Từ Phạm Quang Lễ đến Trần Đại Nghĩa nhà khoa học anh hùng

[Giangtvx]

        Năm 1978, Ban Bí thư Trung ương Đảng quyết định thành lập Ban Cán sự Đảng của Viện Khoa học Việt Nam, do Viện trưởng Trần Đại Nghĩa làm Bí thư, và các uỷ viên Ban Cán sự gồm có các Phó Viện trưởng: Nguyễn Văn Hiệu, Lê Định và Nguyễn Văn Đạo.

        Vào dịp tết Quí Tỵ 2013, khi tôi đang viết chương mục này của cuốn sách thì vui mừng nhận được tin: Chính phủ đã có quyết định chuyển Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam (tiền thân là Viện Khoa học Việt Nam) thành Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đánh dấu một bước phát triển mạnh mẽ của Viện sau gần 40 năm xây dựng.

        Đầu tháng 4 năm 2013 tôi ra Hà Nội, đến thăm Giáo sư, Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu ở trụ sở của Viện trên đường Hoàng Quốc Việt. Năm nay Giáo sư đã bước sang tuổi 75, tuy mái tóc đã trắng phau, nhưng đôi mắt sáng, trí tuệ minh mẫn, giọng nói còn sang sảng, sôi nổi nhiệt tình. Hàng tuần ông vẫn đến viện say sưa làm việc cùng với đồng nghiệp trẻ, tiếp tục cống hiến xây dựng Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

        Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu xem bản thảo cuốn sách của tôi, rồi thân tình kể cho tôi nghe kỷ niệm về những ngày đầu hình thành Viện Khoa học Việt Nam. Giáo sư kể rằng, ngay sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã đặt vấn đề xây dựng Viện Hàn lâm Khoa học Việt Nam. Thủ tướng đã giao cho Giáo sư Trần Đại Nghĩa khẩn trương lập đề án.

        Muốn thành lập Viện Hàn lâm Khoa học của một nước, điều cần thiết và tiên quyết là phải có một tập thể giáo sư, viện sĩ có uy tín đứng đầu các lĩnh vực khoa học để thành lập Đoàn Chủ tịch Hội đồng Khoa học. Nhưng ở thời điểm ấy, năm 1975 nước ta chỉ có hai Giáo sư, Viện sĩ là Trần Đại Nghĩa về khoa học kĩ thuật và Nguyễn Khánh Toàn về khoa học xã hội. Giáo sư Trần Đại Nghĩa đã lập đề án bước đầu thành lập “ Trung tâm Khoa học và Công nghệ Quốc gia”. Nhưng Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã sửa lại tên gọi là “Viện Khoa học và Công nghệ” như muốn nhắc nhở các nhà khoa học của đất nước phải hết sức cố gắng để sớm gắn thêm hai từ “Hàn lâm”. Chỉ ba tuần sau, ngày 20/5/1975 Viện Khoa học Việt Nam đã chính thức thành lập do Giáo sư Trần Đại Nghĩa làm Viện trưởng với hàm Bộ trưởng, và Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu là Phó Viện trưởng với hàm Thứ trưởng.

        Giáo sư, Viện trưởng Trần Đại Nghĩa có chủ trương xây dựng Viện theo mô hình hoạt động của Viện Hàn lâm Khoa học của các nước Xã hội Chủ nghĩa. Ông đã mời các giáo sư nổi tiếng, những người đứng đầu các lĩnh vực khoa học kĩ thuật của cả nước tham gia Hội đồng Khoa học, nhưng có một băn khoăn là Viện chưa có Đoàn Chủ tịch để lãnh đạo Hội đồng Khoa học.

        Đầu năm 1977, theo sáng kiến của Phó Thủ tướng, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã bổ nhiệm cùng một lúc 8 giáo sư đại diện cho các ngành khoa học làm Phó Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam với hàm Thứ trưởng, coi như là thành viên của Đoàn Chủ tịch Hội đồng Khoa học.

        Trong giai đoạn đầu thành lập, năm 1977 lực lượng nghiên cứu của Viện chỉ khoảng 1300 người trong tổng số 30 đơn vị trực thuộc Viện rải khắp từ Bắc vào Nam, trong đó có 10 tiến sĩ khoa học, 131 tiến sĩ, 770 kỹ sư và trình độ đại học. Tài sản cố định lúc đó của Viện được định giá khoảng 28 triệu đồng Việt Nam (tương đương 5 triệu đô la Mỹ). Trong điều kiện vô cùng thiếu thốn và khó khăn như vậy, Ban lãnh đạo Viện do Giáo sư Trần Đại Nghĩa đứng đầu đã có những giải pháp hữu hiệu để xây dựng Viện Khoa học Việt Nam.

        Giáo sư, Viện sĩ Nguyễn Văn Đạo nói rằng: vấn đề quyết định vẫn là con người, vi vậy Viện trưởng Trần Đại Nghĩa đã chủ trương, một mặt đưa những cán bộ của Viện đi đào tạo, bồi dưỡng tại các Viện nghiên cứu chuyên ngành của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô, Trung Quốc và các nước Đông Âu, mặt khác tuyển chọn những cán bộ trẻ tốt nghiệp xuất sắc bậc đại học và sau đại học bổ sung vào lực lượng nghiên cứu của Viện. Đồng thời mời những nhà khoa học có danh tiếng của nhiều lĩnh vực khoa học chuyển về Viện làm việc, hoặc tham gia chủ trì những vấn đề nghiên cứu lớn cũng như tham gia vào Hội đồng Khoa học của Viện Khoa học Việt Nam

[Giangtvx]

        Một chủ trương quan trọng của Giáo sư Viện trưởng Trần Đại Nghĩa là thực hiện dân chủ tập trung trong nghiên cứu khoa học. Ban lãnh đạo Viện nhất trí với chủ trương của Viện trưởng là xây dựng Viện Khoa học Việt Nam theo mô hình Viện Hàn lâm Khoa học của các nước Xã hội Chủ nghĩa. Hội đồng khoa học của viện là cơ quan khoa học cao nhất đề xuất và quyết định những vấn đề nghiên cứu cơ bản, từ phương hướng, kế hoạch dài hạn, ngắn hạn, những trọng tâm, trọng điểm của các lĩnh vực nghiên cứu cũng như đánh giá kết quả của những đề tài... Hội đồng Khoa học bao gồm những nhà khoa học chủ chốt, tiêu biểu của các lĩnh vực chuyên sâu trong Viện Khoa học Việt Nam, đồng thời mời các nhà khoa học nổi tiếng của các Bộ, ngành khác, các trường đại học và các cơ quan nghiên cứu ngoài Viện. Các đồng chí lãnh đạo Viện Khoa học Việt Nam là thành viên Đoàn Chủ tịch Hội đồng Khoa học. Tổ chức như vậy sẽ phát huy được trí tuệ tập thể của các nhà khoa học trong và ngoài Viện khi quyết định những vấn đề quan trọng, những đề tài lớn của đất nước.

        Giáo sư Viện trưởng Trần Đại Nghĩa là Chủ tịch Hội đồng Khoa học luôn luôn lắng nghe ý kiến của các nhà khoa học khi thảo luận tại Hội đồng, cũng như trong khi làm việc hàng ngày. Giáo sư Đặng Ngọc Thanh, nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam có tâm sự rằng: “Khi mới về làm việc ở Viện Khoa học Việt Nam, lần đầu tiên tiếp xúc với Anh Nghĩa, trong thâm tâm lớp trẻ chúng tôi ít nhiều còn có e ngại, vì Anh Nghĩa về tuổi tác là lớp cha, chú. về kiến thức, kinh nghiệm cũng như thành tích công lao đóng góp cho Cách mạng, cho kháng chiến, Anh Nghĩa cao hơn chúng tôi một khoảng xa. Nhưng sau khi đã tiếp xúc, làm việc với Anh, mới thấy rõ điều e ngại đó là không đúng. Anh Nghĩa luôn tỏ ra tôn trọng, bình đẳng với anh em, lắng nghe tôn trọng ý kiến anh em. ”

        Xây dựng chiến lược nghiên cứu của Viện Khoa học Việt Nam từ bước đi ban đầu là việc hệ trọng. Viện trưởng Trần Đại Nghĩa đã đề ra những nguyên tắc, được Hội đồng Khoa học và Ban lãnh đạo Viện nhất trí. Giáo sư, Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu nhấn mạnh rằng: “Chiến lược nghiên cứu của Giảo sư Trần Đại Nghĩa rất hoàn chỉnh, và dựa trên ba nguyên tắc:

        Một là ưu tiên những vấn đề cấp bách rất cần cho đất nước, nhưng phải lượng sức, đề ra phải thực hiện được, không đề ra viễn vông

        Hai là ưu tiên những đề tài phát huy thế mạnh của Việt Nam, những vẩn đề sở trường ta có tiềm năng, có thực lực.

        Ba là giành một lực lượng đi vào hiện đại, đón đầu xu thế phát triển của thế giới trong tương lai. ”

        Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu còn cho biết rằng, ngày ấy Giáo sư Trần Đại Nghĩa có uy tín lớn trong Chính phủ. Nhờ có ý kiến của Giáo sư Nghĩa mà việc xây dựng trụ sở của Viện, cũng như việc điều động cán bộ, giải quyết các yêu cầu của Viện trong buổi đầu sơ khai đã được các cơ quan khẩn trương giúp đỡ.

        Dưới sự lãnh đạo của Viện trưởng Trần Đại Nghĩa, cán bộ nhân viên của Viện đã vượt khó, nỗ lực vươn lên mạnh mẽ vừa xây dựng cơ sở ban đầu, vừa tiến hành nghiên cứu khoa học kịp thời phục vụ sản xuất, phát triển kinh tế. Viện đã bước đầu thu hút được lực lượng khoa học trong cả nước vào những hướng khoa học lớn. Thông qua việc nghiên cứu các đề tài, nhiều cán bộ của Viện đã bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ và Tiến sĩ Khoa học.

        Giáo sư Trần Đại Nghĩa rất quan tâm hình thành và phát triển các ngành khoa học cơ bản. Giáo sư Phan Đình Diệu, nhà toán học nổi tiếng, nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam có tâm sự rằng: “Về khoa học tính toán là một lĩnh vực mới ở nước ta, còn nhiều thiếu thốn và gian nan. Nhưng Giáo sư Nghĩa đã am hiểu cặn kẽ nội dung khoa học cũng như vai trò của khoa học này đổi với sự phát triển của đất nước. Trong thời gian Giáo sư Nghĩa là Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam đã thành lập được Viện Khoa học Tính toán và Điểu khiến, đã tạo điều kiện để Viện có những thành tích sau này. trong nghiên cứu khoa học cơ bản và nghiên cứu kỹ thuật, nhất là kỹ thuật vi tính, làm cơ sở phát triển máy vi tính và ngành vi tin học sau này”.

        Hợp tác quốc tế là một vấn đề thiết yếu, Giáo sư Trần Đại Nghĩa hết sức quan tâm. Trong thời gian ông làm Viện trưởng, ông đã mời nhiều nhà khoa học nổi tiếng thế giới đến thăm Viện Khoa học Việt Nam, góp ý về những bước đi xây dựng các ngành khoa học của Việt Nam, chẳng hạn như năm 1981 đã mời Giáo sư Viện sĩ Ken Đứt, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô. Thông qua việc hợp tác quốc tế đã tạo điều kiện cho cán bộ của ta nâng cao trình độ, sớm tiếp cận với những thành tựu khoa học, kỹ thuật hiện đại của thế giới.

[Giangtvx]

        Năm 1979, một sự kiện đáng ghi nhớ là Viện Khoa học Việt Nam phối hợp với Viện Hàn lâm Khoa học Liên xô thực hiện chương trình nghiên cứu cho chuyến bay vào vũ trụ của phi công Phạm Tuân và v.v Gorơbatcô. Viện sĩ Trần Đại Nghĩa với tư cách là Chủ tịch Uỷ ban nghiên cứu vũ trụ của Việt Nam đã cùng với Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu tích cực chuân bị cho chuyến bay này. Ngày 23 tháng 7 năm 1980, lúc 21 giờ 33 phút theo giờ Matxcơva, tàu Liên hợp 37 chở hai phi công vũ trụ Phạm Tuân và v.v Gorơbatcô được phóng lên quỹ đạo từ sân bay vũ trụ Baicônua. Đến 23 giờ 2 phút ngày 24/7/1980 đã thực hiện thành công việc lắp ghép tàu Liên hợp 37 với tổ hợp Chào mừng 6 - Liên hợp 36 do hai phi công vũ trụ là Trung tá L.PÔ Pốp và kỹ sư V.Ri.u.nin đã làm việc nhiều tháng trong vũ trụ. Đó là một sự kiện có ý nghĩa quan trọng về khoa học và chính trị đối với nước ta trong chương trình hợp tác nghiên cứu vũ trụ giữa các nước Xã hội Chủ nghĩa anh em.

        Cố Giáo sư Viện sĩ Nguyễn Văn Đạo, nguyên là Phó Viện trưởng kiêm Tổng Thư ký Viện Khoa học Việt Nam từ 1977 đến 1993 đã nhận định rằng: “Trong những năm 1977 - 1983, trong hoàn cảnh đất nước còn nhiều khỏ khăn, dưới sự lãnh đạo của Giáo sư Viện sĩ Trần Đại Nghĩa, các ngành khoa học ở Viện Khoa học Việt Nam đã phát triển nhanh về số lượng và chất lượng, đã định hướng đúng cho các hoạt động của mình. Vị trí và vai trò của Viện được khăng định trong giới khoa học ở trong và ngoài nước” (Nguyễn Văn Đạo - “Viện Sĩ Trần Đại Nghĩa” trang 72 NXB Trẻ Tp.HCM 2002)

        Từ cuối năm 1983 Giáo sư, Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu - ủy viên Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam được bổ nhiệm làm Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam. Từ năm 1994, Viện được đổi tên thành: Trung tâm Khoa học Tự nhiên và Công nghệ Quốc gia, và do Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học Đặng Vũ Minh - ủy viên Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam làm Giám đốc Trung tâm. Năm 2004, Trung tâm lại đổi thành Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam, do Giáo sư Đặng Vũ Minh làm Chủ tịch Viện. Năm 2008, Giáo sư Châu Văn Minh - ủy viên Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam được bổ nhiệm làm Chủ tịch Viện.

        Cuối năm 2012, Thủ tướng Chính phủ quyết định đổi tên Viện thành Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, có tên giao dịch quốc tế bằng tiếng Anh là Vietnam Academy of Science and Technology, viết tắt là VAST. Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam là cơ quan thuộc Chính phủ, thực hiện chức năng nghiên cứu cơ bản về khoa học tự nhiên và phát triển công nghệ, cung cấp luận cứ khoa học cho công tác quản lí khoa học, công nghệ và xây dựng chính sách, chiến lược, qui hoạch phát triển kinh tế xã hội, đào tạo nhân lực khoa học, công nghệ có trình độ cao theo qui định của pháp luật.

        Theo Nghị định số 108/2012/NĐ-CP ngày 25/12/2012 của Chính phủ, Lãnh đạo Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam gồm có: Chủ tịch Viện và khoảng bốn Phó Chủ tịch. Hiện nay, năm 2013, Chủ tịch Viện là Giáo sư Châu Văn Minh và hai Phó Chủ tịch gồm: Giáo sư, Nguyễn Đình Công và Giáo sư Dương Ngọc Hải.

        Giữa tháng 4 năm 2013, Giáo sư Châu Văn Minh- Chủ tịch Viện vừa đi công tác xa trở về, tôi có dịp được tiếp xúc với ông. Ông rất vui khi xem bản thảo cuốn sách đang viết về Giáo sư Trần Đại Nghĩa, và đã tạo điều kiện cho tôi tìm hiểu về Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam hiện nay.

        Bước vào thời kì đổi mới và hội nhập, khi đất nước ta đang trên đường công nghiệp hóa và hiện đại hóa, công tác khoa học kĩ thuật càng có vai trò đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam. Đảng và Nhà nước ta đã và đang quan tâm chăm lo xây dựng tiềm năng nghiên cứu, nhân lực và cơ sở vật chất kĩ thuật của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

        Trải qua gần 40 năm xây dựng, Viện đã có bước phát triển mạnh mẽ. So với năm 1977, tài sản cố định của Viện (không tính giá trị đất đai) đã tăng hơn năm lần. Tổng số cán bộ nhân viên trong biên chế và họp đông tăng hơn ba lần, đạt con số 4000 người, trong đó số biên chế chiếm 2/3. Đến cuối năm 2012, Viện có 34 viện nghiên cứu chuyên ngành trong tổng số 49 đơn vị trực thuộc, số lượng tiến sĩ và tiến sĩ khoa học là 714 người, chiếm 27% tổng số cán bộ trong biên chế; số cán bộ có trình độ thạc sĩ chiếm 30%; có trình độ đại học chiếm 34%. Đã có 223 nhả khoa học của Viện được phong giáo sư và phó giáo sư. Những con số đó cho chúng ta thấy rõ bước phát triển quan trọng của Viện trước yêu cầu phát triển của đất nước, và cũng là cơ sở để Chính phủ quyết định đổi tên thành Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

[Giangtvx]

        Ngày nay, Viện Hàn lâm đã có đủ điều kiện để tổ chức Hội đồng Khoa học chuyên ngành và liên ngành để chỉ đạo nội dung nghiên cứu cũng như đánh giá kết quả của các đề tài. Trong tổng số 34 viện nghiên cứu chuyên ngành của Viện Hàn lâm, hiện có 295 phòng trực tiếp nghiên cứu khoa học, nghĩa là có 295 tập thể nghiên cứu khoa học do các giáo sư, tiến sĩ, các nhà khoa học có uy tín trực tiếp phụ trách. Hàng năm, Viện Hàn lâm triển khai hàng trăm đề tài nghiên cứu nhằm đáp ứng yêu cầu trước mắt và lâu dài của đất nước, với tổng kinh phí ngày càng tăng, năm 2012 đạt hơn 800 tỷ đồng. Lãnh đạo Viện Hàn lâm phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trương xây dựng những tập thể nghiên cứu khoa học mạnh, và những tập thể có tiêm năng; có chương trình khuyến khích, thu hút những tài năng trẻ, có trình độ cao về công tác tại Viện, đồng thời tạo điều kiện cho hàng trăm cán bộ trẻ triển khai đề tài nghiên cứu sinh, hoặc nâng cao trình độ theo chương trình thạc sĩ.

        Hoạt động nghiên cứu của Viện Hàn lâm ngày nay được thực hiện theo chương trình, kế hoạch nằm trong Qui hoạch Tổng thể của Viện đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030, đã được Chính phủ phê duyệt. Kết quả nghiên cứu hàng năm của từng đề tài thuộc nhiều lĩnh vực khoa học, kĩ thuật đã và đang được ứng dụng vào cuộc sống, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả của các ngành kinh tế quốc dân, nâng cao uy tín và vị thế của Viện trong giới khoa học ở trong và ngoài nước.

        Hiện nay, Viện đã mở rộng quan hệ hợp tác với nhiều cơ quan khoa học trên thế giới như: Viện Hàn lâm Khoa học Nga, Viện Hàn lâm Khoa học Belarus, Tập đoàn Astrium của Cộng hòa Pháp, Cơ quan Hàng không Vũ trụ Hoa Kì ( NASA), Tổ chức Hợp tác và Phát triển Nhật Bản (JICA), Viện Phân tích Hệ thống ứng dụng quốc tế tại Áo (IIASA)v.v

        Bên cạnh những công trình xây dựng của các viện nghiên cứu chuyên ngành đã đưa vào hoạt động trước đây, mấy năm gần đây Viện Hàn lâm đã khởi công xây dựng cơ sở kĩ thuật của ngành Khoa học Công nghệ Vũ trụ. Từ tháng 9 năm 2011 đã đưa vào hoạt động Trung tâm Vệ tinh Quốc gia. Hiện nay đã có một hệ thống công trình kĩ thuật thông tin của nước ta, bao gồm Trung tâm Điều hành ở Nghĩa Đô, Trạm Thu ảnh Vệ tinh ở Minh Khai, Trạm Điều khiển Vệ tinh ở Hòa Lạc tạo thành một hệ thống kết nối thông tin các cơ sở mặt đất ở Hà Nội với trạm Astrium ở Toulouse (Pháp) sẵn sang đón nhận Vệ tinh viễn thám VNREDSAT-1 của Việt Nam

        Ngày 7 tháng 5 năm 2013 đúng vào ngày kỉ niệm 59 năm Chiến thắng Lịch sử Điện Biên Phủ, từ sân bay vũ trụ Kourou (Guyana thuộc Pháp) Vệ tinh viễn thám quan sát trái đất đầu tiên VNREDSAT-1 đã được phóng thành công lên quĩ đạo bằng tên lửa đẩy VEGA của hãng ArianeSpace ( Pháp). Đó là kết quả hợp tác khoa học giữa nước ta và

        Cộng hòa Pháp. Thành công này sẽ giúp cho nước ta làm chủ công nghệ chụp ảnh vệ tinh có chất lượng và độ phân giải cao, chủ động và kịp thời theo yêu cầu nghiên cứu tài nguyên thiên nhiên, môi trường, thiên tai và các yêu cầu khác. Đây là một bước tiến quan trọng về tiềm năng nhân vật lực kĩ thuật của Viện Hàn lâm khoa học nước ta trên bước đường làm chủ khoa học công nghệ vũ trụ phục vụ đất nước.

        Cuối năm 2011, Chính phủ hai nước Việt Nam và Nhật Bản đã kí Hiệp định vay vốn để xây dựng Trung tâm Vũ trụ Việt Nam ở Khu Công nghệ cao Hòa Lạc. Đây là dự án lớn nhất về khoa học và công nghệ từ trước tới nay của nước ta mà Chính phủ đã giao cho Viện Hàn lâm chủ trì. Dự án đã được khởi công cuối năm 2012, khi hoàn thành sẽ tạo cơ sở nòng cốt cho Viện Hàn lâm triển khai các hoạt động nghiên cứu, ứng dụng và hợp tác quôc tế trong lĩnh vực công nghệ vũ trụ.

        Kể từ năm 1979, khi Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa với tư cách là Chủ tịch ủy ban Nghiên cứu Vũ trụ Việt Nam cùng với Giáo sư, Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu tích cực chuẩn bị cho chuyến bay của người Việt Nam đầu tiên, Phi công Phạm Tuân bay vào vũ trụ cho đến nay đã 35 năm, Viện Hàn lâm Khoa học Việt Nam đã có một bước tiến dài trên con đường nghiên cứu khoa học vũ trụ. Kết quả này đã làm rạo rực tinh thần người Việt Nam, nhất là các nhà khoa học kĩ thuật của đất nước, và cũng làm thỏa lòng mong ước của cố Giáo sư, Viện trưởng Tran Đại Nghĩa.

        Đẻ tưởng nhớ và tri ân công lao của Người Thầy, một đại trí thức, Viện trưởng đầu tiên của Viện Khoa học Việt Nam, ngày nay tại một vị trí trang trọng trong khuôn viên trụ sở của Viện đã dựng tượng nhà khoa học Anh hùng Trần Đại Nghĩa, nhà khoa học tiêu biểu của Giới Trí thức Cách mạng Việt Nam.

[Giangtvx]

    

§16

TẤM GƯƠNG NHÀ KHOA HỌC ANH HÙNG SỐNG MÃI TRONG LÒNG HẬU THÉ

        Bước sang tuổi bảy mươi, năm 1983 Giáo sư Trần Đại Nghĩa chuyển giao trọng trách Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam cho Giáo sư, Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu. Nhưng ông lại được tín nhiệm bầu làm Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Ông tiếp tục say sưa bàn luận những vấn đề rộng lớn của các ngành kinh tê với các nhà khoa học kỹ thuật của đất nước.

        Đại hội lần thứ 6 Đảng Cộng sản Việt Nam tháng 12 năm 1986 đã mở ra thời kỳ mới của Lịch sử đất nước bằng đường lối đổi mới, mở cửa và hội nhập, xây dựng đất nước dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh. Vai trò của các nhà khoa học, kỹ thuật càng được phát huy. Với cương vị Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, Giáo sư Trần Đại Nghĩa lại bận rộn với những cuộc hội thảo đóng góp ý kiến cho các dự án kỹ thuật của các ngành kinh tế trong thời kỳ mới. Đồng thời, ông cũng góp phần tích cực củng cố tổ chức, nâng cao hiệu quả hoạt động của các hội khoa học và kỹ thuật. Giáo sư Vũ Tuyên Hoàng và Giáo sư Hà Học Trạc, những người về sau kế tục công việc của ông, đã đánh giá cao đóng góp của Giáo sư Nghĩa trong việc củng cố và phát huy hiệu quả hoạt động của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.
        
        Năm 1991, do tình hình sức khoẻ, Giáo sư Nghĩa cùng phu nhân là bà Nguyễn Thị Khánh chuyển vào Thành phố Hồ Chí Minh, ở đường Nguyễn Trọng Tuyển, quận Tân Bình. Trước đó đầu năm 1990, tôi cũng chuyển công tác vào Thành phố Hồ Chí Minh. Nhà tôi ở đường Trần Bình Trọng, quận Bình Thạnh, cách nhà Giáo sư không xa, chỉ khoảng dăm cây số. Tôi thật không ngờ, lại được ở gần người Thầy, người Thủ trưởng kính mến, thần tượng của đời tôi ngay giữa lòng Nam Bộ - Thành phố Hồ Chí Minh, nơi đây gần sáu mươi năm về trước, cậu tú tài Phạm Quang Lễ, hai bằng tú tài, thủ khoa nổi tiếng đã rời bến Nhà Rồng đi Pháp du học để trở thành Nhà Khoa học Anh hùng Trần Đại Nghĩa.

Giảo sư Trần Đại Nghĩa và Phu nhân Nguyễn Thị Khánh - ở Tân Bình - TP. Hồ Chỉ Minh – 1992



Giáo sư Trần Đại Nghĩa với gia đình con cháu ở TP.HCM- 1992

[Giangtvx]

        Lúc này tuổi đã cao, sức khoẻ giảm sút, trí tuệ còn minh mẫn, nhưng buồn nhất là đôi mắt của Giáo sư Nghĩa đã mờ. Sau hai lần mổ mắt, điều trị ở nước ngoài không kết quả. Năm 1992, Bác sĩ Đặng Văn Chung, người bạn đồng học năm, xưa ở trường Pê-trus Ký khám lại sức khoẻ cho Viện sĩ Trần Đại Nghĩa đã xúc động kết luận rằng cặp mắt nhà khoa học đã vô phương cứu chữa. Đây là nỗi khổ tâm rất lớn của ông, một người suốt đời miệt mài với sách vở, may sao thính giác vẫn còn tốt. Mỗi lần đên thăm Giáo sư, tôi thật cảm động thấy ông luôn cười nói lạc quan khi tiếp các nhà khoa học từ nhiều miền quê xa đến thăm.

        Bà Nguyễn Thị Khánh người vợ hiền đã trọn đời góp sức để chồng mình cống hiển cho quê hương, lúc này đã trên 65 tuổi, thật hạnh phúc, sức khoẻ còn dồi dào, nhanh nhẹn, tháo vát, đã cùng các con hàng ngày tận tuy chăm sóc ăn uống, thuốc thang, đọc báo, đọc tài liệu cho ông nghe, tháp tùng ông đi đến các cuộc họp. Còn sức, còn minh mẫn, Giáo sư còn muốn đóng góp ý kiến khi các nhà khoa học đến tham vấn từng đề tài cụ thể.

        Sau tết Đinh Sửu 1997, tình hình sức khỏe và bệnh tật của nhà khoa học đã đến lúc gay cấn. Hơn ba tháng, các Giáo sư, bác sĩ Bệnh viện Thống Nhất Thành phố Hồ Chí Minh tìm mọi cách chạy chữa với tất cả tình cảm quý mến nhà khoa học anh hùng. Nghe tin Giáo sư đang điều trị, các vị lãnh đạo Đảng và Nhà nước, đông đảo cơ quan đoàn thể, các nhà khoa học, bạn bè và người thân đến thăm, bày tỏ tình cảm quý mến, lòng trân trọng và cầu mong, dẫu biết rằng quy luật của tạo hóa, tuổi cao và bệnh hiểm nghèo khó qua khỏi.

        Trong những giây phút cuối của cuộc đời, với nét mặt hiền hậu và thanh thản, ông khẽ chớp mắt, nhẹ gật đầu như muốn đáp lại những lời vĩnh biệt của người vợ hiền trọn đời vì ông: “Hoài bão lớn, nghĩa vụ thiêng liêng với Tổ quốc, quê hương ông đã làm tròn. Các con, các cháu tề tựu đông đủ: Các con phương trưởng, các cháu học giỏi chăm ngoan, ông đã yên lòng chưa?!” Ông nhìn bà trìu mến, khẽ chớp mắt và trút hơi thở cuối cùng lúc 16 giờ 20 phút ngày 9/8/1997 tại Bệnh viện Thống Nhất Thành phố Hồ Chí Minh.

        Vẫn biết trước quy luật của cuộc sổng: Sinh, lão, bệnh, tử không trừ một ai, song bầu bạn trong nước và ở nước ngoài vẫn bàng hoàng thương tiếc khi được tin nhà khoa học anh hùng, viện sĩ Trần Đại Nghĩa ra đi vào cõi vĩnh hằng.

        Lễ tang của Giáo sư được cử hành trọng thể theo nghi thức tang lễ nhà nước cao nhất giành cho tướng lĩnh cấp cao của Quân đội Nhân dân Việt Nam, tại nhà tang lễ Quân Khu 7 Thành phố Hồ Chí Minh. Các đoàn đại biểu Trung ương Đảng, Cơ quan khoa học kỹ thuật, các miền quê từ Vĩnh Long, Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh nơi ông từng làm việc và cống hiến, các nhà khoa học, các cựu chiến binh, bầu bạn và gia quyến đã kính viếng, dự lễ truy điệu và tiễn đưa Nhà Khoa học Anh hùng, Giáo sư, Viện sĩ, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa về nơi an nghỉ cuối cùng tại nghĩa trang Thành phổ Hồ Chí Minh.

        Thay mặt Đảng và Nhà nước ta, Tổng Bí thư Đỗ Mười đã ghi vào sổ tang: “Vô cùng thương tiếc Giáo sư -  Viện sĩ Trần Đại Nghĩa, một trí thức cách mạng giàu lòng yêu nước, một nhân cách lớn, một tấm gương trong sáng tận tụy phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân, người học trò yêu của Chủ tịch Hồ Chí Minh, một trong những anh hùng đầu tiên của nước ta.

        Cả cuộc đời của đồng chí luôn gắn bó với cách mạng, với nhân dân. Đồng chí đã có nhiều công lao trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng Chủ nghĩa Xã hội. Là một nhà khoa học lớn, đồng chí đã góp phần xứng đáng trong xây dựng và phát triển khoa học và kỹ thuật của nước nhà.

        Tồ quốc và nhân dân mãi mãi ghi nhớ công lao và sự nghiệp của đồng chí.... ”
 
        Đại tướng Võ Nguyên Giáp, người đồng chí thân thiết, gắn bó cùng Giáo sư từ đầu trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược và sau này trong lĩnh vực xây dựng và phát triển khoa học-kỹ thuật của đất nước đã viết: “Mặc dầu đã biết Giáo sư Thiếu tướng bị mệt từ lâu và đã từng thăm anh trong những giờ phút nguy kịch, biết chắc là khó qua được, tôi vân vô cùng xúc động khi được tin anh Nghĩa từ trần.

        Anh ra đi là một mất mát lớn cho quân đội, cho nhân dân, cho đội ngũ trí thức yêu nước. Suốt đời làm việc vì đại nghĩa, không biết miệt mỏi, dù ở cương vị nào, là Cục trưởng Quân giới đầu tiên hay Viện trưởng đầu tiên của Viện Khoa học Việt Nam, ở những trọng trách khác trong các ngành kinh tế, khoa học, anh đều hoàn thành nhiệm vụ xuất sắc, đã có những cống hiến xứng đáng đối với quân đội, đối với dân tộc.

        Anh ra đi để lại một tấm gương sáng của một nhà trí thức tiêu biểu, mẫu mực và đức độ: Liêm khiết, công tăm, về tài năng: thông minh và sáng tạo, ăn ở đoàn kết, thuỷ chung, có thể nói là không phụ lòng Bác Hồ đã đưa anh về nước ”

[Giangtvx]

        

*

*      *

        Chúng tôi, thay mặt cho những người thư ký, công vụ, bảo vệ và lái xe hoà vào đoàn đại biểu của Cựu chiến binh Quân giới Việt Nam, Viện Vũ khí Bộ Quốc phòng, nghẹn ngào, xúc động vĩnh biệt người Thầy, người Thủ trưởng giàu lòng nhân ái, đã đồng cam cộng khổ qua hai cuộc trường kỳ kháng chiến của dân tộc ta chống giặc ngoại xâm. vắng bóng ông, chúng tôi cũng như gia đình, con cháu cùng bầu bạn gần xa càng thấm thìa khoảng trống bao la và niềm tiếc thương vô hạn. Tấm gương sáng của Nhà Khoa học Anh hùng còn sống mãi trong lòng hậu thế, đặc biệt trong thời kỳ đất nước đang trên đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hội nhập và phát triển.

        Năm 2004, Hãng phim truyền hình thành phố Hồ Chí Minh TFS thực hiện bộ phim tài liệu dài hai tập “Trọn Đời Vì Đại Nghĩa” nói về cuộc đời và sự nghiệp của Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa. Tôi được mời tham gia làm cố vấn, đã cùng các nhà làm phim về miền Bắc, thăm lại một số địa danh đáng nhớ trên bước đường kháng chiến của anh hùng Trần Đại Nghĩa.

        Chúng tôi đã đến Chùa Trầm, nơi đây còn ngân vang tiếng sét ba dô ca mừng xuân Đinh Hợi sáng ngày 3/3/1947. Chiến công đầu của ba dô ca do Trần Đại Nghĩa - cùng các chiến sĩ Quân giới Việt Nam tự chế tạo đã giúp cho các chiến sĩ Trung đoàn Thủ đô do Tướng Vương Thừa Vũ chỉ huy, chặn đứng đoàn xe tăng, chiến xa của giặc Pháp. Tôi thầm mong rồi đây sẽ có một tấm bia dựng ở đây, ghi nhớ, tưởng niệm chiến công lịch sử này của quân đội ta.

        Đến bến Bình Ca bên dòng sông Lô ở Tuyên Quang, tôi lại tưởng nhớ hình ảnh ngày nào kỹ sư Trần Đại Nghĩa đang chăm lo hướng dẫn các chiến sĩ pháo binh sửa chữa
và sử dụng súng pháo, trong đó có badôca, để rồi chính những chiến sĩ này đã lập chiến công vang dội, đánh chìm nhiều tàu chiến của Pháp trong chiến thắng sông Lô, chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông 1947. Đứng ngấm tượng đài “Chiến thắng sông Lô” hùng vĩ trên đỉnh đồi nhìn ra ngã ba sông Chảy, sông Lô, tôi nghe vang vọng những âm thanh hùng tráng bản “Trường ca Sông Lô” của nhạc sĩ tài hoa Văn Cao. Tôi cũng bồi hồi nhớ lại những năm tháng là một kỹ sư quân giới làm súng đạn ở nhà máy Z113 bên bờ sông Lô để gửi vào chiến trường B trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước. Chính nơi đây, năm 1967 tôi đã vinh dự là một trong hai người kỹ sư đầu tiên của nhà máy được kết nạp vào Đảng Lao Động Việt Nam, để rồi đầu năm sau 1968, tôi vinh hạnh được làm thư ký, giúp việc cho Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa.

        Đoàn làm phim về đến Chợ Mới Bắc Cạn, ở đây đã xây nhà lưu niệm nơi đóng quân đầu tiên của Cục Quân giới Việt Nam trong những năm kháng chiến gian khổ chống thực dân Pháp. Ngồi ngắm nhìn rừng cây, tôi lại nhớ những lời kể chuyện của bà Nguyễn Thị Khánh, phu nhân của cố Giáo sư Trần Đại Nghĩa. Bà kể rằng, lúc sinh thời, Giáo sư Nghĩa không quên được kỷ niệm ngày 2 tháng 9 năm 1947, đó là ngày Quốc Khánh và cũng là ngày cưới của hai ông bà, một kỹ sư cục trưởng với cô y tá quân y hiền lành, phụ trách sức khỏe của cơ quan Cục Quân giới tại núi rừng Việt Bắc.

        Bà Khánh tâm sự rằng, trước khi tổ chức lễ thành hôn, Cục trưởng Trần Đại Nghĩa đã báo cáo Đảng ủy cơ quan. Đồng chí Nguyễn Ngọc Xuân, Cục phó, Bí thư Đảng ủy có ý muốn anh Nghĩa có thư mời Bác Hồ và Đại tướng Võ Nguyên Giáp về dự đám cưới. Nhưng anh Nghĩa bảo rằng Bác Hồ và anh Văn bận rất nhiều việc, đường sá lại xa xôi, không nên làm phiền Bác và anh Văn.

Tác giả Thành Đức cùng các con của Giáo sư Trần Đại Nghĩa tại Hà Nội - 2013
Từ trái qua phải: Trần Dũng Trình, Trần Dùng Triệu, Trần Dũng Trí, Thành Đức, Con dâu Dỗ Thanh Hà, con dâu Nguyễn Thị Quang

[Giangtvx]

        Và một lễ thành hôn trang trọng, đon giản, có một không hai đã được tiến hành. Tất cả anh chị em trong cơ quan Cục tập trung đông đủ, buổi lễ bắt đầu, đồng chí Vũ Văn Đôn - Chánh Văn phòng Cục Quân giới tuyên bố lý do. Đôi uyên ương ra mắt, và đồng chí Nguyễn Ngọc Xuân, thay mặt cơ quan tuyên bố công nhận đôi vợ chồng trẻ của Cục Quân giới.

        Cô dâu ở tuổi hai hai, chàng rể Cục trưởng vừa tròn ba lăm tươi cười đón nhận những bó hoa tươi thắm của núi rùng Việt Bắc và những lời chúc thân tình của những người đồng chí, đồng đội Quân giới Việt Nam. Anh Nghĩa rất muốn khao bạn bè, mở ví tiền chỉ còn 50 đồng, đủ để mua mắc coọc (một loại quả lê) ở Bắc Cạn về khao anh em. Năm 1948, cán bộ bất đầu được hường lương. Cục trưởng Nghĩa được 600 đồng một tháng, chi phí tiền ăn non một phần ba, tiền mua thuốc lá (hai tút) mất già nửa, bởi anh nghiện thuốc nặng từ ngày còn ở Pari. Còn lại rất ít để tiêu vặt. Thông cảm khó khăn thời kháng chiến, anh em cơ quan góp mỗi người dăm đồng để nhà bếp bổ sung thực phẩm làm bữa ăn tươi mừng đôi uyên ương.

        Tôi thật sự xúc động khi nghe bà Nguyễn Thị Khánh, đã hơn 85 tuổi, kể lại câu chuyện ngày cưới đáng nhớ của bà và ông, một người đă từng có lương tháng của kỹ sư trưởng tương đương 22 cây vàng. Ông bà trọn đời yêu thương nhau. Được ông động viên, bà đã nỗ lực học tập thành y sĩ, về sau thành bác sĩ y khoa, đảm đương trọng trách bác sĩ điều trị tại Phòng Y tế Nhà máy Cơ khí Trần Hưng Đạo - Hà Nội. Ông bà sinh được bốn người con trai, thành một đại gia đình hạnh phúc với hàng chục người, con đẻ, con dâu, cháu chắt, trong đó có người con thứ ba là Tiến sĩ lĩnh vực kĩ thuật truyền thông Trần Dũng Trình, nguyên giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Kĩ thuật truyền hình, hiện đang đảm nhiệm trọng trách Phó Tổng Giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam.

        Từ Bắc Cạn, chúng tôi về lại Hà Nội, đến ngôi nhà số 56 phố Hàng Chuối, quận Hai Bà Trưng, nơi đây gia đình Giáo sư Trần Đại Nghĩa đã ở từ đầu năm 1959. ở đây, nhờ sự giúp đỡ của Đại tá Trần Dũng Trí và Đại tá Trần Dũng Triệu, con trai cả và thứ hai của Giáo sư Nghĩa, tôi được gặp lại các anh Lê Quang Tương, Nguyễn Khắc Chấn và Nguyễn Huy ứng là thư ký của Cục trưởng Trần Đại Nghĩa ở Việt Bắc trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Các anh đã xấp xỉ tuổi tám mươi, anh Chấn có yếu hơn, nhưng anh Tương, anh ứng còn nhanh nhẹn. Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, các anh đều chuyển ngành, được cử đi học ở các trường đại học trong và ngoài nước. Trước khi nghỉ hưu, Anh Tương là Tổng Giám đốc Tổng Công ty xuất nhập khẩu máy Bộ Ngoại thương, anh ứng là Giám đốc nhà máy Apatit Lào Cai Bộ Công nghiệp nặng. Chúng tôi bâng khuâng tưởng nhớ đến anh Nguyễn Văn Thuần đã quá cố, ngày ấy là Trưởng phòng thư ký, sau này là Viện trưởng Viện Công nghệ Bộ Cơ khí Luyện kim, nhớ đến anh Thịnh là thư ký đánh máy, anh Hoàng Tuấn chiến sĩ liên lạc của Phòng thư ký Cục trưởng Trần Đại Nghĩa.

        Tôi được nghe các anh kể về những năm tháng đồng cam cộng khổ cùng Cục trưởng trên chiến khu Việt Bắc. Ngày ấy, tuy rất bận chăm lo công việc của cơ quan, nhưng tranh thủ thời gian anh Nghĩa lại dạy toán cao cấp cho bốn người trong tổ thư ký. Không có tài liệu trong tay, kỹ sư Nghĩa vẫn nhớ chính xác các định luật và công thức toán học và viết các bài tập mẫu cho các anh luyện tập. Thủ trưởng vừa có trí nhớ tuyệt vời, vừa có tấm lòng chăm lo bồi dưỡng tri thức cho các thư ký để làm việc được thuận lợi.

   

Bác Hồ với các Đại biểu dự Đại hội Thi đua toàn quốc lần thứ nhất tại Việt Bắc(5/I952). Người thứ 3 từ trải sang là Kỹ sư Trần Đai Nọhĩa
   

[Giangtvx]

        Anh Nguyễn Huy Ứng nhớ lại một kỉ niệm khó quên. Năm 1950 có lần tháp tùng thủ trưởng Nghĩa đi họp Hội đồng Chính phủ ở huyện Đại Từ, tỉnh Tuyên Quang, khi đến trạm liên lạc, thủ trưởng vào họp, anh Ứng nghỉ lại phòng khách chờ. Hai ngày sau thấy anh Nghĩa ra trạm liên lạc đưa cho anh Ứng tập tài liệu toán viết tay bằng tiếng Pháp, và dặn anh gắng học và làm bài tập. Thì ra, tranh thủ giờ rỗi, Cục trưởng đã ra bài học cho thư ký để tranh thủ thời gian chờ đợi mà ôn luyện môn toán. Cục trưởng Trần Đại Nghĩa luôn luôn quan tâm đến những người giúp việc. Đó là niềm hạnh phúc của anh em chúng tôi, được ở gần một nhà khoa học giàu lòng nhân ái. Anh Lê Quang Tương nhấn mạnh ràng: Nhờ sự dìu dắt, dạy bảo của Cục trưởng Trần Đại Nghĩa mà các anh đã trưởng thành, và hoàn thành nhiệm vụ trên bước đường công tác.

        Những ngày ở Hà Nội, đoàn làm phim của Đài truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh đã ghi hình những tư liệu, những hiện vật ở những địa điểm có liên quan mật thiết đến nhà khoa học Trần Đại Nghĩa như Phòng Truyền thống Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng, Bảo tàng Quân đội Nhân dân Việt Nam, Bảo tàng Pháo binh, Đại học Bách khoa Hà Nội, Viện Khoa học Việt Nam, Bộ Công nghiệp, ủy ban Khoa học và Kỹ thuật nhà nước V.V.. Cùng đoàn làm phim, tôi may mắn được gặp lại nhiều nhà khoa học nổi tiếng như Giáo sư toán học Hoàng Tụy, Giáo sư Vũ Tuyên Hoàng, Giáo sư Hà Học Trạc và các Giáo sư nguyên là Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam như: Nguyễn Văn Hiệu, Nguyễn Văn Đạo, Phan Đình Diệu, Đặng Ngọc Thanh, Hoàng Đình Phu. Qua câu chuyện trao đổi với biên tập viên Đài Truyền hình thành phố Hồ Chí Minh, tôi nhận biết được sự ngưỡng mộ và lòng cảm phục của các Giáo sư đối với cố Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa. Lòng cảm phục không chỉ ở tài năng, trí tuệ uyên bác và những cống hiến to lớn cho cách mạng, cho kháng chiến, mà quan trọng hơn là cảm phục đạo đức, nhân cách lớn của một nhà khoa học, ăn ở thủy chung với bầu bạn, cảm phục đức hy sinh cao cả, không tính toán thiệt hơn về vật chất; tất cả cuộc đời và trí tuệ hiến dâng cho Tổ quốc, vì sự nghiệp thiêng liêng giải phóng quê hương, đất nước. Nói một cách khác là cảm phục tâm đức trong sáng, trọn đời vì đại nghĩa của Nhà Khoa học Anh hùng Trần Đại Nghĩa, đúng như Bác Hồ đã nhìn thấy trước và đặt tên cho ông.

        Sinh thời, Giáo sư Trần Đại Nghĩa rất cảm phục và quý mến tài năng, nhân cách của Giáo sư Tạ Quang Bửu, vị Bộ trưởng đầu tiên của Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp. Giáo sư Tạ Quang Bửu (1910-1986) quê ở xã Khánh Sơn, huyện Nam Đàn, Nghệ An. Sau khi tốt nghiệp thủ khoa kì thi tú tài ở trường Bưởi 1929, ông nhận được học bổng của hội “Như Tây Du Học” và đi học ở Pháp theo chương trình Cử nhân Khoa học ở Đại học Tổng họp Sorbonne Paris. Ông tham gia vào trường phái toán học nổi tiếng Nicolas Bourbaki. Vì vậy năm 1961, Giáo sư Tạ Quang Bửu đă xuất bản cuốn sách “về cấu Trúc của N.Bourbaki”.

        Rời Paris đi Bordeaux, ông lại say sưa nghiên cứu về cơ học. Chính vì vậy mà sau này Giáo sư Bửu là một trong những người sáng lập Hội Cơ học Việt Nam. Sau đó ông thi đậu và được cấp học bổng, tiếp tục vào học Đại học Tổng hợp Oxford London (Anh) để trau dồi tiếng Anh và đi sâu nghiên cứu về Vật lí Lượng tử.

        Năm 1935, ông về nước dạy học ở Huế, tham gia Phong trào Hướng đạo, trở thành Tổng ủy viên Hướng đạo, nhằm giáo dục tình yêu nước cho thanh niên học sinh và bí mật tham gia Mặt trận Việt Minh. Đầu năm 1945 các ông Phan Anh, Tạ Quang Bửu thành lập Trường Thanh niên Tiền tuyến ở Huế, có trên 40 học viên nhằm mục đích huấn luyện quân sự và giáo dục lòng yêu nước cho thanh niên, trong số đó có cán bộ của Việt Minh tham gia như các ông Cao Văn Khánh, Cao Pha.

        Sau Cách mạng Tháng Tám, Giáo sư Tạ Quang Bửu là Thứ trưởng Bộ Quốc phòng. Năm 1946, ông là thành viên Đoàn Chính phủ Việt Nam do đồng chí Phạm Văn Đồng dẫn đầu sang Pháp đàm phán tại Hội nghị Phông ten nơ blô. Giáo sư Tạ Quang Bửu là người tiến cử kỹ sư Phạm Quang Lễ với Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tình nghĩa của hai Giáo sư khởi nguồn từ đó và gắn bó thân thiết trong suốt cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất của Tố quốc và xây dựng đất nước về sau. Một tình bạn, tình đồng chí thủy chung, trong sáng của hai đại trí thức mẫu mực của nước ta.

        Được Thiếu tướng Tạ Quang Chính, con trai của Giáo sư hướng dẫn, đoàn làm phim chúng tôi đã đến nhà riêng thăm phu nhân của cố Giáo sư Tạ Quang Bửu và dâng hương tưởng nhớ hương hồn ông. Bà Hoàng Kim Oanh, phu nhân của cố Giáo sư là con gái của nhà yêu nước Hoàng Đạo Thúy-Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Sĩ quan Lục quân Việt Nam. Năm ấy bà đã gần tám mươi tuổi nhưng còn nhanh nhẹn hoạt bát, thân mật kể cho chúng tôi nghe về giáo sư Tạ Quang Bửu.

[Giangtvx]

      
        Bộ phim “Trọn đời vì Đại Nghĩa” của hãng phim TFS được liên tục chiếu trên Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2005, đã góp phần giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ. Là những cựu chiến binh quân giới đã hữu trí, chúng tôi, chân thành cảm ơn Giám đốc Hãng phim TFS, nghệ sĩ ưu tú Đặng Việt Hùng, đạo diễn Nguyễn Ngọc Mai cũng đoàn làm phim đã xây dựng bộ phim, giúp cho chúng tôi có dịp ôn lại những kỷ niệm sâu sắc với người Thầy, người Thủ trưởng kính mến, Giáo sư Trần Đại Nghĩa trong những năm tháng chiến tranh gian khổ.

Bác Hồ Với Trần Đại Nghĩa Hà Nội – 1960

        Nhân đây, tác giả tập sách nhỏ này muốn gửi lời cảm ơn chân thành đến Câu lạc bộ Văn học - Cung Văn hóa Lao động Thành phố Hồ Chí Minh; Câu lạc bộ Yêu thích Danh nhân - Cung Văn hóa Hữu nghị Việt Xô Hà Nội đã tạo điều kiện để năm 2003 và năm 2006 tác giả có dịp báo cáo với hội viên về thân thế và sự nghiệp của Nhà Khoa học Anh hùng Trần Đại Nghĩa.

        Ngoài ra, theo yêu cầu của một số trường học, một số báo và tạp chí, tác giả cũng đã có dịp đến nói chuyện hoặc viết bài để đáp ứng yêu cầu tìm hiểu của bạn đọc về Giáo sư Trần Đại Nghĩa.

        Tấm gương sáng của nhà khoa học anh hùng đã được nhiều nhà nghiên cứu viết bài đăng trên các báo, tạp chí, cũng như đã viết thành sách xuất bản. Nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Giáo sư Trần Đại Nghĩa (13/09/1913 - 13/09/2013), tôi viết cuốn sách nhỏ này để tưởng niệm người Thầy, người Thủ trưởng kính mến mà tôi vinh hạnh được làm thư ký, giúp việc cho ông trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước. Hy vọng cuốn sách sẽ cung cấp thêm những tư liệu về nhà khoa học anh hùng, đáp ứng phần nào yêu cầu tìm hiểu của bạn đọc, đồng thời góp phần làm phong phú thêm số sách và tài liệu viết về ông.

        Trong số những bài thơ viết về Trần Đại Nghĩa, tôi rất tâm đắc bài thơ của Giáo sư Phan Đình Diệu viết năm 1993 nhân kỷ niệm 80 năm ngày sinh của ông.

                                             Nghĩa lớn gọi về với nước non
                                             Buồn vui đã trải cuộc vuông tròn
                                             Rèn tài văn võ thời phiêu bạt
                                             Gánh việc giang san thuở mất còn

                                             Tinh nặng, ẩy chưng tình đất nước
                                             Nghiệp đời, hả kể nghiệp vàng son
                                             Gốc thông đứng thẳng dầu mưa nắng
                                             Để gió lành reo ngát nước non

        Bài thơ được kết bằng hình ảnh “gốc thông đứng thẳng”, đúng là hình ảnh tiêu biểu nhân cách của nhà đại trí thức, trọn đời xả thân vì đại nghĩa.

        Cuộc đời 85 năm của Giáo sư Trần Đại Nghĩa là tấm gương sáng ngời kể từ thuở còn là cậu học sinh Phạm Quang Lễ thông minh, học giỏi, nuôi hoài bão lớn, rồi âm thầm bền chí nghiên cứu, tích luỹ tri thức trong suốt 11 năm ở Pháp và Đức và vững bước theo Bác Hồ về nước đem tinh thần và trí tuệ hiến dâng cho Tổ quốc trong hai cuộc kháng chiến của nhân dân ta chống đế quốc xâm lược, cũng như trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật, xây dựng đất nước phồn vinh. Những bài học về đạo đức, nhân cách, ý chí và tài năng của nhà khoa học cách mạng tiêu biểu chắc chắn còn được hậu thế tiếp tục nghiên cứu để phát huy trong công cuộc xây dựng đất nước và bảo vệ chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc Việt Nam thân yêu của chúng ta.

        Xuân Nhâm Ngọ 2002, tôi đến thăm bà quả phụ Nguyễn Thị Khánh và thắp nén hương tưởng nhớ hương hồn người Thầy, người Thủ trưởng, thần tượng của đời tôi. Trước bàn thờ ông, tôi kính cẩn đọc bài thơ của Giáo sư Phan Đình Diệu viết tặng ông lúc sinh thời, bỗng dưng nẩy ra ý định phải viết một bài hát nói về cuộc đời ông.