Từ Đồng Quan đến Điện Biên

[Giangtvx]

*

*      *

        Sau chiến thắng Xuân Trạch, tôi cho dời sở chỉ huy đại đoàn từ nam Xóm Vẽ về cánh rừng tây Hữu Thủ. Về phía địch, sau thất bại ở Liễn Sơn - Xuân Trạch, chúng tăng cường lực lượng cho các cứ điểm Chợ Vàng, Ba Huyên, Huổi Bằng, Thằn Lằn, Núi Đôi Lục Nam, Tiên Yên, Móng Cái.

        Trong lúc nhân dân địa phương chuẩn bị ăn Tết Nguyên đán thì đại đoàn nhận được lệnh tham gia đợt hai chiến dịch. Mục tiêu đợt này là tiêu diệt Ba Huyên - một cứ điểm boong-ke kiên cố do hai đại đội Âu Phi chiếm đóng.

        Chúng tôi cho quân báo bắt liên lạc với du kích địa phương cải ttrang làm phu vào hẳn Ba Huyên trinh sát. Hình thù cứ điểm Ba Huyên càng cụ thể thì kế hoạch tiến công Ba Huyên lại càng có những vướng mắc mới. Khác với những cứ điểm gỗ đất mà chúng tôi đa từng đanh, Ba Huyên là một cứ điểm boong-ke, mỗi lô cốt là một điểm tựa vừa đơn độc tác chiến, vừa tác chiến hiệp đồng với các lô cốt khác. Hỏa lực của từng lô cốt đều bắn quét sát đất đan chéo nhau theo các cạnh của hình đa giác nhằm triệt tiêu các “góc chết”, không cho bộ binh ta tiếp cận. Tường lô cốt bằng bê tông cốt sắt có thể chịu đựng được đạn pháo 75 bắn trực tiếp. Các khe hở của lỗ châu mai đều lắp ghi sắt để ngăn chặn quân ta ném thủ pháo, lựu đạn vào trong, nhưng hỏa lực của chúng vẫn phát huy được dễ dàng. Mỗi lô cốt lại chia làm nhiều ngăn đề phòng khi bị đánh, lô cốt không bị tiêu diệt toàn bộ. Muốn đánh thủng một lô cốt phải dùng một khối lượng thuốc nổ tương đối lớn. Trong cứ điểm không có chiến hào liên kết giữa các lô cốt nên khi đánh ở bên trong chúng ta sẽ phải đột phá từng lô cốt. Trên thực tế đánh tung thâm trong cứ điểm boong-ke là những trận đánh nhỏ vào những công sự kiên cố. Tốc độ đánh bên trong sẽ chậm. bộ binh ta sẽ phải dàn đội hình tiến công trên mặt đất làm mồi cho pháo địch bắn trùm lên cứ điểm. Những băn khoăn này tuy anh em không nói ra nhưng chúng tôi những người chỉ huy đều tính toán đến. một khóa huấn luyện bổ sung được vạch ra.

        Trong những ngày chuẩn bị, trên thao trường phân đoạn, các tổ bộc phá, xung kích, tổ thang ván… chia nhau tập.tập rồi bàn. Những băn khoăn dần dần được tháo gỡ, nhưng chưa phải là triệt để. Vì trang bị để mở cửa, đánh tung thâm của ta lúc đó chỉ có thuốc nổ và pháo 75.

        Đêm 24 tháng 1 năm 1951, trung đoàn 141 đánh Ba Huyên, trung đoàn 209 đánh viện. Từ Dương Chỉ, chúng tôi hành quân bí mật đến Ba huyên. Trong khi mũi bí mật cắt hàng rào, xung kích tranh thủ đào công sự. Nhưng đất đồi quá rắn, anh em không sao đào được bí mật. Nghe tiếng động, địch trong cứ điểm bắn ra và gọi pháo bắn tới. Quân ta xông lên đánh bộc phá các lô cốt trầy trật. Lô cốt số 1 bị thủng một mảng lớn. Anh em ném lựu đạn vào. Lô cốt số 2, số 4 phải đánh đi đánh lại nhiều lần, nhưng tường quá dày nên không có lô cốt nào bị tiêu diệt hoàn toàn. Trước sức tiến công dồn dập của ta, địch tập trung vào lô cốt số 3.

        Trời sắp sáng. Trong đám mây nhợt nhạt đã nghe thấy tiếng động cơ của máy bay trinh sát. Triệu chứng địch sắp cho quân viện lên. Tôi ra lệnh cho trung đoàn 209 chuẩn bị đánh viện, lệnh cho 141 phải giải quyết Ba Huyên trước khi trời sáng. Nếu không phải chuẩn bị đánh ngày.

        Trời sáng rõ. Trong cứ điểm Ba Huyên quân ta vẫn trụ bám những lô cốt đã đánh chiếm. Chiến sĩ Nguyễn Văn Phát, đơn vị, quan sát thấy phía sau lô cốt số 3 có một đoạn hào giao thông cụt. Thát đề nghị trung đội trường dùng trung liên yểm hộ để anh lên đoạn hào cụt và từ đó sẽ đánh vào trong lô cốt. Thát đã chọn chỗ yếu nhất của cái lô cốt boong-ke bịt bùng bằng bê-tông cốt thép. Hiểu ý người chiến sĩ thông minh dũng cảm, trung đội trưởng cho tập trung ba trung liên bắn điểm vào các lỗ châu mai. Thát xông lên. Anh bị thương tới hai lần nhưng không chùn bước. Tới đoạn hào cụt, Thát lia tiểu liên buộc bọn địch phải chui vào lô cốt rồi quẳng luôn lưu đạn tiếp theo. Bọn địch trong lô cốt số 3, lô cốt cuối cùng của Ba Huyên bị tiêu diệt. Nguyễn Văn Thát, người con của Lập Thạch đã anh dũng hi sinh trên mảnh đất quê hương mình.

[Giangtvx]

        Bắc thị xã Vĩnh Yên chừng bảy ki-lô-mét sát chân núi Tam Đảo có một dãy núi giống hình con voi. Nhân dân địa phương gọi là núi con Voi hay núi Đanh. Dãy núi này khống chế toàn bộ thị xã. Chân núi là nhưng bụi sim, mua nhưng ở đỉnh lại có rừng cây non cao ngập đầu người. Lưng chừng núi có một mỏm trọc nhô ra. Sườn bắc núi dốc dựng đứng, sườn nam thoai thoải. Chân núi có đường nhựa chạy từ thị xã Vĩnh Yên lên khu nghỉ mát Tam Đảo. Núi Đanh là mục tiêu tranh chấp quyết liệt giữa ta và địch trong đợt hai chiến dịch Trần Hưng Đạo.

        Sau một loạt cứ điểm kiên cố trên phòng tuyến trung du bị ta tiêu diệt., tướng Đờ Lát nhận định hướng bị uy hiếp nghiêm trọng là Vĩnh Yên. Nếu mất Vĩnh Yên thì Hà Nội khó an toàn. Sau thất bại Liễn Sơn - Xuân Trạch, đại tá Va-nuy-xem được chỉ định thay thế Mu-lê chỉ huy binh đoàn. Binh đoàn cơ động số 3 được bổ sung một tiểu đoàn Mường và một tiểu đoàn Âu Phi.

        Trong lúc trung đoàn 141 đánh Ba Huyên thì Bộ chỉ huy chiến dịch sử dụng cả đại đoàn 308 và trung đoàn 209 đại đoàn 312 để đánh viện. Trận đánh viện được bố trí trên trục đường từ Ba Huyên về thị xã Vĩnh Yên và đường từ Vĩnh Yên lên Tam Đảo. Trung đoàn 36 đại đoàn 308 bố trí trên dãy đồi Cẩm Trạch có nhiệm vụ chặn đầu, trung đoàn 209 bố trí phía trên đội hình chiến đấu của trung đoàn 36. Trung đoàn 88 đại đoàn 308 có nhiệm vụ khóa đuôi. Điểu quyết chiến của trung đoàn 88 ở vùng Thanh Vân, Đạo Tú. Trung đoàn 102 đại đoàn 308 làm nhiệm vụ dự bị.

        Sau khi ta tiêu diệt cứ điểm Bảo Chúc đêm 13 tháng 1, ngày 14 địch cho binh đoàn cơ động số 3 do Va-nuy-xem chỉ huy lên tiếp viện. Một tiểu đoàn địch từ ngã ba Đông Đạo tiến về Bảo Chúc. Trung đoàn 36 và đại đoàn 308 cho hai tiểu đoàn đánh thiệt hại nặng tiểu đoàn Bắc Phi ở Cẩm Trạch. Va-nuy-xem tung cả ba tiểu đoàn lên Cẩm Trạch. Một cánh quân đi bộ từ Đông Đạo lên, số còn lại đi cơ giới. Trong lúc Va-nuy-xem tập trung về phái Cẩm Trạch thì trung đoàn 88 đại đoàn 308 bất ngờ nổ súng đánh vào đuôi đội hình của binh đoàn Va-nuy-xem. Rất tiếc là do địa hình trống trải, binh lực ta ít không đủ để hình thành thế bao vây trước khi tiến công cho nên chỉ tiêu diệt được một tiểu đoàn, đánh thiệt hại nặng hai tiểu đoàn khác. Đờ Lát vội cho Sa-lăng lên đốc chiến. Quan sát thấy quân ta áp sát đội hình hành quân của Va-nuy-xem và thấy viên đại tá này không sao đưa đội hình binh đoàn cơ động số 3 trở về đội hình quen thuộc của kiểu chiến tranh quy ước, Sa-lăng lệnh cho Va-nuy-xem trước hết phải lấy lại trật tự ở ngay sở chỉ huy binh đoàn. Sa-lăng thống nhất với Va-nuy-xem cách đối phó rồi vội vã quay về Hà Nội báo cáo với Đờ Lát. Đờ Lát nổi giận. Sau này trong hồi kí của mình, Sa-lăng thú nhận rằng quang cảnh rối loạn trên chiến trường Vĩnh Yên và sự thiếu bình tĩnh của Đờ Lát đã khiến cho y phải trải qua một đêm “trong cảnh bối rối khác thường”.

        Đờ Lát phái A-la, đại tá tham mưu trưởng vào Nam để điều thêm năm tiểu đoàn ra Bắc, lệnh cho Đờ Cát tạm bỏ Lục Nam, hành quân gấp lên Vĩnh Yên đánh chiếm lại các điểm cao đã mất. như vậy, Đợt Lát đã tung lên Vĩnh yên các binh đoàn cơ động số 1, số 3 và binh đoàn cơ đông Bắc Phi - những chủ bài sừng sỏ của khối cơ động chiến lược của quân viễn chinh Pháp.

        Mười lăm giờ, Đờ Lát lại thúc Sa-lăng lên Vĩnh Yên. Mặc dù được báo cáo cả ba binh đoàn đã triển khai xng đội hình ở phía bắc Vĩnh Yên, Đờ Lát vẫn không yên tâm. Sa-lăng vừa về đến Hà Nội, Đờ Lát lại dẫn cả viên tướng này và tướng Lơ-cốc bay lên Vĩnh yên. Thấy tình hình còn lộn xộn hơn lúc buổi sáng, khắp nơi ngổn ngang bọn lính bị thương, Đờ Lát cho là Ơ-đông non tay không điều khiến được tình hình nên ra lệnh gọi tướng Bai-íp, tư lệnh phó ở Nam Bộ ra cùng với một ban tham mưu cấp sư đoàn lên Vĩnh Yên. Cả ba binh đoàn của Va-nuy-xem, Ơ-đông, Lơ-vê thống nhất lại thành sư đoàn cơ động Bắc Bộ thứ nhất dưới quyên chỉ huy của tướng Bai-íp. Tại thị xã Vĩnh Yên, Đờ Lát đích thân ra lệnh: Va-nuy-xem giữ Vĩnh Yên, Ơ-đông cho binh đoàn đang ở Hương Canh lên phối hợp với Va-nuy xem bảo vệ thị xã Vĩnh Yên. Sa-lăng điều hợp các hoạt động. Bô-phrê bảo vệ bắc Hà Nội. Clê-măng tập hợp ba tiểu đoàn quanh Cầu Đuống sẵn sàng yêm trợ cho Ơ-đông về phía đông và bảo vệ Hà Nội ở hướng bắc. Đờ-danh-vin tập trung tất cả các đơn vị quanh phủ Lạng Thương (thị xã Bắc Giang) để ngăn chặn phía này. Đờ Lát cho liên đoàn Ta-bo tạm thời rời Lục Nam tới với Ơ-đông ở Vĩnh Yên.

[Giangtvx]

        Sáng ngày 16 tháng 1 năm 1951, từ sáng sớm, binh đoàn cơ động Bắc Phi được máy bay yểm trợ đã tiến công chiếm Núi Đanh. Địch chia làm ba mũi: một mũi theo đường cái, mũi chủ yếu tiến thẳng về Núi Đanh, một mũi tiến vào làng Nhân Mị với ý định đánh vào sau đội hình của đại đoàn, phối hợp với mũi chính tiến công Núi đanh. Lúc này chúng tôi đã dời sở chỉ huy rừ cánh rừng Xóm Vẽ về cánh rừng tây Hữu Thủ. Từ sở chỉ huy đã nghe thấy tiếng súng địch và tiếng động cơ xe cơ giới của cánh quân chủ yếu. Tôi ra lệnh cho trung đoàn 141 xuất kích. Anh em lợi dụng bờ ruộng chia thành từng phân đội nhỏ vừa vọt tiến, vừa yểm hộ cho nhau. Trung đoàn 209 nhanh chóng chiếm Núi Đanh. Hơn 40 khẩu pháo của địch bắn liên tục. Trên tời hàng chục máy bay thay phiên nhau bắn phá. Bom na-pan trút thẳng xuống tạo nên những cột khói đen kịt cả một vùng bắc thị xã Vĩnh Yên.

        Cánh quân thứ nhất của địch đã bị đại đoàn 308 chặn đánh quyết liệt ở chân các điểm cao 47 và 101, nhưng một bộ phận lớn quân địch vẫn tiến được về hướng Núi Đanh. Cánh thứ hai mới đến điểm cao 83 đã bị tiểu đoàn 428 và một đại đội của tiểu đoàn 166 chặn đánh. Ta đánh lui ba đợt xung phong của địch. Cánh quân địch lớn nhất đi cơ giới vẫn tiến về Núi Đanh.

        Lúc này tiểu đoàn 130 đã bố trí ở cánh rừng Hữu Thủ, cách Núi Đanh hơn một ki-lô-mét. Đại đội 363 nhận lệnh nhanh chóng chiếm Núi Đanh trước địch. Đại đội trưởng Xuân Minh cùng các cán bộ trung đội dẫn đầu đội hình xông lên. Hành động gương mẫu của cán bộ trước lúc bom đạn địch ồ ạt trút xuống là mệnh lệnh có hiệu lực nhất. Anh em theo cán bộ, từng tổ, từng tổ vọt tiến chạy thẳng lên dỉnh núi. Khi còn cách địch khoảng trăm mét, đại đội trưởng cho triển khai đội hình thành hình tròn. Đại đội phó triển khai hai tiểu đội phía sườn đồi. Các chiến sĩ về vị trí, chưa kịp đào công sự đã phải nổ súng. Cuộc chiến đấu giữa hơn một trăm chiến sĩ và một tiểu đoàn địch đã diễn ra hết sức quyết liệt.

        Địch có máy bay, pháo binh chi viện ra sức tiến công. Các chiến sĩ chiến đấu trên một trận địa toàn những bụi cây chưa được phát quang, hào chiến đấu, công sự không kịp dào Anh em phải đứng thẳng người để nhằm bắn địch. Có những khẩu súng phải có người quỳ xuống làm giá cho đồng đội bắn. Hết băng đạn anh em lại nằm xuống lắp đạn, xong lại dứng dậy bắn. Có chiến sĩ bị đạn máy bay bắn gãy tay phải đã chuyển sang tay trái. Đại đội trưởng Xuân Minh chạy tới từng tổ động viên và chỉ huy anh em: “”Ta ở thế cao hơn địch. Hãy giữ vững trận địa”. Sau gần bốn giờ chiến đấu, anh em đã đánh lui tám đợt xung phong của địch. Xác địch nằm ngổn ngang trên núi Đanh. Chỉ còn hơn hai tiểu đội chiến đấu được, các chiến sĩ ta vẫn kiên cường giữ vững trận địa cho tới khi có tiếp viện của tiểu đoàn.

        Trong lúc hai trung đoàn 14 và 209 tham gia chiến dịch thì trung đoàn 165 đang làm nhiệm vụ tiễu phỉ, xây dựng cơ sở chính trị ở Lao Hà. Trại chiến trường gian khổ này, trung đoàn 165 đã được tặng danh hiệu “Chiến sĩ Thành đồng biên giới”. Tới tháng 3 năm 1951, trung đoàn mới về đội hình chiến đấu của đại đoàn 312.

        Đại đoàn là hỉnh ảnh thu nhỏ của các dân tộc miền Bắc Việt Nam. Có đại đội anh em hầu hết là người các dân tộc vùng cao. Trong ba cán bộ trung đoàn, hai đồng chí Nam Long và Lê Thùy là người dân tộc Tày. Sự ra đời của đại đoàn phản ánh sự phát triển của quân đội ta. Trong đại đoàn có đồng chí là đội viên đội vũ trang tuyên truyền, là giải phóng quân ở Bắc Cạn, Hà Giang, Tuyên Quang. Từ đội vũ trang tuyên truyền, đại đội độc lập, tiểu đoàn tập trung, vừa xây dựng vừa chiến đấu nay tiến lên đánh tập trung, tất cả chúng tôi, những cán bộ, chiến sĩ của đại đoàn 312 đã tham gia chiến dịch với ý chí quyết chiến, quyết thắng của Sông Lô, Sông Thao, Sông Đà. Biên Giới và những kinh nghiệm tác chiến trong các trận đánh trước đó. Nhận nhiệm vụ tác chiến ở một chiến trường địch có ưu thế về không quân, pháo binh, xe tăng lại gần các khối quân cơ động manh nhất của Pháp, trong tình hình trang bị còn rất thiếu thốn, chúng tôi đã xây dựng cho đại đoàn ngay từ ngày đầu ý chí quyết chiến, quyết thắng, tinh thần chịu đựng gian khổ khắc phục khó khăn, sự tìm tòi luôn luôn sáng tạo để hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao.

        Sau chiến dịch Trung Du, đảng ủy đại đoàn triệu tập hội nghị cán bộ ở Kim Lăng để tổng kết chiến dịch, liên hoan mừng xuân, đồng thời cũng để các cán bộ trong đại đoàn lần đầu gặp nhau, hiểu nhau, giới thiệu với nhau quá trình công tác và chiến đấu của từng người. Không có lễ ra mắt, không có duyệt binh, đại đoàn 312 đã ra đời như thế đó.

[Giangtvx]

*

*       *

        Kết thúc chiến dịch Trung Du, chúng tôi lại trở về khu rừng cọ quen thuộc ở xóm Củng (Phú Thọ). Với nhiệm vụ là lực lượng cơ động chiến lược của Bộ, chúng tôi kiểm điểm khả năng đánh công kiên và đánh vận động của đại đoàn, chuẩn bị làm nhiệm vụ trong chiến dịch sắp tới.

        Chiến dịch sắp tới mở trên đường 18 mang mật danh Hoàng Hoa Thám. Phương châm tác chiến là đánh điểm diệt viện. Tham gia chiến dịch lần này có ba đại đoàn: 308, 312, 316. Nhiệm vụ của đại đoàn lần này là giấu kín lực lượng để đánh viện đồng thời chuẩn bị đánh công kiên. Chúng tôi lại cùng anh em quân báo chuẩn bị lên đường đi chuẩn bị chiến trường. Nhìn trên bản đồ thấy con đường số 18 mảnh dẻ vắt giữa những đường bình độ màu gỉ sắt nằm giữa mảng xanh bao la của chiến trường Đông Bắc, chúng tôi biết nhiệm vụ chiến đấu lần này khá nặng nề, khó khăn, gian khổ không phải ít. Tôi có cảm giác như ngày nào nhận nhiệm vụ lên Sơn La. Phần lớn chúng tôi chưa một lần đến vùng than Quảng Yên. Qua sắc thái của cán bộ tôi biết anh em chưa thật yên tâm. Nỗi băn khoăn của anh em không phải là cách đánh. Tuy mới thành lập nhưng với kinh nghiệm tác chiến trong hai chiến dịch Biên Giới và Trung Du chúng tôi đã có thêm kinh nghiệm về đánh công kiên và đánh vận động. Trên cho biết công sự địch ở vùng này chưa cải tiến, phần lớn là lô cốt bằng gạch kiểu tháp canh. Khả năng quân viện của địch cũng rất hạn chế vì không gian các chiến trường và đường sá không cho phép. Rõ ràng điểm vướng mắc không phải là cách đánh. Những kinh nghiệm của Biên Giới, Trung Du chưa phải đã lỗi thời. Vậy điều băn khoăn của cán bộ là do dâu? Tôi tự đặt câu hỏi rồi lại tự xét mình bởi vì tôi là một thành viên của đại đoàn. Tâm trạng của tôi cũng là của anh em. Hay là do chúng tôi chưa quyết tâm cao. Cái băn khoăn là do ý chí? Ở cái tuổi ngoài ba mươi này tuy không con trẻ nhưng chưa phải đã già, sức chúng tôi còn đủ để đi bộ đường trường, trèo đèo lội suổi dẻo dai. Thế tại sao mình lại có giảm giác như hồi đi lên Sơn La năm 1945? Khi đi chuẩn bị chiến trường, tôi mới biết là đi chiến trường Đông Bắc lần này chúng tôi thiếu cái ấm áp của tình dân.

        Nếu ở chiến trường Biên Giới, chúng ta có thể dựa vào sức người, sức của của đồng bào hai tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn thì trên chiến trường này mọi việc về hậu cần đều đạt trên vai người lính. Từ mang gạo mang đạn cho đến tải thương, bộ đội đều phải tự giải quyết lấy. Trên chiến trường này dân cư thưa thớt, công nhân mỏ thì sống tập trung, bị địch khống chế gắt gao trong các công trường. Dù muốn nhưng với khẩu phần ăn có hạn nhân dân mỏ không thể tiếp tế cho bộ đội. chiến trường đường số 18 lại càng không giống Trung Du. Ở Trung Du dân cư đông đúc, nơi ta đã có chính quyền, có cơ sở chính trị chúng tôi có thể dựa vào sự đùm bọc của nhân dân, dựa vào chính quyền cách mạng để đưa trinh sát vào ngay đồn địch hoặc giấu quân hàng trung đoàn ở ngay sát đồn địch mà chúng vẫn không hay biết. Tại chiến trường này chúng tôi sẽ phải đối mặt với kẻ thù ở vùng sâu. Đánh vào đã khó, rút ra cũng không phải dễ dàng. Một trong những điểm còn chưa thật yên tâm là mọi mặt về bảo đảm hậu cần chúng tôi đều phải tự lo liệu lấy. Giữa lúc đó Bác Hồ đến. Cán bộ không được báo trước nên khi Bác bước vào cuộc họp, anh em vô cùng mừng rỡ, định ùa ra vây lấy Bác. Rất nhanh nhẹn, một tay đỡ chiếc áo bông khoác bên ngoài bộ quần áo nâu quen thuộc, Bác giơ tay ra hiệu. Bác hỏi: “Các chú ngồi thế có bị vắt cắn không? Các chú có khỏe không? Học tập có tốt không? Các chú đã sẵn sàng hoàn thành nhiệm vụ chưa?”. Thân mật như cha với con, Bác căn dặn chúng tôi phải có quyết tâm thật cao trong chiến dịch sắp tới, biết đoàn kết, chân thành đoàn kết thì khó khăn mấy cũng vượt được. Rồi Bác đi thăm nhà bếp, xem bữa ăn của bộ đội. Bác ở lại cho đến tối dự bữa cơm liên hoan với bộ đội.

        Đêm hôm đó, chúng tôi tổ chức đốt lửa trại trong một khu rừng để Bác gặp anh em. Bên đống lửa hồng âm áp, Bác kể cho chúng tôi nghe những ngày hoạt động gian khổ trước đây. Bằng vài nét phác họa đầy hình ảnh, Bác nhắc lại sự trưởng thành của quân đội ta. Từ đội vũ trang tuyên truyền nhỏ bé năm nào, nay chúng ta đã có bộ đội chủ lực, có bộ đội địa phương và dân quân du kích trong cả nước. Đất nước ta từ chỗ bị bao vây bốn mặt nay ta đã có cả hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa và mặt trận dân chủ chống đế quốc thực dân trên quy mô lớn.

        Với nhiệm vụ được giao, mang theo lời Bác trong tim, chúng tôi lên đường. Đại đoàn qua Phú Thọ, Thái Nguyên, Bắc Giang tiến về vùng mỏ. những cơn mưa cuối xuân bắt đầu mùa hạ rả rích không ngớt. Đường trơn như đổ mỡ. Tới bờ sông Chu thì trời sáng rõ. Không có cầu, không có đò lại phải qua một cánh đồng rộng cho nên bộ đội phải cởi quần áo vượt sông. Qua Đèo Bông trời như như trút nước. Bộ đội mò mẫm suốt đem vẫn chưa lên tới đỉnh. Bộ binh, pháo binh, dân công úp dưới chân đèo trong mưa giông. Tới đỉnh đèo đã thấy dãy núi nhấp nhô của vùng mỏ, xa xa là biển.

[Giangtvx]

        Ngày 18 tháng 3 tại Bãi Đá, chúng tôi triệu tập cán bộ từ tiểu đoàn trở lên để phổ biến quyết tâm cuối cùng của Bộ chỉ huy chiến dịch.Theo kế hoạch, mở đầu chiến dịch, ta tiến công tiêu diệt bốn cứ điểm nhỏ là Lán Tháp, Lọc Nước, Sống Trâu, Máng Nước. Đại đoàn có nhiệm vụ giấu quân để đánh viện. Đợi ba ngày không thấy địch viện, đại đoàn được lệnh tiến công vị trí Tràng bạch, đại đoàn 308 đánh Bí Chợ. Tràng Bạch, Bí Chợ bị tiêu diệt nhưng địch vẫn không viện. Trên ra lệnh tiếp tục tiêu diệt Uông Bí, Mạo Khê, những vị trí tương đối lớn hơn.

        Ở Mạo Khê mỏ địch có chừng 140 tên do một tên quan hai chỉ huy. Trung đoàn 209 được giao nhiệm vụ đánh Mạo Khê đã tập kết cách Mạo Khê bảy ki-lô-mét. Trời tối, bộ đội hành quân theo suối, đường rất khó đi, lại có pháo đi cùng nên tốc độ hành quân rất chậm. Qua suối dến vùng đồi trọc chỉ có những bụi sim, mua lúp xúp rất khó nhận dạng nên đơn vị bị lạc. Chiếm lĩnh xong trận địa thì gà đã gáy Theo kế hoạch, 23 giờ nổ súng nhưng mãi 1 giờ 30 phút mới nổ súng. Ba khẩu pháo 75 kéo theo đặt cách đồn 100 mét, vừa đặt xong pháo đã phải bắn ngay.

        Địch trong cứ điểm phản ứng quyết liệt. Pháo địch từ Đông Triều bắn dồn dập. Sau 49 phút ta phá xong hàng rào, tiêu diệt một lô cốt. Địch rút sang khu nhà gác ba tầng. Ta chiếm toàn bộ các khu nhà trong cứ điểm và tầng dười nhà ba tầng. Địch lên gác hai, phá cầu thang gác. Ta đánh lên gác hai, địch rút lên tầng ba chống cự. Lúc này trời đã sáng. Tôi biết trận đánh này sượng rồi. Chúng tôi chưa có kế hoạch tiến công khu nhà cao tầng. Chỉ còn cách dung pháo bắn thẳng và dùng thuốc nổ. Nhưng pháo đặt gần không thể đánh sập được nhà. Hai tạ thuốc nổ được điều vào đồn nhưng từ trên gác ba, hơn 50 tên địch còn lại, có sự chỉ huy của tên quan hai, đã dùng lưu đạn và cả đạn cối từ trên gác cao thả xuống quanh nhà. Nguyễn Văn Tiến, chiến sĩ bộc phá đã đặt được khối thuốc nổ 60 ki-lô-gam dưới chân tường. Nhưng khi bộc phá nổ, tòa nhà vẫn không đổ. Địch trút bom lửa xuống xung quanh cứ điểm. Đội dự bị không sao vào được.

        Trung đoàn trưởng ra lệnh bám sát những vị trí đã chiếm, chờ trời tối đánh tiếp. Khoảng trưa địch cho một tiểu đoàn có xe tăng, xe bọc thép yểm trợ tiến về Mạo Khê. Trận đánh viện này kéo dài từ trưa đến sẩm tối nhưng không tiêu diệt được gọn.

        Sau Mạo Khê, Bộ chỉ huy chiến dịch chủ trương mở đợt mới. Đại đoàn 308 được giao nhiệm vụ đánh Bến Tắm, Bãi Thảo, đại đoàn 312 đánh Hoàng Gián và đánh viện từ Đông Triều lên. Hoàng Gián là một cứ điểm nhỏ, lực lượng địch có khoảng hai trung đội. Sau vai giờ chiến đấu, ta tiêu diệt được các lô cốt địch nhưng khi gặp hầm ngầm, đánh không gọn, trời đã sáng. Quân ta rút ra, không diệt gọn đồn địch, lại bị tiêu hao. Cũng trong đêm đó đơn vị bạn không tiêu diệt được Bến Tắm. Viện binh địch không ra nên đại đoàn không có điều kiện đánh viện như kế hoạch đã định. Chiến dịch Hoàng Hoa Thám kết thúc.

*

*       *

        Đại đoàn trở về Tuyên Quang tổng kết trong không khí trầm lặng. Đại đoàn đã không làm tròn nhiệm vụ trong trận Mạo Khê. Đánh viện không gọn. thương vong cao. Là người chịu trách nhiệm chính, tôi biết cái không khí trầm lặng này rất bất lợi trong việc xây dựng đơn vị. Trước mắt phải tổng kết cho tốt. Muốn thế người chỉ huy phải dám nhìn thẳng vào sự thật, trước hết là nhìn vào bản thân mình khi nhận nhiệm vụ với trên và trách nhiệm của mình khi chỉ huy đơn vị. Trong chiến dịch này tôi làm nhiệm vụ một người chỉ đạo chứ không phải là người chỉ huy các tình huống. Khi anh em gặp khó khăn, tôi đã không có mặt để trực tiếp cùng anh em khắc phục. trong việc chấp hành mệnh lệnh của bộ chỉ huy, tôi còn có những băn khoăn chưa nói hết với trên.

        Trong hội nghị tổng kết, tôi chân thành nói với anh em; “Trong chiến dịch này, do đánh giá chưa đúng địch nên kế hoạch tác chiến giản đơn, không thận trọng. Trong chỉ huy đã không thấy đặc điểm mới của chiến trường nên trong tác chiến công kiên cũng như vận động đã mang nguyên xi kinh nghiệm chiến dịch Biên Giới và Trung Du vào chiến trường Đường số 18 mà không thấy đã gọi là kinh nghiệm thì nó chỉ có giá trị trong những hoàn cảnh lịch sử nhất định. Đánh không giòn giã, diệt địch không gọn, để cho anh em bị thương nhiều là trách nhiệm của tôi.

        Anh Nguyễn Bằng cũng tự phê bình thành khẩn về khuyết điểm tổ chức không chu đáo trong hành quân, đã lãng phí thời gian. Trước sự chân thành của cán bộ các cấp, các chiến sĩ rất xúc động. Anh em cũng tự phê bình về ý chí chiến đấu, ý thức chấp hành kỉ luật trong hành quân, trong bảo quản vũ khí, khí tài chiến đấu. Thấy không khí phấn chấn của đại đoàn trong tổng kết, tôi nghĩ nếu khi tổng kết ở Bộ cũng tạo được không khí cởi mở này thì chắc những băn khoăn của các đơn vị trong chấp hành mệnh lệnh sẽ chấp dứt. Với ý nghĩ đó, tôi lên đường về Bộ dự hội nghị tổng kết chiến dịch Hoàng Hoa Thám.

[Giangtvx]

        Tôi cho rằng chiến dịch Hoàng Hoa Thám là một chiến dịch không thành công. Mục đích chiến dịch là tiêu diệt sinh lực địch hay là làm thay đổi cục diện chiến trường không rõ. Cả 3 đại đoàn đều không hoàn thành nhiệm vụ. Ta mở chiến dịch trong tình hình chưa có chuẩn bị đầy đủ về địa hình, nhất là về hậu cần. Các đơn vị đều bị thương vong cao, không hoàn thành nhiệm vụ. Tôi cho rằng Bộ cũng phải chịu trách nhiệm về chọn hướng để mở chiến dịch và xác định mục đích chiến dịch cho rõ. Khi đã hạ quyết tâm phải có những yếu tố để bảo đảm thắng lợi của chiến dịch. Và tôi đã chân thành nói lên những suy nghĩ của mình trong hội nghị tổng kết của Bô. Tôi có cảm tưởng khá đông cán bộ ở đơn vị tán thưởng ý kiến phát biểu của tôi, nhưng không ai nói ra. Các cán bộ thuộc cơ quan Bộ có ý kiến khác. Có ý kiến cho rằng: nếu chiến thuật thực hiện tốt thì cục diện đã khác. Tôi không đồng ý. Tôi cho rằng chiến thuật chịu sự chỉ đạo của chiến dịch. Mục đích chiến dịch không rõ, không kiên quyết, chọn hướng mở chiến dịch không đúng thì chiến dịch không hể hoàn thành được nhiệm vụ. ý kiến của tôi đã được phản ánh lên trên.

        Giữa hội nghị, Bác Hồ đến thăm. Bác nói, người ta ai cũng phải rửa mặt. Tự phê bình là rửa mặt cho sạch Bác bảo tôi đứng dậy rồi Bác nói:

        - Chú Tấn! Chú đã biết rửa mặt chưa? Mặt có viết nhọ mà không biết rửa thì không sạch. Phê bình và tự phê bình là cách rửa mặt. Sau mỗi trận đánh phải biết phê bình và tự phê bình mong tiến bộ.

        Tôi đứng nghiêm trước lời dạy bảo nghiêm khắc, chân thành của Bác.

        Trong bụng chưa thật thoải mái, nhưng tôi nghĩ mình đã dám nói thì cũng phải dám nghe. Tôi nhìn các anh Vương Thừa Vũ, Cao Văn Khánh… Trong lòng tôi bỗng trào lên niềm thương yêu Bác. Tôi giận mình đã không biết cách diễn đạt những ý nghĩ của mình cho mềm mại hơn. Nhưng từ đó, tôi là một trong những cán bộ được Bác nhớ tên. (Cho tới khi tôi nhận nhiệm vụ vào Nam sau này, trong bữa cơm thân mật Bác cho mời vợ chồng tôi cùng ăn, Bác vẫn nhăc lại một cách vui vẻ câu chuyện cũ).

        Tối hôm đó sau bữa cơm, đồng chí Bộ trưởng gặp riêng tôi để động viên. Tôi nói:

        - Được Bác giáo dục là rất tốt. Bác cũng vì thắng lợi của cách mạng, vì xương máu của chiến sĩ mà giáo dục chúng tôi. Một trận đánh không thành công cũng dạy cho ta một điều gì đó, miễn là ta không chịu xuôi tay.

        Cũng giống như số phận của các tướng chỉ huy quân viễn hinh Pháp trước đó, cái khó nhất đối với tướng Đờ Lát là thiếu quân, thiếu trang bị để tiếp tục cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam. Sự kiệt quệ của nước Pháp sau Chiến tranh thế giới thứ hai đã không cho phép ông ta thực hiện những mưu đồ giành quyền chủ động về chiến lược trên chiến trường Bắc Bộ. Ông ta cho rằng muốn thắng trong cuộc chiến tranh trên chiến trường Việt Nam trước hết phải thắng phe chủ hòa ở nước Pháp. Ông ta cho rằng cái bó tay ông ta là phong trào đòi hòa binh ở Pháp và sự do dự của Chính phủ Pháp. Đầu tháng 3 năm 1951 Đờ Lát lên đường về Pháp. Nhưng thủ tướng Cơi, trước sự kiệt quệ của nền kinh tế Pháp chỉ cho Đờ Lát có 20.000 quân và hẹn tháng 7 năm 1972 phải hoàn lại (?). Đờ Lát cùng vợ đi sang Mĩ xin viện trợ. Tại Oa-sinh-tơn, Đờ lát được Tru-man, tổng thống Mĩ hứa sẽ viện trợ. Trước mắt, Mĩ sẽ gửi sang Đông Dương 600 máy vô tuyến điện, 9.000 súng tiểu liên, 500 súng máy, 5.000 xe vận tải, các thứ khác như xe tăng, máy bay, tàu chiến sẽ gửi sau. Từ đầu tháng 3 năm 1951, Sa-lăng phó tổng chỉ huy thay Đờ Lát, Đờ La-ni-rét tham mưu trưởng thay Sa-lăng. Các quan chức Pháp ra sức đốc thúc Bảo Đại, quốc trưởng bù nhìn và Trần Văn Hữu, thủ tướng gấp rút thành lập “quân đội quốc gia” để bù vào chỗ thiếu quân mà nước Pháp không thể nào thỏa mãn. Mỗi trung đoàn Pháp kèm cặp một tiểu đoàn quân ngụy.

        Để phá cuộc tiến công thu đông của địch, tiêu diệt sinh lực địch, phá âm mưu vét lính, để phát triển chiến tranh nhân dân vùng đồng bằng sông Hồng, Bộ quyết định mở chiến dịch Quang Trung.

        Chiến dịch được mở trên ba tỉnh Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình, nơi địch chỉ có binh đoàn cơ động số 4 ở Phủ Lí. Đây là khu yếu nhất của địch ở đồng bằng Bắc Bộ. Hướng chính của chiến dịch là Ninh Bình. Tại đây, chúng ta sử dụng hai đại đoàn 308 và 304. hướng phụ Nam Định, Thái bình do đại đoàn 320 và một số trung đoàn độc lập của Quân khu đảm nhiệm. trong đợt 1 chiến dịch, chúng ta đã tiêu diệt Non Nước, Hồi Hạc, Đại Phong. Lần đầu tiên đại đoàn 308 tiêu diệt địch trong một thị xã (thị xã Ninh Bình) diệt gọn một đại đội huấn luyện hạ sĩ quan trong nhà thờ Đại Phong trong 45 phút. Đợt hai, chiến dịch không thành công trong các trận Chùa Cao, Cầu Bút, Ngọc Lâm. Đại đoàn 320 cùng với lực lượng tại chỗ đã đánh những trận tiêu diệt xuất sắc như trận Đống Lương (Vụ Bản, Nam Đinh), trận Cam Giá (Ninh Bình), trận chống càn thắng lợi ở Chợ Cháy (Hà Đông). Chiến dịch kết thúc ngày 20 tháng 6 năm 1951.

[Giangtvx]

        Cùng với chiến dịch Quang Trung, để thu hút lực lượng địch, làm sai lạc sự phán đoán của chúng, chúng ta mở chiến dịch Li Thường Kiệt ở Tây Bắc. Hướng chính chiến dịch là phân khu Nghĩa lộ, hướng phụ là Bình Lư. Đại đoàn 312 được giao nhiệm vụ một mình thực hiện chiến dịch này. Đây là một chiến dịch tiến công vào nơi địch chưa đề phòng. Trung ương đã điều động 5.000 dân công thuộc bốn tỉnh Yên Bái, Tuyên Quang, Phú Thọ, Vĩnh Yên vận chuyển 10 tấn muối, hơn 500 tấn gạo để bảo đảm cho chiến dịch.

        Đại đoàn vừa hành quân đến Yên Bái chuẩn bị vượt sông thì có lệnh của Bộ ngừng vượt sông. Chúng tôi được biết hướng chiến dịch đã bị lộ. Địch đã đề phòng. Về sau này, chúng tôi được biết qua hồi kí của các tướng lính pháp là chiến dịch Lí Thường Kiệt đã làm cho bộ chỉ huy Pháp phân vân. Họ đặt vấn đề có phải chiến dịch Lí Thường Kiệt là dấu hiệu mở màn cho cuộc tiến công lớn của ta trong thu động? Liệu Nghĩa Lộ có trở nên một Đông Khê, trận đánh mở màn của chiến dịch Biên Giới hay không. Bộ chỉ huy Pháp không tính đến khả năng ta đưa ba đại đoàn mở chiến dịch ở Hà Nam Ninh. Bộ chỉ huy Pháp ra lệnh tăng cường phòng thủ Nghĩa Lộ, ra lệnh báo động toàn Tây Băc, đặt không quân ở Bắc Bộ trong trạng thái sẵn sàng ứng cứu cho Tây Bắc. ở Nghĩa Lộ, chúng ra lệnh chuyển sang trạng thái chiến đấu, cấm trại sĩ quan và binh lính không được ra phố chơi, tăng cường cho Nghĩa Lộ một đại đội.

        Ngày 16 tháng 9, địch cho máy bay oanh tạc dọc sông Hồng, thả đèn dù và bắn phá các bến đỗ. Đờ La-ni-rét, tham mưu trưởng và trung tá Din-lơ, đại diện tướng Sa-lăng lên Nghĩa Lộ kiểm tra. Trước lệnh ngừng của bộ, đảng ủy đại đoàn họp và nhận định hướng chiến dịch đúng là đã bị lộ nhưng khả năng đánh bất ngờ vẫn chưa phải đã hết. Cho đến nay địch vẫn chưa biêt ta có bao nhiêu, ta đánh vào lúc nào, đánh theo kế hoạch nào. Đảng ủy chủ trương chuẩn bị thật đầy đủ ở bên này sông. Cả ba trung đoàn cùng vượt sông một lúc sẽ tạo nên thế bất ngờ trong chiến đấu tiến lên giành thắng lợi cho chiến dịch.

        Đêm 23 tháng 9, từ các bến đò Mậu A, Cổ Phúc (Yên Bái), đại đoàn vượt sông tiến vào Tây Bắc. Tôi và các cán bộ trung đoàn, trinh sát vượt sông sang trước. Đại đoàn do đồng chí quyền chính ủy và tham mưu trưởng chỉ huy đi sau.

        Chúng tôi tiến vào Tây Bắc dưới trời mưa tầm tã. Nếu trước dây khi vạch kế hoạch cho các đội vũ trang tuyên truyền từ Phú Thọ, Yên Bái vào Tây Bắc, chúng tôi chọn những đường mòn, dọc theo suối, những nơi chưa có vết chân người thì nay phải tìm một đường hành lang tiến quân cho cả một đại đoàn. Phải tính từng con suối từng đoạn sông, từng triền núi. Gay go nhất là phải vượt qua Khâu Vác, một ngọn đèo cao, cửa ngõ đi vào Nghĩa Lộ. Bộ binh đi còn vất vả, pháo binh lại càng vất vả hơn. Địch dùng máy bay phong tỏa nên ta phải hành quân ban đêm. Khiêng khẩu pháo 75 nặng hàng tấn trên đôi vai trần. Khi lên dốc, hàng chục người ở dưới khênh nòng pháo lên cho hàng chục ngươi ở trên dùng chạc kéo dần lên từng bước. Hồi đó áo mưa chưa có anh em phải khoác áo tơi bằng lá. Chỉ qua một chặng đường hành quân là áo đứt, dây xâu rách từng mảng lớn. Hành quân suốt dêm chỉ được mười ki-lô-mét. Những lúc dừng chân anh em phải ngồi trên bùn mà ngủ. Có hôm cơm nắm mang theo không thể ăn được. Có lệnh nghỉ ăn cơm, giở nắm cơm ra chỉ thấy môt cục nhão nhoét vừa nồng mùi mồ hôi vừa chua mùi nước mưa. Trong gian khổ, cán bộ cùng anh em mang vác, người khỏe dìu người yếu, nhường nhaư từng mảnh áo tơi, từng hớp nước uống. Chúng tôi lên đến đỉnh Khâu Vác thì trời Mưa.

        Vượt qua tuyến ngăn chặn của địch, đại đoàn đã tới sát Nghĩa Lộ. Thắng lợi của cuộc hành quân gian khổ, đưa toàn đại đoàn  tới đích bí mật, an toàn đã làm nảy sinh trong chúng tôi tư tưởng chủ quan. Có đồng chí trung đoàn trưởng cho là đơn vị mình đã từng chọi với lê dương, da đen ở Biên Giới, Trung Du, Đông Bắc thì cái đám lính quèn ở Nghĩa Lộ này không có nghĩa lí gì. Do khinh địch nên tác phong tổ chức chiến đấu cũng đơn giản, đại khái. Hai trận đánh mở đầu thắng lợi ở Bản Tú, Ngã Hai càng làm cho tư tưởng chủ quan, khinh địch phát triển. Trung đoàn 141 đến Ngã Hai gặp đơn vị tiền tiêu của địch trên sườn núi chỉ dùng một trung đội đã đánh bật địch ra khỏi đồn tiền tiêu, tiêu diệt một tiểu đội địch, bắt sống hai tên cai khố đỏ. Hai tên này lạy van xin tha chết và khai: “Đồn Nghĩa Lộ hoang mang lắm rồi!”. Tư tưởng chủ quan khinh địch như diều gặp gió. Ai cũng muốn lao ngay đến Nghĩa Lộ.

        Pú Chạng là một điểm cao khống chế, nơi có đặt pháo 75 nhưng binh lực địch ở đây chỉ có một trung đội. Đồn Nghĩa Lộ là nơi địch tập trung binh lực, nơi địch đặt sở chỉ huy. Sau khi cân nhắc, chúng tôi cho rằng nên tập trung binh lực tiến công Nghĩa Lộ vì binh lực chủ yếu và sở chỉ huy toàn bộ cụm Nghĩa Lộ bị tiêu diệt thì Pú Chạng cũng không còn. Chúng tôi không dự kiến khả năng Nghĩa Lộ có thể dựa vào thế cao của Pú Chạng và trận địa hỏa lực để cố thủ, cùng tồn tại. Sự tính toán một chiều này của đại đoàn đã ảnh hướng đến kế hoạch tác chiến của trung đoàn.

[Giangtvx]

        Bốn giờ chiều ngày 2 tháng 10, trung đoàn 141 xuất kích. Theo kế hoạch thì 22 giờ tiến công. Nhưng vừa ra khỏi rừng trời đã tối sầm. Còn cách Nghĩa Lộ chừng ba ki-lô-mét, đơn vị không tổ chức người dẫn đường nên khi lộ tiêu đánh dấu đánh dấu đường bị đổ, đơn vị đi sau gồm đại bộ phận tiểu đoàn 11, đơn vị chủ công đánh Nghĩa Lộ cứ thẳng đường cái theo lực lượng kiềm chế Pú Chạng. Gần 3 giờ sáng, bộ phận chủ yếu mới được lệnh quay trở lại Nghĩa Lộ. Đội hình trở nên lộn xộn. Cùng lúc đó, những tên lính ngụy từ các nơi khác rút về Nghĩa Lộ giẫm phải mìn. Tiểu đoàn 16 hướng thứ yếu đánh Nghĩa Lộ bố trí đã lâu chờ tín hiệu phát hỏa đang lơ mơ ngủ (?) nghe tiếng mìn nổ tưởng là bộc phá của tiểu đoàn 11 ở hướng chủ yếu (quy định bộc phá nổ là tín hiệu tiến công) đã choàng dậy, ra lệnh tiến công. Nhưng do binh lực có hạn, tiểu đoàn không thực hiện được chia cắt, tiêu diệt từng bộ phận quân địch. Địch rút lên Pú Chạng ra sức chống cự. Trong lúc đó tiểu đoàn 11 đơn vị chủ công quay lại thấy cửa mở đã mở cũng xung phong luôn. Tốc độ tiến công khá nhanh nhưng chưa ổn định, chỉ huy không chặt chẽ, súng một nơi, đạn một nơi, hỏa lực yểm hộ không tốt nên càng vào nhiều, đội hình càng ùn. Địch pháo kích ác liệt. Ta bị đánh bật ra. Pháo địch từ Pu Chạng bắn xuống chặn đường rút lui. Ta một số bị thương vong không ra được. Tiểu đoàn phó Bạch Đăng Hội không nhận được lệnh rút đã cùng một chiến sĩ liên lạc nấp vào một bức tường để bắn tỉa bọn địch từ Pú Chạng xuống. Khi trời sáng, đạn hết, Bạch Đăng Hội cùng lực lượng chạy vọt ra khỏi đồn. Địch bắn theo nhưng không trúng. Khi về tới đơn vị, anh thấy anh em đang mặc niệm thề quyết trả thù cho mình.

        Đêm hôm sau ta lại tiến công. Lúc này địch đã tăng cường cho Nghĩa Lộ hai đại đội lính dù. Quyết tâm không thay đổi nhưng kế hoạch tác chiến vẫn không chu đáo, nghĩa là vẫn tiến công vào Nghĩa Lộ phố. Cũng như đêm hôm trước, lại hành quân lạc, mũi thứ yếu vào trước, mũi chủ yếu đánh từ sân bay vào bị địch dùng hỏa lực khống chế bắn sát đất, thương vong cao. Trời sáng, không có kế hoạch đánh ban ngày nên quân ta lại phải rút ra.

        Trong hai đêm tiến công Nghĩa Lộ, ta tiêu diệt 150 trên trong đó có tên Gi-ra-đanh, chỉ huy Nghĩa Lộ, bắt sống 19 tên, nhưng không làm tròn nhiệm vụ tiêu diệt Nghĩa lộ.

        Sau những trận tiến công của ta, địch ở các cứ điểm Ba Khe, Đồng Bồ, Thượng Bằng, Sài Lương, Gốc Báng phải rút chạy. Cửa Nhì ta tiến công nhưng không tiêu diệt được cũng phải rút chạy. Đại đoàn tiến vào vùng mới giải phóng, giúp đỡ nhân dân đắp đập làm mương, khôi phục lại sản xuất.

        Sau khi các tiểu khu Ba Khe, Gốc Báng, Gia Hội bị phá vỡ, địch cho hai tiểu đoàn dù tăng cường cho Nghĩa Lộ. Sáng ngày 5 tháng 10 địch cho một tiểu đoàn từ Gia Hội ra Khâu Vác với ý định chặn đường tiếp tế, vận chuyển của ta. Địch thọc vào nậm Mười, tuyến hậu cần của đại đoàn. Tiểu đoàn 166 trung đoàn 209 từ Bản Tú vận động và đánh trúng vào ngang sườn đội hình địch. Chúng chạy lên núi phòng ngự. Sau hai đợt xung phong, ta đánh bật địch xuống núi, chúng phải rút về Gia Hội. Tiểu đoàn 166 bám sát truy kích địch trên đoạn đường 13 ki-lô-mét, tiêu diệt gần hai đại đội lính dù. Ngày 16 tháng 10 địch lại tổ chức hai mũi tiến công. Một mũi đánh từ Gia Hội xuống Nghĩa Lộ, một đánh từ Gia Hội xuống Nậm Mười. Cả hai mũi này đều bị trung đoàn 209 chặn đánh quyết liệt phải rút về Gia Hội.

        Những ngày sau, địch cho máy bay đánh phá ác liệt xung quanh Nghĩa Lộ. địch tăng viện cho Nghĩa Lộ thêm một tiểu đoàn, đưa binh lực lên ba tiểu đoàn mạnh thuộc lực lượng ứng chiến cơ động. Nhận thấy nhiệm vụ thu hút lực lượng địch từ đồng bằng lên để tạo điều kiện cho các đơn vị bạn tham gia chiến dịch Quang Trung đã hoàn thành, bộ chỉ huy đại đoàn quyết định kết thúc chiến dịch Lí Thường Kiệt vao ngày 11 tháng 10.

        Bộ tổng tư lệnh nhận định đại đoàn đã hoàn thành nhiệm vụ, buộc địch phải phân tán binh lực đối phó, đã tiêu diệt 500 tên địch, bắt sống hơn 200 tên, tranh thủ được nhân dân, phát động chiến tranh du kích trong lòng địch.

        Mặc dù được Bộ động viên, nhưng chúng tôi, những người chỉ huy, lãnh đạo đại đoàn thấy cần phải nhìn vào thực chất chiến công của đơn vị mình. Có nhìn vào sự thật mới có thể đưa đại đoàn không ngừng tiến lên trong nhiệm vụ là đại đoàn cơ động thuộc lực lượng cơ động chiến lược của Bộ.

        Một trong những điều day dứt nhất là thương vong của trung đoàn 141 khá cao. Trung đoàn bị mất 100 súng trường, 10 trung liên, hi sinh 300 người, trong đó có tiểu đoàn trưởng Trrần Đình Khiết, một cán bộ dũng cảm, có năng lực. Trung đoàn trưởng Nam Long suốt ba ngày đêm không ăn, không ngủ vì đau xót Nam Long gặp tôi khóc và đề nghị nhận kỉ luật. Tôi nói:

        - Đau xót trước khuyết điểm về chỉ huy của mình là đúng, nhưng phải biết rút ra bài học về chỉ huy để trận sau đánh tốt hơn.

        Chúng tôi phân công nhau, quyền chính ủy gặp các chiến sĩ bị thương tôi gặp các cán bộ chuẩn bị cho hội nghị tổng kết của đại đoàn.

        Bài báo cáo đã phản ánh được một phần những khuyết điểm của chỉ huy trong kế hoạch và tổ chức thực hiện nhưng có một vấn đề tôi chưa nhất trí với anh em là nên tập trung đánh Pú Chạng hay đánh Nghĩa Lộ. Tôi cho rằng đánh vào Nghĩa Lộ phố, nơi địch tập trung binh lực, nơi có sở chỉ huy của địch là đúng. Không tiêu diệt gọn Nghĩa Lộ là do tổ chức liên lạc dẫn đường chưa tốt. Cả hai đêm đều bị lạc là do trinh sát chưa chu đáo, do chủ quan trong chỉ huy. Tón lại đó là khuyết điểm về tác phong chứ không phải khuyết điểm về quyết tâm chiến đấu. Sau bản báo cáo của tôi, anh em có thảo luận nhưng không khí rất trầm. Anh em không nói thẳng vói tôi, nhưng khi nói với quyền chính ủy đại đoàn, anh em chưa nhất trí. Anh em vẫn cho rằng trong đêm thứ hai nếu tập trung tập trung đánh Pú Chạng, điểm cao khống chế toàn bộ khu phòng thủ nơi có trận địa hỏa lực chủ yếu của khu vực Nghĩa Lộ thì cục diện sẽ khác. Không khí đơn vị khá nặng nề. Anh em thấy tôi tự phê bình những khuyết điểm về tác phong nhưng chưa nhận khuyết điểm về chỉ huy cũng nể. Thấy thế quyền chính ủy đề nghị họp thường vụ. Tôi nhất trí. Chính trong cuộc họp này các đồng chí thường vụ đã nói hết những suy nghĩ của mình. Vì sự nghiệp xây dựng đại đoàn, vì sự tiến bộ của đơn vị, bằng những lời lẽ có lí, có tình, thường vụ đã giúp tôi nhận ra khuyết điểm. Quyết tâm của người chỉ huy phải nhìn nhận tình hình không phải theo ý muốn mà phải nhận định đúng như thực tế đang diễn ra. Quyết tâm đó phải được thể hiện cụ thể trong việc tổ chức chiến đấu chu đáo. Bất giác tôi lại nhớ tới lời nói của Bác Hồ: “Chú Tấn! Chú đã rửa mặt chưa?”. Trong hội nghị cán bộ toàn đại đoàn, tôi đã thẳng thắn tự phê bình trước các cán bộ khuyết điểm của mình. Một không khí thương yêu, thông cảm, ấm áp lan khắp đại đoàn.

        Dũng cảm nhìn thẳng vào khuyết điểm của bản thân mình cũng khó khăn không kém dũng cảm trong chiến đấu.

[Giangtvx]

*

*       *

        Trong lúc đại đoàn đang tổng kết chiến dịch Lí Thường Kiệt thì địch tiến công ra Hòa Bình.

        Sau hơn một năm bị động đối phó với ta trên các mặt trận Biên Giới, Trung Du, Tây Bắc, Đường số 18, Ninh Bình, Tả Ngạn, Bình Trị Thiên, đây là cuộc tiến công đầu tiên của địch ra vùng tự do của ta trên chiến trường Bắc Bộ. Vì sao bộ chỉ huy Pháp lại chọn Hòa Bình làm chiến trường tiến công? Chúng ta hãy giở lại những trang “quân sử” những hồi kí của một số tướng lĩnh Pháp.

        Sau hơn một năm ra sức củng cố thế phòng ngự, tiến hành bình định vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ, với công thức súng Mĩ, lính bản xứ, nhưng chỉ huy phải là người Pháp, tướng Đờ Lát đã có trong tay 338.000 quân, trong đó có 128.000 lính Âu Phi và 210.000 lính ngụy. Toàn bộ lực lượng trên được tổ chức thành 160 tiểu đoàn bộ binh chính quy gồm 88 tiểu đoàn Âu Phi, 27 tiểu đoàn chính quy nguy trong biên chế quân viễn chinh Pháp và 45 tiểu đoàn chính quy ngụy trong cái gọi là “quân đội quốc gia” của Bảo Đại, Trần Văn Hữu. Hỏa lực và phương tiện cơ động được tăng cường đáng kể. Cuối năm 1951, Đờ Lát đã có 18 tiểu đoàn pháo 105 và 155, bảy chi đoàn cơ giới - thiết giáp, bảy tiểu đoàn công binh, năm tiểu đoàn xe vận tải. Đờ Lát đã tổ chức bảy binh đoàn cơ động và chín tiểu đoàn dù, tăng số quân cơ động từ sáu phần trăm lên đến 18 phần trăm so với toàn bộ binh lực Pháp ở Đông Dương. Lực lượng dự bị này hoàn toàn không phụ thuộc vào đồn bốt, có thể cơ động dễ dàng, có điều kiện sẵn sàng tiến công hưng đồng thời cũng có thể bảo đảm an toàn cho một khu vực chiếm đóng trong một thời gian nhất định.

        Với viện trợ Mĩ được tăng cường và lực lượng được xây dựng mạnh hơn trước, đặc biệt là quân cơ động, bộ chỉ huy Pháp nhận định: “Nhìn chung cán cân đã nghiêng về phía Pháp”. Đã đến lúc họ có thể dứt khoát từ bỏ thái độ bị động phòng ngự mà họ đã phải chịu đựng từ năm 1948 để chuyển sang tiến công.

        Ngày 4 tháng 11, giữa lúc Đờ Lát, Sa-lăng và Đờ La-ri-nét họp thì có điện từ Pa-ri gửi sang giục ông ta phải tiến công. Đờ Lát quyết định ra quân trước khi quân ta mở chiến dịch Thu Đông. Mục tiêu được lựa chọn trước hết là Chợ Bến, tiếp theo là Hòa Bình. Đờ Lát chỉ định Đờ La-ri-nét chỉ huy Chợ Bến và Sa-lăng phó tổng chỉ huy đánh Hòa Bình.

        Vì sao bộ chỉ huy Pháp lại chọn Hòa Bình? Trươc đó, vào khoảng cuối tháng 11 năm 1951, Đờ Lát đã sử dụng mười tiểu đoàn bộ binh cùng các phương tiện kĩ thuật mới được Mĩ trang bị định bất ngờ đổ bộ vào Sầm Sơn, Thanh Hóa. Tám tiểu đoàn đã sẵn sàng đổ bộ xuống thị xã Thanh Hóa. Kế hoạch này chắc là đã được báo cáo về Pa-ri và Oa-sinh-tơn. Nhưng cái kế hoạch quy mô đó đã không tính đến một chi tiết là thời tiết. Khi hạm đội chở quân ra khơi thì gặp bão giữa đường. Bão năm ngày liền buộc đoàn tảu phải trở về Hải Phòng.

        Lần này chọn Hòa Bình, Đờ Lát có những tính toán khác. Về quân sự, Hòa Bình nằm trên đường hành lang vận chuyển của đối phương từ Việt Bắc xuống Khu 3, vào Khu 4. Chiếm được Hòa Bình thì phạm vi kiểm soát của ông ta sẽ được mở rộng từ Ba Vì tới sát đồng bằng sông Hồng. Phòng tuyến sẽ được mở rộng từ hữu ngạn sông Đà đến trục đường số 6, Xuân Mai (Hòa Bình). Đờ Lát hi vọng với một chiến trường đã lựa chọn, được chuẩn bị, Hòa Bình sẽ là một cái bẫy để “nghiền nát đối phương” (!) Sau đó với bàn đạp Hòa Bình, Đờ Lát sẽ chọc những mũi dùi vào sào huyệt đối phương. Về chính trị, hòa Bình sẽ là thủ phủ của “Xứ Mường tự trị”. Tiếng vang của chiến công này sẽ dội về Pa-ri, vang tới Oa-sinh-tơn.

        Ngày 9 tháng 11 năm 1951, Đờ Lát cho quân đánh chiếm Chợ Bến. Ngày 14 tháng 11 đánh ra Hòa Bình. Với lực lượng 15 tiểu đoàn bộ binh, ba tiểu đoàn dù, bảy tiểu đoàn pháo, hai liên đoàn thiết giáp, hai tiểu đoàn công binh, hai thủy đội xung kích, quân Pháp dưới sự chỉ huy của pho tổng tư lệnh Sa-lăng chia hàm hai cánh: cánh bắc từ Sơn Tây và Trung Hà theo hai đường thủy bộ tiến về ấp Đá Chông, Tu Vũ. Cánh nam, từ Xuân Mai tiến theo đường số 6, kết hợp với quân dù chiếm thị xã Hòa Bình. Giữa hai cánh bắc, nam là một cánh quân liên lạc từ Yên Lộ lên Bãi Vàng, Trại Khoa rồi tiến về Hòa Bình.

[Giangtvx]

        Mười bảy giờ ngày 14, ba tiểu đoàn nhảy dù xuống thị xã Hòa Bình. Tất cả đều diễn ra đúng như trong kế hoạch. Báo chí phương Tây đưa lên trang nhất những tiêu đề lớn: “Chiến dịch Hòa Bình là một phát súng ngắn chĩa thẳng vào tim Việt Minh”. Bốn ngày sau, Đờ Lát giao quyền chỉ huy cho tướng Sa-lăng về Pháp chữa bệnh. Sa-lăng lệnh cho quân lính tăng cường công sự phòng thủ. Các loại pháo lấy phần tử sẵn để bảovệ từng khu vực. Một đài quan sát cao 1.300 mét được thiết lập trên núi Ba Vì. Hai đường trực tiếp tế thủy và bộ được gấp rút củng cố để tiếp tế cho Hòa Bình.

        Thu đông năm 1951, sau mấy chiến dịch liên tiếp chủ lực ta đã thấm mệt. Theo kế hoạch chung, thu đông này chủ lực ta sẽ phối hợp với địa phương, hoạt động trên nhiều chiến trường, có bộ phận đánh địch tiến công ra vùng tự do, có bộ phận đánh trong lòng địch. Đại đoàn 312 được lệnh chuẩn bị trở lại Tây Bắc. Kế hoạch dự kiến sẽ tiến hành vào trung tuần tháng 12. Những chiến sĩ vết thương vừa lên da non trong chiến dịch Lí Thường Kiệt lại chuẩn bị ống nước, bao gạo, vòng lá ngụy trang chuẩn bị lên đường. giữa lúc toàn đại đoàn đang tổng kết, chuẩn bị lên đường thì được tin địch đánh ra Hòa Bình. Chúng tôi gấp bản đồ Tây Bắc lại, mở bản đồ vùng Hòa Bình. Hai ngày sau khi địch đánh ra Hòa Bình, Tổng Quân ủy đã họp và nhận định địch đánh Hòa Bình địch đã tự gây khó khăn cho chúng. Địch đã mang lực lượng cơ động tinh nhuệ phân tán trên một tuyến dài, đột xuất, công sự chưa vững chắc, lực lượng vùng sau lưng của chúng ở hữu ngạn, tả ngạn sông Hồng, trung du trở nên yếu và sơ hở. Địch đã tạo cho chúng ta có điều kiện để tiêu diệt sinh lực của chúng thuận lợi hơn so với ở trung du và đồng bằng. Tổng Quân ủy chủ trương: Tranh thủ thời gian, lợi dụng lúc địch chưa kịp củng cố, tiêu diệt một bộ phận quan trọng sinh lực địch tiến tới phá kế hoạch chiếm đóng mới của chúng. Ở hướng Hòa Bình, Bộ sử dụng ba đại đoàn bộ binh 308, 312, 304 và một đại đoàn pháo binh, công binh 351; đồng thời tranh thủ thời gian đưa hai đại đoàn 316, 320 đánh sâu và vùng sau lưng địch ở Vĩnh Phú, Bắc Ninh, Bắc Giang, Nam Định, Thái Bình, Ninh Bình.

        Đại đoàn 312 cấp tốc lên đường. Tới trại tăng gia Định Quả, tôi gặp anh Nguyễn Chí Thanh, Chủ nhiệm Tổng cục chính trị. Anh Thanh cho biết, theo tin tưc đầu tiên, ở Hòa Bình địch chiếm đóng thành hai khu: Khu Hòa Bình và đường số 6 có bốn tiểu đoàn, bố trí thành một tập đoàn cứ điểm. Trên đường số 6 có sáu cứ điểm. Khu này có bốn tiểu đoàn. Khu sông Đà chia thành hai khu then chốt phòng ngự: khu then chốt La Phù - Đan Khê và khu then chốt Tu Vũ - Núi Chẹ. Mỗi khu then chốt có hai tiểu đoàn bộ binh. Ngoài ra có tiểu đoàn dù ở Đá Chông. Quyết tâm của bộ là tập trung lực lượng tiêu diệt khu then chốt Tu Vũ - Núi Chẹ đồng thời đánh viện trên sông Đà, trên đường số 6. Anh Nguyễn Chí Thanh phổ biến quyết tâm sơ bộ của Bộ là sử dụng đại đoàn 308 tiến công Tu Vũ, đại đoàn 312 tiến công Chẹ.

        Đảng ủy đại đoàn họp để quán triệt quyết tâm của Tổng Quân ủy, trong đơn vị lẻ tẻ có hiện tượng mệt mỏi, có người vết thương trong chiến dịch trước chưa kín miệng, tưởng về Phú Thọ sẽ được nghỉ ngơi, nay ở chưa ấm chỗ đã phải lên đường. Đang chuẩn bị trở lại Tây Bắc lại có lệnh đi Hòa Bình. Trong cán bộ có tư tưởng. lo ngại về chất lượng chiến đấu của đơn vị. Nhìn vào từng đơn vị thấy thiếu những đồng chí sử dụng khẩu trung liên như cây bút chì, những chiến sĩ bộc phá kì cựu tiến dưới làn mưa đạn của địch tới sát hàng rào mà vẫn bình tĩnh như trong huấn luyện, nhưng cây ném lựu đạn vào lỗ châu mai địch chính xác như thả lỗ đáo. Chúng tôi rất thương tiếc những cán bộ chỉ huy đã từng cùng nhau chia ngọt sẻ bùi, chỉ một cái liếc mắt đã hiểu rõ ý định của nhau, đã gao việc thì tin là thế nào anh em cũng thực hiện bằng được, có khó khăn mang ra bàn anh em góp những ý kiến rất sắc sảo. Đại đoàn đã lên đường mà tân binh chưa được bổ sung.

        Sau khi thảo luận, đảng ủy chúng tôi thống nhất nhận dịnh đại đoàn tuy trải qua tác chiến dài ngày tân binh chưa đến đủ, nhưng chát lượng chiến đấu vẫn còn vì truyền thống chiến đấu và những kinh nghiệm vẫn còn nguyên vẹn. Truyền thống và kinh nghiệm đó nằm trong bản thân từng người có mặt hôm nay. Trước mắt phải mạnh dạn đề bạt những cán bộ công nông, nói năng không giỏi nhưng hành động thì thông minh dũng cảm. Chính lòng trung thành và sự dũng cảm đẻ ra sự thông minh và sự thông minh của những người trực tiếp cầm súng đã đưa đơn vị tến lên sau một loạt những trận đánh đọ sức với các loại quân được liệt vào loại tinh nhuệ nhất của quân viễn chinh Pháp. Phải có cách nhìn mới trong vấn đề đề bạt cán bộ. Đối với tân binh (sẽ bổ sung trên đường ra trận) phải tranh thủ phổ biến kinh nghiệm, phân công cựu binh kèm cặp huấn luyện tngay trên đường hành quân.