái một ở ngay trong phòng thí nghiệm của mình, bất chấp sự thờ ơ và phản kháng ngầm của những kẻ quan liêu. Con người vốn rụt rè bỗng trở thành nghiêm nghị và kiên quyết. Ma-ri đến thúc những công chức lề mề, đòi từng cái giấy giới thiệu, bông đặt hàng, giấy thông hành. Họ làm khó dễ, giở ra "điều lệ này, thể lệ nọ". Đó là thái độ của rất nhiều nơi. Nhưng Ma-ri cứ dai dẳng thảo luận nài cho được mới thôi.
Ma-ri ra sức tranh thủ sự đóng góp của tư nhân. Một số phụ nữ hảo tâm như bà hầu tước Ga-nay, bà hoàng Muy-ra cho hẳn hoặc cho mượn xe du lịch của mình, Ma-ri chuyển ngay thành xe chiếu điện rồi cả quyết:
- Sau chiến tranh, sẽ xin gửi xe cho bà. Thật đấy, nếu xe còn dùng được, thế nào cũng sẽ trả lại cho bà ngay
...
"
Trong toàn bộ Thế chiến I, bà Ma-ri Qui-ri đã huy động và triển khai được 20 chiếc xe điện quang lưu động, 200 phòng phòng điện quang cố định, các thiết bị này đã giúp cứu chữa trên một triệu thương binh. Bản thân bà Ma-ri cũng phụ trách một chiếc xe chiếu điện lưu động phục vụ cho tiền tuyến. Trong giai đoạn 1916 - 1918, bà Ma-ri Qui-ri đã đào tạo 150 nữ y tá về điện quang, đồng thời hướng dẫn con gái là bà I-ren (Irène Juliot-Curie, lúc đó mới 17 tuổi) tập sử dụng máy và sau đó đến phục vụ tại các bệnh viện mặt trận.
Trong cuốn sách"Điện quang và chiến tranh", bà Ma-ri Qui-ri đã viết:
"Lịch sử ngành điện quang thời chiến là một thí dụ sắc bén về phạm vi áp dụng rộng rãi không ai ngờ đến được của các phát minh khoa học thuần túy trong một vài điều kiện nào đó. Trước chiến tranh tia X chỉ được sử dụng hạn chế. Cái thảm họa lớn đã xâu xé nhân loại, với số nạn nhân tăng lên khủng khiếp, đồng thời đã làm nẩy sinh như một phản ứng, lòng ham muốn cứu vãn tất cả cái gì có thể cứu được, và tìm mọi cách giành giật và che chở sinh mạng con người".

Ảnh: Bà Ma-ri Qui-ri và một chiếc xe chiếu điện lưu động

Ảnh: Bà Ma-ri Qui-ri và I-ren Qui-ri trong bệnh viện quân đội

Ảnh: Bà Ma-ri Qui-ri đào tạo các nữ y tá điện quang tại viện Rađi, Pa-ri

Ảnh: Bà Ma-ri Qui-ri và I-ren Qui-ri đào tạo một nhóm sỹ quan Mỹ về điện quang, mùa xuân năm 1919
(Một vài trích đoạn trong cuốn: Nữ Bác Học Ma-ri Qui-ri, tác giả: Evơ Qui-ri,
Các hình ảnh sưu tầm trên Internet)