Xta-lin-grát trận đánh của thế kỷ

[Giangtvx]

         
        Ngày 14 tháng mười, Hít-le đã ra lệnh cho quân hắn phải bố trí phòng ngự trên khắp mặt trận Xô — Đức, trừ hướng Xta-lin-grát. Hắn đã tập trung ở đây tất cả lực lượng dự bị hiện có. Những lực lượng không quân mạnh cũng được tập trung trên hướng này.

        Về phần chúng tôi, tuy đã chiến đầu nhiều, nhưng suốt đời chúng tôi sẽ nhớ mỗi đến cuộc tiến công này của quân Đức. Như có lính tính báo trước, tôi thức giấc từ sáng sớm, có lẽ một phần vì tinh thần căng thẳng trong khi chờ đợi cuộc tiến công mà địch đang chuẩn bị, làm tôi quên cả giấc ngủ và sự mệt mỏi, đi ra khỏi giường. Sau khi uống một cổc cà phê đặc, tôi thấy cách tôi không xa, tướng Pô-giác-xki đang lúi húi bên ấm xa-mô-va. Đồng chí đã không rời chiếc ấm xa-mô-va của mình trong suốt cuộc chiến tranh. Đồng chí nghiện trà pha đặc mà...

        — Thế nào? Anh Mi-tơ-rô-pha-ních, liệu anh có kịp uống trà trước khi bọn Phơ-rít¹ dạo nhạc không ? — Tôi hỏi đùa.

        — Kịp chứ! — Đồng chí vui vẻ trả lời — Mà nếu khổng kịp thì tôi sẽ đem ấm lên uống trà ở đài quan sát.

        Trong khi chúng tôi nói chuyện vui với nhau thì một tiếng nổ lớn vọng lại từ phía tây. Ngẩng dầu lên, chúng tôi nghe thấy tiếng đạn đại bác và súng cối rít trên đầu. Rồi thì các tiếng nổ tiếp theo làm rung chuyển đất ở xung quanh. Hàng ngàn quả đạn pháo và súng cối các cỡ rót vào trận địa phòng ngự của tập đoàn quân. Những làn sóng chấn động ép chúng tôi vào sườn dốc của bờ sông. Chiếc ấm xa-mổ-va bị hất đổ, nước chưa kịp sôi. Nhưng nước sông Vôn-ga thì như sôi sục dưới những viên đạn nổ. Cùng lúc đó, máy bay Đức xuất hiện thành nhiều tốp bay lượn trên đầu chúng tôi. Tôi liếc nhìn sang Pô- giác-xki. Đồng chí ấy như hiểu ý cái nhìn của tôi, cầm lấy bản đồ, ống nhòm và chạy về sở chỉ huy của mình. Tôi cũng chạy về sở chỉ huy của tôi.

        Không thấy rõ được mặt trời vì khói và bụi bốc lên che kín cả bầu trời. Chạy về tới hầm của mình, tôi định lấy chân đẩy cửa ra nhưng một luồng sóng chấn động thổi mạnh vào lưng khiến tôi như bị ném vào trong hầm. Crư-lốp và Gu-rốp đã ngồi trên ghế đẩu và đang cầm máy điện thoại trong tay. Đại tá I-u-rin, chủ nhiệm thông tin của tập đoàn quân đang báo cáo với Crư-lốp.

        — Liên lạc thế nào? — Tôi hỏi.

        — Liên lạc bị đứt luôn — I-u-rin trả lời — Đã cho mở vô tuyến điện nói trực tiếp không qua mật ngữ nữa.

        Tôi gào lên với I-u-rin:

        — Chưa đủ đâu !... Anh trèo lên đi và cho tổ chức ngay một trung tâm thông tin dự bị ở tả ngạn. Ra lệnh cho họ đặt đường dây kép và thông báo cho chúng ta.

        I-u-rin hiểu và ra khỏi hầm. Tôi đi bách bộ trong căn hầm hình chữ nhật. Các sĩ quan tham mưu của tập đoàn quân, các báo vụ và điện thoại viên đều có mặt ở vị trí. Họ nhìn tôi và cố qua nét mặt đoán xem trạng thái, tinh thần tôi và tình hình mặt trận ra sao. Để tỏ ra rằng không có gì nguy kịch cả, tôi điểm tĩnh đi dọc hầm và ra khỏi tầm bằng cửa sau.

        Khó mà tả lại được quang cảnh ở phía nhà máy Máy Kéo. Động cơ máy bay ném bom gầm rú trên đầu, bom rơi rít như xé vải, đạn cao xạ nổ trên trời thành từng vệt. Tất cả đều gào thét, rền rĩ và nổ vang xung quanh tôi. Chiếc cầu phao ghép bằng vỏ thùng phuy cho người đi bộ bắc trên nhánh sông Đơ-ne-giơ-nai-a Vô-lôi-giơ-ca đã bị đánh gãy và trôi theo dòng nước. Ở phía xa, các tường nhà đổ, các phân xưởng của nhà máy Máy Kéo bốc cháy.

        Tôi ra lệnh cho chủ nhiệm pháo binh tập đoàn quân Pô-giác-xki điều một đơn vị «Ca-chiu-sa» bắn hai loạt: một vào phân xưởng xi-li-cát, một vào trước sân vận động, nơi có quân địch tập trung. Sau đó, tôi liên lạc được bằng điện thoại với tư lệnh không quân Khơ-ri- u-kin và yêu cầu đánh vào các máy bay oanh tạc phát xít. Khơ-ri-u-kin nói thẳng là ông không có khả năng. Quân địch đã khống chế chặt chẽ các sân bay của tập đoàn quân. Không quân của chúng ta lúc này không thể bay được tới Xta-lin-grát.

        Quân địch đã tung tất cả lực lượng của chúng đánh vào tập đoàn quân 62. Chiếm ưu thế rõ rệt về người, phương tiện và hỏa lực, chúng đang cố chia cắt tập đoàn quân ra làm nhiều khúc và tiêu diệt tập đoàn quân từng bộ phận. Hiện nay, hướng tiến công chủ yếu của chứng đánh vào các nhà máy Máy Kéo và Chiến Lũy, mục tiêu tiếp theo sẽ là thọc ra sông Vôn-ga. Căn cứ vào lực lượng và phương tiện chúng đã ném vào cuộc chiến, rõ ràng là chúng đang ra sức để ngăn quân tiếp viện của ta qua sông Vôn-ga và cắt đứt đường tiếp tế đạn dược cho Xta-lin-grát. Như vậy là trong những ngày tới, chúng tôi sẽ phải tiếp tục cuộc chiến đấu ngày thêm ác liệt, và chỉ với lực lượng còn lại của bản thân tập đoàn quân 62.

---------------------
       1. Phơ-rít: tiếng nhạo để gọi quân Đức phát xít — .N.D.

[Giangtvx]

        Hầm của chúng tôi rung chuyển như đang lên cơn sốt. Cát chảy từ nóc hầm xuống. Bom cỡ lớn nổ xung quanh đang đe dọa làm nắp hầm sập xuống, nhưng chúng tôi không còn biết đi đâu nữa.

        Sau một trận bão lửa đạn, ba sư đoàn bộ binh và hai sư đoàn xe tăng địch tiến công vào các trận địa của chúng tôi trên một chính diện dài 6 ki-lô-mét. Hướng tiến công chủ yếu nhằm vào các sư đoàn bộ binh 112, 95, 308 và sư đoàn Cận vệ 37. Tất cả các sư đoàn này đều bị suy yếu vì đã bị thiệt hại trong các trận giao tranh trước, nhất là sư đoàn 112 và sư đoàn 95. Quân địch trội hơn ta gấp năm lần về bộ binh, 12 lần về xe tăng, còn không quân của chúng thì chiếm ưu thế tuyệt đối ở khu vực này.

        Bộ binh và xe tăng địch tiến công vào các trận địa của chúng tôi từ 8 giờ sáng. Đợt tiến công này bị đẩy lui, 10 xe tăng địch bốc cháy trước tiền duyên của chúng tôi. Một tiếng rưỡi sau, quân địch lại tiến công với lực lượng lớn hơn và tăng cường hỏa lực pháo binh. Chúng làm chúng tôi nghẹt thở dưới hỏa lực dày đặc và khiến không ai nhòm lên được khỏi chỗ ẩn nẩp của mình.

        Đến 10 giờ, trung đoàn 109 của sư đoàn Cận vệ 37 bị xe tăng và bộ binh địch đè bẹp. Các chiến sĩ của trung đoàn bố trí ở các tầng hầm dưới nhà và ở các căn phòng, vẫn tiếp tục chiến đấu trong vòng vây. Bọn Đức dùng súng phun lửa bắn vào chỗ họ. Các chiến sĩ ta vừa phải chống trả, chuyển sang đánh giáp lá cà, và đồng thời dập tắt lửa cháy xung quanh.

        Ở sở chỉ huy của tập đoàn quân, hai chiếc hầm bị sập vì bom nổ gần, các chiến sĩ. trong đại đội cảnh vệ và mấy sĩ quan tham mưu phải đào bới, moi các đồng chí còn sống sốt ra.

        Đến 11 giờ, được tin là sườn trái của sư đoàn bộ binh 112 cũng bị đè bẹp. Khoảng 50 xe tăng địch tràn qua các vị trí của bộ phận này. Sư đoàn 112, đã tham gia nhiều trận chiến đấu ở phía tây sông Đông, trên sông Đông, giữa sông Đông và sông Vôn-ga, đến ngày 13 tháng mười còn không quá 1.000 người còn khả năng chiến đấu. Sư đoàn dưới quyền chỉ huy của đại tá Éc-môn-kin. đã chiến đấu anh dũng với các binh đội địch trong các nhà ở, các phân xưởng của nhà máy Máy Kéo, ở ngoại ở Nhi-giơ-nhi và trên bờ sông Vôn-ga dốc đứng.

        Đến 11 giờ 50, quân địch chiếm được sân vận động của nhà máy Máy Kéo và thọc sâu vào tuyến phòng ngự của chúng tôi, chi còn cách nhà máy Máy Kéo một ki-lô- mét nữa. Phía nam sân vận động là khu nhà xây bằng đá, còn gọi là nhà lục giác, đã được bộ đội ta biến thành điểm tựa. Số quân đóng ở đây gồm có một tiểu đoàn của trung đoàn bộ binh Cận vệ 109. Khu này thay đổi chủ nhiều lần. Trung đoàn trường Ô-men-chen-cô đích thân dẫn đầu các trung đội xông ra phản kích.

        Trung tâm thông tin của cơ quan tham mưu tập đoàn quân nhận được các báo cáo phát đi bẵng vô tuyến điện không qua mật ngữ. Tôi dẫn ra đây từng chữ một: «Xe tăng Đức tiến công khắp nơi... Quân ta giáp chiến ở khu vục A-na-nhi-ê-vô. Bốn xe tăng bị phá hủy và hai chiếc khác bị diệt ở Tcát-chen-cô. Các chiến sĩ Cận vệ của tiểu đoàn 2 trung đoàn 118 cũng phá hủy được hai xe tăng. Tiểu đoàn 3 vẫn giữ được các trận địa trên bờ khe, nhưng một sư đoàn xe tăng địch đã thọc được vào I-ăng- tác-nai-a ». Các pháo thủ của sư đoàn 37 báo cáo: « Chúng tôi bắn ngắn trực tiếp vào xe tăng địch và đã phá hủy được năm chiếc ».

        Tham mưu trưởng sư đoàn Brúc-cô báo cáo với cơ quan tham mưu tập đoàn quân: « Các chiến sĩ Pút-xtáp- ga-rốp (trung đoàn Cận vệ 14) bị xe tăng địch chia cắt, bố trí từng toán trong các nhà bị tàn phá và vẫn tiếp tục chiến đấu trong vòng vây».

        Đến 12 giờ. trung đoàn bộ binh Cận vộ 117 báo cáo về bằng vô tuyến điện: «Trung đoàn trưởng Ăng-đrê-ép hy sinh. Chúng tôi bị bao vây. Chúng tôi sẽ chết chứ không chịu hàng ».

        Trung đoàn không chết mà hơn 100 xác lính Đức nằm rải rác xung quanh sở chỉ huy của trung đoàn; các chiến sĩ Cận vệ vẫn tiếp tục chiến đấu.

        Các trung đoàn của sư đoàn bộ binh 308 của Guốc-chi- ép báo cáo: «Xe tăng địch tiến công chúng tôi từ phía bắc. Giao tranh ác liệt. Các pháo thủ phải bắn trực tiếp vào xe tăng địch. Chúng tôi bị thiệt hại vì máy bay oanh tạc của địch. Yêu cầu cho không quản đánh đuổi bọn điều hâu ấy».

        Đến 12 giờ 30, các máy bay ném bom Đức oanh tạc vào sở chỉ huy sư đoàn Cận vệ 37. Tướng Giô-lu-dép chỉ huy  sư đoàn bị vùi lấp trong hầm. Không ai liên lạc được với đồng chí. Cơ quan tham mưu tập đoàn quân phải đảm nhiệm việc chỉ huy các đơn vị của sư đoàn 37. Các đường dây điện thoại và các đài vô tuyến điện làm việc rất bận rộn. Đến 13 giờ 10, chúng tôi dùng một ống kim khí lớn thổi không khí vào hăm tướng Giô-lu-dép, đồng thời vẫn tiếp tục đào bới để tìm đồng chí và ban tham mưu của đồng chí ấy. Đến 15 giờ, tướng Giô-lu-dép đích thân đến sở chỉ huy tập đoàn quân, người đầy cát bụi. Đồng chí báo cáo: «Thưa các đồng chí trong Hội đồng quân sự, sư đoàn Cận vệ 37 vẫn chiến đấu và không chịu lùi». Báo cáo xong, đồng chí ngã gục ngay xuống cái bệ đất vì sự một mỏi quá sức.

[Giangtvx]

        Đến 13 giờ 10 có tin báo về là ở chỉ huy tập đoàn quân hai hầm bị sập, có thương vong.

        Khoảng 14 giờ, liên lạc điện thoại với các đơn vị bị đứt hết. Chỉ còn máy vô tuyến điện hoạt động được, nhưng liên lạc lúc được lúc không. Chúng tôi tăng cường liên lạc bằng cách cử các sĩ quan xuống đơn vị, nhưng kiểu liên lạc này rất chậm. Tin tức báo cáo về rất trễ.

        Đến 15 giờ, xe tăng địch thọc sâu được vào trận địa của chúng tôi, tới tuyến phòng thủ của các nhà máy Máy Kéo và Chiến Lũy. Hỏa lực của các chiến sĩ phòng thủ chia cắt bộ binh địch tách khỏi xe tăng. Tuy bố trí rải rác, các chiến sĩ vẫn chiến đấu ngoan cường trong vòng vây và ghìm chân bộ binh địch tại chỗ; không có bộ binh theo kèm nên xe tăng địch không tiến được. Chúng dừng lại và trở thành những mục tiêu ngon lành cho các pháo thủ và chiến sĩ bắn tăng của ta. Tuy nhiên, đến 15 giờ, hai xe tăng địch cũng thọc được đến sở chỉ huy của tập đoàn quân, chỉ còn cách chúng tôi 300 mét. Đội cảnh vệ của cơ quan tham mưu phải ra chặn đánh. Nếu xe tăng địch tiến thêm được nữa, chúng tôi sẽ bắt buộc phải trực tiếp tham gia chiến đấu chống xe tăng. Không còn cách nào khác. Chúng tôi không thể rút đi đâu được nữa, vì rút đi tức là bỏ mất các phương tiện cuối cùng để chỉ huy và liên lạc.

        Trong công viên Văn hóa có mười xe tăng của lữ đoàn xe tăng 84. Các xe tăng này được lệnh không tham gia phản kích mà chỉ nằm phục đấy, đề phòng trường hợp quân Đức thọc qua được phòng tuyến. Đến 15 giờ, một đợt xe tăng Đức chọc được vào công viên Văn hóa, đã vấp phải các xe tăng ta đang phục tại đây. Đạn của xe tăng ta không bao giờ bắn trệch. Quân Đức cố gắng chiếm lấy điểm tựa ấy, nhưng cả ngày 14, ngày 15 và ngày 16, chúng cũng không chiếm được, và chỉ đến ngày 17, điểm tựa mới bị không quân địch phá hủy. Không quân của Vôn Pao-!uýt đã phải xuất kích mấy trăm lần để đánh vào điểm tựa đó của xe tăng ta. Mặc dầu bị thiệt hại lớn, quân địch vẫn xông lên phía trước. Bọn lính tiểu liên lọt vào các chỗ trống giữa các trận địa của chúng tôi. Đội cảnh vệ cơ quan tham mưu tập đoàn quân phải nhiều lần kịch chiến với quân Đức.

        Đến 16 giờ 35. trung tá U-xti-nốp, chỉ huy một trung đoàn, yêu cầu bắn pháo vào sở chỉ huy của mình, vì quân Đức đã tới sát sở chỉ huy và tiến công bằng lựu đạn. Quyết định bắn vào một trong các sĩ quan của minh, thật là không đơn giản. Tuy nhiên, cuối cùng tướng Pô-giác- xki cũng phải cho bắn một loạt «Ca-chiu-sa» quét sạch quân phát xít ở đó.

        Nhiều đơn vị tự vệ công nhân đã tham gia bảo vệ các nhà máy Máy Kéo và Chiến Lũy, cùng với các đơn vị của tập đoàn quân. Trong các đơn vị tự vệ này, có những người đã bảo vệ thành phố trong thời nội chiến, đa số là đảng viên cộng sản. Trưa, chiều ngày 14 tháng mười, các đơn vị bảo vệ hai nhà máy đó giao chiến với các đơn vị phối đi trước của địch. Các binh đội và phân đội của các sư đoàn 112 và 37 tiêu diệt quân địch tại chỗ, trước nhà máy và trên các đường phố dẫn đến nhà máy. Các đơn vị của sư đoàn 95 và 308 dựa vào các phân xưởng của nhà máy Chiến Lũy, phối hợp với công nhân tự vệ của nhà máy và được các xe tăng của lữ đoàn 84 của Bi-ê-lốp yểm trợ, đã tiêu diệt nhiều quân địch trên các đường phố dẫn đến nhà máy. Hàng ngàn xác lính Đức nằm rải trên các quảng trường và các đường phố, và hàng chục xe tăng bị phá hủy hoặc bốc cháy nằm chắn ở các phố và các lối đi. Tuy nhiên, một số binh đội của địch cũng thọc được ra bờ sông Vôn-ga ở khu đệm giữa các nhà máy, nhưng chúng không được rảnh tay để củng cố phòng ngự. Pháo binh ở tả ngạn vả các cuộc phản kích phổi hợp của bộ đội ta đánh vào sườn chúng, đã hất được bọn phát xít ra phía sau và gây cho chúng thiệt hại nặng.

        Các cuộc oanh tạc của không quân, ưu thế về xe tăng và bộ binh của địch, có lúc cũng đã phá vỡ tuyến phòng ngự của chúng tôi ở một vài chỗ. Tập đoàn quân 62 bị cắt làm đôi. Địch kiểm soát được khoảng 1.500 mét giữa các nhà máy Máy Kéo và Chiến Lũy. Chủng dùng hỏa lực khống chế tất cả các khe dẫn đến sông nhánh Đê-ne-giơ- nai-a Vô-lôi-giơ-ca. Các sĩ quan liên lạc của chúng tôi không tài nào đến nhà máy Máy Kéo được. Từ sở chỉ huy, chúng tôi quan sát thấy nhà máy được rõ ràng, nhưng chịu không biết được cuộc chiến đấu ở các phân xưởng ra sao. Sự giúp đỡ duy nhất của chúng tôi cho các chiến sĩ đang chiến đấu ở đó, là các loạt đạn pháo bắn chính xác. Chúng tôi không nắm được về số phận của các đơn vị và các chiến sĩ bị bao vây trong xưởng máy khiến chúng tôi rất băn khoăn.

[Giangtvx]

   
        Nhìn cảnh chiến đấu chống xe tăng ở khu vực quảng trường Giéc-din-xki, chúng tôi thấy ngay được cái giá mà Vôn Pao-Iuýt đã phải trả cho việc mở đường ra sông Vôn-ga, qua khu vực nhà máy Máy Kéo. Phân đội của trung úy Ốt-chơ-kin có nhiệm vụ giữ công viên Giéc-din- xki và sẵn sàng chiến đấu trong mọi tình huống, có nghĩa là cả trong thế bị bao vây nữa. Phân đội có ba khẩu đại bác và chín súng chống tăng. Nhóm pháo thủ bố tri ở đầu nam quảng trường, có chú Va-ni-a Phê-đô-rốp mới 16 tuổi, đã nằn nì với trung úy cho đi theo ra mặt trận làm nhiệm vụ tiếp đạn. Khi trên quảng trường Giéc-din-xki chấm dứt đợt bom cuối cùng và sau cuộc chiến đấu khổng cân sức chống xe tăng, mỗi khẩu đội chỉ còn hai, ba người thì Va-ni-a Phô-đô-rốp trở thành trắc thủ. Phút nguy cấp đã tới. Các xe tăng Đức tràn vào quảng trường. Nấp sau xe tăng, lính tiểu liên Đức xô vào khẩu súng của Va-ni-a Phê-đô-rốp. Trung úy Ốt-chơ-kin định nhảy ra chi viện cho bạn, nhưng tiếng kêu của một cán bộ tuyên huấn sư đoàn là Bô-rít Phi-li-mô-nóp làm anh dừng lại: « Bên phải có xe tăng;.. Trắc thủ đã hy sinh».

        Hai người tưởng là Va-ni-a đã hy sinh trong đợt xung phong của lính tiểu liên Đức. Nhưng chàng thanh niên vẫn còn nguyẻn vẹn một cách kỳ lạ. Từ một chiến hào gần khẩu pháo, anh dùng lựu đạn đánh lui được bọn lính Đức, nhưng lựu đạn thì đánh lui thế nào được xe tăng.

        — Cánh tay phải của chú treo lủng lẳng. Bô-rit Phi- li-mô-nốp là người chứng kiến chiến tích này kể lại. Một mảnh đạn pháo khác phạt nốt của chú bàn tay trái. Hai chiếc xe tăng khác xông đến khẩu pháo. Thế là chú bé người đầy máu. đứng thẳng ra ngoài chiến hào. Bàn tay chú đã bị mất, nhưng chú còn hàm răng. Chú dùng răng cắn lựu đạn và lao vào dưới xích xe. Một tiếng nổ vang lên...

        Va-ni-a Phê-đô-rốp mới l6 tuổi. Chú nhận thẻ Đoàn và cất thẻ vào túi áo ngực mới ngày hôm trước. Đứa con trẻ tuổi của đất Nga có trái tim thật là vĩ đại.

        Các xe tăng và bộ binh của Vôn Pao-luýt thọc vào đến nhà máy, đã cắt sư đoàn 112 còn lại ra làm ba. Một bộ phận rút về phía bắc và liên lạc được với lữ đoàn Gô- rô-khốc ở khu vực Rư-nốp. Một bộ phận khác do trung úy Xô-tốp và trung úy A-lếch-xây Ốt-chơ-kin chỉ huy ở lại trong phân xưởng đúc và lắp ráp của nhà máy. Bộ phận thứ ba do cán bộ tuyên huấn Bô-rít Phi-li-mô-nổp tập hợp lại được, cố thủ trong các tầng hầm dưới nhà ở thị trấn Nhi-giơ-nhi, là nơỉ đặt cơ quan tham mưu của sư đoàn do trung tá N. Gốt-lép-xki, chủ nhiệm pháo binh chỉ huy. Nhóm của Phi-li-mô-nốp phải chiến đấu chống xe tăng và bộ binh địch trong hai ngày liền. Trung tá Gốt-lép-xki bị một mảnh đại bác trúng giữa ngực, đã hy sinh. Đạn được cạn hết. Đã đến lúc phải thoát ra khỏi vòng vây. Vừa mệt, vừa đói vì từ ngày 14 đến lúc này họ chưa có gì ăn, mà vẫn tiếp tục chiến đấu. Ba mươi người chọi với cả một tiểu đoàn quân Đức. Thế rồi cũng thoát được khỏi vòng vây. Phi-li-mô-nốp bị thương, những người CÒJI sống sót đưa anh cùng với giấy tờ của các người đã hy sinh về tới bến đò gần Xpác-ta-nốp-ca.

        — Trung úy Xu-tốp và tôi đã tập họp được số các chiến sĩ còn sót lại, trong đó có các công nhân tự vệ của nhà máy và tổ chức một cuộc phản kích vào phân xưởng rèn. Cuộc phản kích bất ngờ này làm quân Đức bị choáng váng, vì chúng cho là đã thanh toán xong những người bảo vệ nhà máy. Rồi bọn Đức lại đánh bật chúng tôi ra khỏi phân xưởng Thấy không thể giữ phân xưởng được lâu vì bọn Đức tranh giành rất quyết liệt, chúng tôi bèn dùng đến mẹo tự rút ra khỏi phân xưởng nhưng bố trí một bộ phận tiểu liên mai phục. Khi bọn lính phát xít xô vào để chiếm lại phân xưởng, tiểu liên ta nã như mưa vào lưng chúng. Đến một nửa số quân Đức xung phong ngã gục trên sân gạch, bọn còn lại hoảng loạn tháo chạy. Chúng không thích đánh cận chiến mà...

        Những lời lại trên đây của trung úy A-Iếch-xây Ốt-chơ-kin cho thấy quân Đức tràn được vào nhà .máy ngày hôm đó, nhưng cũng không bẻ gãy được sự kháng cự của các toán quân nhỏ của các sư đoàn 112 và 37. Nhóm của Ốt-chơ-kin và Xu-tốp đã chiến đấu ở đây trong nhiều ngày. Và hầu như ngày nào, trên trận địa nhà máy cũng có thêm lực lượng bộ binh và xe tăng mới của địch đến tăng cường. Đại bác trên xe tăng của chúng chắn các lối đi ngang, bắn trực tiếp để tiêu diệt bất cứ mục tiêu di động và bất động nào. Hết phân xưởng này đến phân xưởng khác, hết khu vực này đến khu vực khác, tất cả đều chìm ngập trong lửa, khói. Bụi bê tông bị phá vụn, mùi khét của dầu mỡ ở máy công cụ trong các hổ sửa chữa bị cháy, làm cho các chiến sĩ ngạt thở. Hơi nóng tỏa ra, khô giòn cả quần áo.
   
        — Bọn phát xít thấy bao vây mà không bắt sống được chủng tôi, muốn thiêu chúng tôi ra tro. A-lếch-xây Ốt- chơ-kin nói tiếp. — Tôi còn nhớ, một chiến sĩ của tôi nhảy ra khỏi phân xưởng lắp ráp đang bốc cháy, thì bị ngay một tràng đạn tiểu liên quật ngã. Như vậy là phải kiên nhẫn chờ trời tối, mới có thể vọt ra thị trấn Nhi- giơ-nhi. Đạn được sẵp hết và chúng tôi đều kiệt sức vì khát, chỉ mong sao được một ngụm nước. Đêm trước, một công nhân đã giúp chúng tôi hứng được ít nước ở trong ống ra, nhưng rồi nước cũng hết ngay. Đêm tối mà chúng tôi mỏi mắt trông chờ, cuối cùng đã đến. Chúng tôi ném những trái lựu đạn cuối cùng, bắn những viên đạn cuối cùng và thoát được ra thị trấn Nhi-giơ-nhi.

[Giangtvx]

        Hồi đó. trung úy A-lếch-xây I-a-cô-vlê-vích Ốt-chơ- kin mới 20 tuổi. Sinh ở thôn La-ti-nô, vùng Xmô-len- xcơ, anh được một bà y tá ở bệnh xá thôn nuôi nấng. Trước khi chiến tranh xảy ra, anh vào học trường pháo binh sáu tháng, rồi ra mặt trận. Trong các cuộc chiến đấu trên tuyến phòng thủ cuối cùng của nhà máy Máy Kéo, trung úy Ốt-chơ-kin chỉ huy một toán gồm chiến sĩ tiểu liên, tiếp đạn cối, các chiến sĩ công binh và săn xe tăng, tập họp lại.

        — Quân số chúng tôi không đến một đại đôi, còn bọn Hít-le thì đông hơn — Ốt-chơ-kin kể tiếp — Ngoài ra lại còn xe tăng, pháo binh và không quân. Nhưng chóng tôi quyết tâm giữ đến cùng. Bên sườn phải, Pi-vô-va-rốp, một chiến sĩ săn tăng giữ một khẩu trọng liên. Anh là người nhiều tuổi nhất, khoảng 50, đã từng bảo vệ Xa-rít- xin trước dây. Người đảng Viên Xtê-pan Cúc-khơ-ta, bí thư chi bộ, là chiến sĩ bắn súng máy ưu tú từ hồi nội chiến, đã chỉ huy các chiến sĩ săn tăng, chiến sĩ bắn tiểu liên và trung liên giữ khu trung tâm phòng thủ. Phía dưới sát mép nước, chúng tôi bố trí hai khẩu cối đặt dưới quyền chỉ huy của trung úy Xu-tốp. Ban đêm, đồng chí này còn bố trí thêm ở dưới mép sông những chiến sĩ tiểu liên để đề phòng quân địch lợi dụng trời tối vượt qua doi cát giữa sông bao vây chúng tôi.

        Trong cuốn sách «Hành binh vào Xta-lin-grát» tướng Đức Đô-e đã tả cuộc tiến công vào xưởng Máy Kéo như sau:

        «Ngày 14 tháng mười, cuộc hành binh lớn nhất thời bấy giờ bắt đầu bằng cuộc tiến công của nhiều sư đoàn (trong đó có sư đoàn xe tăng 14, các sư đoàn bộ binh 305 và 389) vào xưởng Máy Kéo mang tên Giéc-din-xki, nơi có cơ quan tham mưu của tập đoàn quân 62 Nga đóng quân ở vành phía đông xưởng máy. Từ khắp cảc đường ranh của mặt trận, và ngay cả từ sườn của các đơn vị bố trí trên sông Đông và trong các đồng có Ca-mức, viện binh ùn ùn kéo tới. Các đơn vị công binh và chống tăng cũng được đưa đến, mặc dù ở chỗ cũ chúng cũng rất cần thiết. Cuộc tiên công được toàn bộ quân đoàn không quân thứ 8 yểm trợ.

        Các đơn vị tung vào cuộc tiến công tiên được hai ki-lô-mét và chiếm được bờ sông Vôn-ga dốc đứng, nhưng không hoàn toàn đè bẹp được ba sư đoàn quân Nga bảo vệ xưởng máy. Tuy các đơn vị ta trong ngày đã tiến được ra bờ sông, nhưng ban đêm lại buộc phải rút về, vì quân Nga mai phục trong các khe lại đánh tập hậu vào họ ».

        Nói một cách khách quan và trung thực, thì xưởng Máy Kéo không phải có ba sư đoàn bảo vệ như tướng Đô-e dự đoán, mà chỉ có một sư đoàn 37 của Giố-lu- dép, cộng với 600 người của sư đoàn bộ binh 112 thôi.

        Về phần chúng tôi, trong Hội đồng quân sự và các cán bộ sư đoàn, trung đoàn, chúng tôi đã biết địch chuẩn bị cuộc tiến công với các lực lượng trội hơn chúng tôi, nhưng cũng không dự kiến được hết tới một cuộc tiến công lớn đến mức như vậy. Chúng tôi hiểu là cuộc giao tranh quyết định đã bắt đầu, nhưng không kết thúc sớm được cuộc tiến công này, bọn Hít-le sẽ không dễ gì có thể  tập trung được một lần nữa số lực lượng và phương tiện lớn như vậy. Chúng tôi biết giai đoạn gay go đã bắt đầu, đối với chúng tôi cũng như với đối phương.

        Thông báo chiến sự ngày 15 tháng mười:

        «Tập đoàn quân đã giao tranh kịch liệt để giữ vững phòng tuyến trên các khu vực bắc và trung tâm mặt trận. Ở khu vực nam, quân ta đã đẩy lui được các đợt tiến công của các binh đội bộ binh oà xe tăng địch. Bọn Đức tung các lực lượng còn sung sức của sư đoàn bộ binh 305 tiếp tục triển khai tiến công từ xưởng Máy Kéo ở Xta-lin-grát xuống phía nam, định tiến tới nhà máy Chiến Lũy và Xpác-ta-nốp-ca, Rư-nốc, cố tiến ra bờ sàng Vôn-ga vào sau lưng tập đoàn quân. Cuối ngày 15 tháng mười, quân địch đã chiếm được xưởng máy, chọc thủng dải phòng ngự giữa sư đoàn Cận vệ 37 và sư đoàn bộ binh 95. Các đơn vị phái đi trước của địch đã tới được phía sau sư đoàn bộ binh 38, và đến gần sở chỉ huy của tập đoàn quân. Đội cảnh vệ của cơ quan tham mưu tập đoàn quân đã phải giao chiến với địch ở cách sở chỉ huy 300 mét».

        Đến 16 giờ, các sư đoàn Éc-môn-kin, Giô-lu-dép và sườn phải của sư đoàn Guốc-chi-ép bị xe tăng Đức chia cắt đã phải chiến đấu trong vòng vây.

        Tin tức từ các đơn vị báo về mâu thuẫn nhau và càng ngày càng khó mà xác đinh được các tin chính xác. Một số sở chỉ huy và đài quan sát của các trung đoàn và sư đoàn bị bom đạn phá hủy. Nhiều sĩ quan hy sinh. 30 người bị hy sinh ngay ở sở chỉ huy tập đoàn quân. Đội cảnh vệ của cơ quan tham mưu không cứu thoát được người bị chôn vùi trong các hầm bị phá sập. Việc chỉ huy bộ đội chủ yếu bằng vô tuyến điện. Các đài vô tuyến dự bị đặt trên tả ngạn sông Vôn-ga hoạt động từ sáng sớm. Chúng tôi gửi đến đó các chỉ thị để chuyển cho các đơn vị ở bên hữu ngạn.

        Giao tranh diễn ra liên tục suốt ngày đêm. Các đơn vị bị bao vây và cô lập văn tiếp tục chiến đấu, dùng vô tuyến điện báo cáo về: « Chúng tôi sẽ chết cho Tổ quốc chứ nhất đmh không chịu hàng! ». Đêm 15 tháng mười, chúng tôi biết chắc chắn là quân xâm lăng đã bao vây nhà máy Máy Kéo từ bốn phía và đã xung phong vào các phân xưởng.

[Giangtvx]

2

        Dây điện thoại bị đứt và cháy không chỉ ở hữu ngạn sông Vôn-ga, mà cả ở bên tả ngạn là nơi đặt sở chỉ huy dự bị của tập đoàn quân. Tình huống này làm chúng tôi đặc biệt lo âu, vì đại bộ phận pháo binh của tập đoàn quân và pháo binh của phương diện quân đều ở bờ bên đó. Tôi xin phép bộ tư lệnh phương diện quân cho chuyển một số bộ phận của cơ quan tham mưu tập đoàn quân sang sở chỉ huy dự bị, còn toàn thể Hội đồng quân sự vẫn ở lại trong thành phố. Chúng tôi muốn, trong trường hợp sở chỉ huy của tập đoàn quân có bị phá hủy thì sở chỉ huy dự bị ở bến hữu ngạn vẫn bảo đảm chỉ huy bộ đội.

        Câu trả lời là: « Chúng tôi không cho phép ».

        Tuy nhiên, các hầm của Hội đồng quân sự ngày càng trở nên chật chội, Người của các cơ quan tham mưu, của sư đoàn Giô-lu-dép, của lữ đoàn xe tăng 84, sau khi sở chỉ huy của họ bị phá hủy, đều đồ dồn về đây để tránh bom và chỉ huy các đơn vị của họ được phần nào hay phần đó. Chịu hoàn toàn trách nhiệm về phần mình, tôi yểu cầu đồng chí chủ nhiệm pháo binh Pô-giác-xki chuyển sang tả ngạn để từ bên đó chỉ huy pháo. Đồng chí nghẹn ngào tuyên bố : « Tôi không đi đâu cả... Đồng chí ở đâu thì tôi ở đó. Chúng ta cùng chết với nhau...». Tôi buộc phải nhượng bộ.

        Chủ nhiệm xe tăng của tập đoàn quân, Va-in-rúp, trong suốt những ngày này luôn ở bên cạnh các xe tăng, bố trí cho xe tăng mai phục ở các vị trí thuận lợi nhất và tổ chức hiệp đồng giữa xe tăng và bộ binh, pháo binh. Báo cáo của các đơn vị và binh đội độc lập gửi về sở chỉ huy đều đáng lo ngại. Nhiều người yêu cầu chi viện, hỏi ý kiến xem nên làm gì và làm thế nào. Với các câu hỏi đó, chúng tôi chỉ trả lời vắn tắt: Giữ đến cùng ! Không được lùi!

        Thiệt hại của chúng tôi rất nặng. Ngày 15 tháng mười, các sư đoàn của Giô-lu-dép và Giô-rích-nưi đã mất khoảng 75 phần trăm quân số. Ngày hôm đó, quân phát xít cũng không tiến được. Các cuộc tiến công của chúng đều bị đẩy lùi. Chúng mất 33 xe tăng và tới ba tiểu đoàn bộ binh.   

        Sáng ngày 15 tháng mười đó, quân địch đã đưa các lực lượng sung sức (sư đoàn bộ binh 305) vào tham chiến và phát triển tiến công xuống phía nam và lên phía bắc dọc theo sông Vôn-ga. Pháo binh địch từ hai phía nã vào các trận địa của chúng tôi và không quân địch vẫn giội hàng nghìn trái bom xuống thành phố như trước đây.

        Tập đoàn quân tuy bị cắt ra làm đôi vẫn tiếp tục chiến đấu ngoan cường. Cụm phía bắc (các lữ đoàn bộ binh 24, 115 và 195) cùng các binh đội của sư đoàn Éc-môn-kin, chiến đấu trong vòng vây với quân địch đông hơn tiến công từ phía bắc qua La-ta-chan-xki và dọc theo sông Mét-chét-ca ẩm ướt ở phía xưởng Máy Kéo xuống phía tây. Liên lạc với cụm quân này bị đứt luôn.

        Đêm 16 tháng mười, một trung đoàn của sư đoàn Li-út- ni-cốp được chuyển sang tăng viện cho hữu ngạn và bước vào cuộc chiến ngay ở phía bắc xưởng máy Chiến Lũy, là điểm yếu nhất của chính diện phòng ngự.

        Trong đêm này, một sư đoàn bộ binh địch (389) và một sư đoàn xe tăng (16) được các trung đoàn cơ giới tăng cường, lại tiếp tục tiến công, nhằm tiêu diệt các đơn vị của cụm quân bắc bị bao vây đang cố giữ thị trấn Rư-nốc và Xpác-ta-nốp-ca. Sáng ngày 16 tháng mười, ba sư đoàn bộ binh địch (305, 100 và 94) và hai sư đoàn xe tăng (14 và 24) tiến công về phía nam dọc theo sông Vôn-ga, ra sức phá vỡ các trận địa của chúng tôi.

        Mặc dầu bị kiệt sức, các đơn vị của các sư đoàn Giô- lu-dép và Gô-rích-nưi, một trung đoàn của sư đoàn Li-út- ni-cóp và lữ đoàn xe tăng 84 vẫn tiếp tục chiến đấu không cân sức với năm sư đoàn địch, có không quân và pháo binh yểm trợ. Quân Đức dẫu bị thiệt hại nặng cũng vẫn cố tiến về phía chúng tôi ở trong thành phố.

        Trong các trận giao chiến ở khu xưởng Máy Kéo và Chiến Lũy, quân báo của chủng tôi phát hiện một cánh quân Đức đang chuẩn bị từ khu vực Chát-tin-xcai-a và từ điểm cao 107,5 tiến đánh xưởng Tháng Mười Đỏ. Các trinh sát của chúng tôi còn thu được tài liệu và bắt các tù binh thuộc các đơn vị công binh mới được chở bằng máy bay từ Kéc, Min-lê-rô-vô và cả từ Đức đến. Chúng tôi theo dõi chặt chẽ khu vực trên chính diện này, luôn luôn đòi hỏi các đơn vị của các sư đoàn Xmê-khốt-vô-rốp, Gu-ri-ép, Ba-chi-úc và Rô-dim-xép phải củng cố công sự hơn nữa, tiến hành trinh sát tích cực và tiêu diệt quân Đức bằng các hành động táo bạo của các nhóm xung kích.

[Giangtvx]

        Chiến thuật của Vôn Pao-luýt thật rõ ràng. Hắn muốn thu hút đại bộ phận lực lượng của chúng tôi vào khu vực các nhà máy để bị giam chân tại đó, trong khi chúng bí mật chuẩn bị tiến công vào một khu vực khác. Nhưng hắn không ru ngủ được tinh thần cảnh giác của chúng tôi. Âm mưu của hắn luôn bị quân báo của chúng tôi phát hiện, và mỗi đòn đánh của địch đều vấp phải một sự chống trả đã được chuẩn bị kỹ. Trong ngày 16 tháng mười, một lực lượng bộ binh quan trọng của địch được xe tăng yểm hộ, lao vào tiến công từ xưởng Máy Kéo đến xưởng Chiến Lũy. Cố gắng chủ yếu của chúng hướng về phía này, nhưng quân địch đã vấp phải các xe tăng của lữ đoản 84 ngụy trang, mai phục, đặt sâu dưới đất. Từ phố xe điện và xa hơn nữa về phía tây, các xe tăng của ta đón đánh quân địch bằng các loạt đạn dày đặc, bắn cách mục tiêu có 100 đến 200 mét. Hơn 10 xe tăng địch bốc cháy. Cuộc tiến công của bọn Đức đã bị đánh bại. Cùng lúc đó, ở bên tả ngạn, pháo binh của chúng tôi khạc đạn dữ dội vào bộ binh và xe tăng địch.

        Để hình dung được mức độ ác liệt của trận giao tranh tháng mười, tôi muốn ghi lại một văn bản thông báo trong lúc diễn ra các trận giao chiến dữ dội và có tính chất quyết định nhất, trong lúc số phận Xta-lin-grát thật là ngàn cân treo trên sợi tóc. Dưới đây là bản thông báo ngày 16 tháng mười, sau ba ngày chiến đấu liên tục:

        «Tập đoàn quân chiến đấu ác liệt ở các khu vực bắc và trung tâm của mặt trận và ở khu vực nam đã đẩy lui các cuộc tiến công của những binh đội bộ binh và xe tăng địch.

        Quân địch với lực lượng hơn một sư đoàn bộ binh và một sư đoàn xe tăng tiến công vào các đơn vị trong cụm bắc của tập đoàn quân theo hai hướng, từ Da-ta-chan-ca vào Rư-nốc và từ phía tây vào Xpác-ta-nốp-ca. Chúng đã tới được ranh giới phía tây của Xpác-ta-nốp-ca. Đồng thời, với lực lượng chừng hai sư đoàn bộ binh và độ 100 xe tăng, chúng tiếp tục tiến công từ xưởng Máy Kéo xuống phía nam, và cuối ngày chúng đã chiếm được các phố Dê-rê-vi-an-xcơ, Mi-nút-xin-xcơ, phân phía tây phố Vôn-khốp-xtơ-rôi-ép-xcơ và phố Xe Điện, công viên Văn Hóa và phát triển tiến công vào xưởng Chiến Lũy.

        Tập đoàn quân một lần nữa lại bị cắt làm đôi đến tận bờ sông Vôn-ga. Các đơn vị của cụm bắc chiến đấu ác liệt trong vòng vây và tồn thất nặng nề. Sư đoàn bộ binh 112 và lữ đoàn bộ binh 115 chỉ còn lại 152 tay súng. Dưới áp lực của các lực lượng địch đông hơn, lữ đoàn bộ binh 149 phải lui về vành đai phía tây của Xpác-ta-nốp-ca.

        Số quân còn lại của sư đoàn bộ binh Cận vệ 137 cùng với trung đoàn 65 của sư đoàn bộ binh 138, ban đêm chuyển sang bờ tây sông Vôn-ga đến Xta- lin-grát, các trung đoàn bộ binh 95 và 308 giao tranh ảc liệt với bộ binh và xe tăng địch ở Dê-rê- vi-an-xcơ, Mi-nút-xin-xcơ, Trạm Xe Điện và công viên Văn Hóa, Quân địch tung vào đây sư đoàn 305 bộ binh hãy còn sung sức.

        Ở sở chỉ huy của tập đoàn quân đã có tới 30 người bị hy sinh và bị thương vì hỏa lực pháo binh, súng cối và súng máy của địch. Năm hầm lát nắp bị các phát đạn bắn trực tiếp phá hủy. Tình hình các đơn vị khác không có gì thay đồi.

        Trong ba ngày vừa qua, ta diệt được 100 xe tăng địch và nhiều ngàn sĩ quan cùng binh lính địch. Tư lệnh tập đoàn quân đã quyết định: đưa sư đoàn bộ binh 138 vào chiến đấu ở tuyến Vôn- khốp-xtơ-rôi-ép-xcơ, xưởng Chiến Lũy, công viên Văn Hóa để chặn bước tiến của quân địch dọc sông Vôn-ga xuống phía nam, ở ngay sau lưng quân địch».

        Đêm 17 tháng mười, hai trung đoàn khác của sư đoàn Li-út-ni-cốp sang được bờ sông phía chúng tôi, đã lập tức bước ngay vào chiến đấu. Trên tuyến phố Vôn-khốp- xtơ-rôi-ép-xcơ, xưởng Chiến Lũy, công viên Văn Hóa, các đơn vị liên lạc được với các phân đội của các sư đoàn Giô-lu-dép và Gô-rích-nưi. Cơ quan tham mưu của Li- út-ni-cốp cũng phải đặt trong hầm của Hội đồng quân sự vì không còn chỗ nào khác.

        Sư đoàn bộ binh 138 của Li-út-ni-cốp tách khỏi tập đoàn quân 64 để bổ sung cho tập đoàn quân 62, khi tới Xta-lin-grát quân số không đầy đủ. Sư đoàn bị thiệt hại lớn trên sông Đông, rồi trên sông Ắc-xai, và ngay ở mặt trận của tập đoàn quân 64.

[Giangtvx]

        Cùng đêm đó, thượng tướng Ê-rê-men-cô, thiếu tướng Pô-pốp, tư lệnh và phó tư lệnh phương diện quân đến sở chỉ huy của chúng tôi. Một bức tranh ảm đạm đập vào mắt các đồng chí: Các hầm của sở chỉ huy chỉ còn là các hố bom, các xà mái hầm trồi lên khỏi mặt đất. Trên bờ sông, mọi vật đều như phủ một lớp bụi và mồ hóng. Khi chia tay nhau lúc rạng đông, tôi đề nghị tư lệnh phương diện quân gửi cho chúng tôi người và nhiều đạn hơn, vì đạn hiện nay đặc biệt thiếu.

        — Được! Chúng tôi sẽ thỏa mãn yêu cầu này! — Đồng chí trả lời. Và khi lên đường trở về, đồng chí khuyên chúng tôi rời sở chỉ huy của tập đoàn quân xuống quá về phía nam hơn một chút trên bờ sông Vôn-ga, vì đã có sư đoàn 138 đến tặng viện.

        Ngày 17 tháng mười trôi qua giữa các trận đánh phòng ngự gay go. Các đơn vị của cụm quân bắc tiếp tục chiến đấu  trong vòng vây. Hơn 20 xe tăng Đức có lính tiểu liên theo sau, cố chọc thủng tuyến phòng ngự của chúng tôi đến vành đai phía nam thị trấn Xpác-ta-nốp-ca. Ở đây đã diễn ra trận chiến đấu một mất một còn. Một chút yếu đuối hay thiếu bình tĩnh của các sĩ quan chỉ huy có thể mang lại tai họa cho cả cụm. Các binh đội và phân đội của các lữ đoàn bộ binh 124, 115 và 149 giữ các thị trấn Rư-nốc và Xpác-ta-nốp-ca, theo các tin tức của địch, đã bị tiêu diệt hết, nhiều lần, nhưng chuyện đó chỉ có trong các báo cáo đầy mâu thuẫn của các cơ quan tham mưu của Hít-le mà thôi.

        Ngày 15 tháng mười, tư lệnh cụm tập đoàn quân «B»,

        Vôn Uây-xơ đã báo cáo về bộ tổng chỉ huy Đức như sau:

        «Các đơn vị Xô-viết bị vây trong thị trấn công nhân Xpác-ta-nốp-ca đã bị tiêu diệt». Nhưng ngày 20 tháng mười, tham mưu trưởng lại diện cho Hít-le: «Các đơn vị của sư đoàn xe tăng 16 và sư đoàn bộ binh 94 đã vào được phần nam thị trấn Xpác- ta-nốp-ca và chỉ chiếm được các nhà đã đổ nát».

        Ngày 19 tháng mười, trong nhật kỷ chiến sự của không đoàn 4, Rích-tô-phen viết: Ở Xta-lin-grát không thể nhìn rõ tình huống. Các đơn vị đầu báo cáo về là tình hình thuận lợi. Mỗi sư đoàn cung cấp tin tức một khác nhau. Cuộc tiến công vào Xpác-ta-nốp-ca ở bắc Xta-lin-grát đã thất bại.

        Tư lệnh không đoàn 8 Phi-ê-lích thất vọng, vì bộ binh không khai thác được kết quả các cuộc tiến công của máy bay chúng ta».

        Rích-to-phên trách Vôn Pao-luýt và Xây-lít là bộ binh Đức bất lực, không lợi dụng được các cuộc oanh tạc của không quân: «Máy bay của chúng tôi đã oanh tạc chỉ cách bộ hỉnh một tầm lựu đạn, thế mà bộ binh không làm được trò trống gì với quân Nga Vôn-phơ-găng Véc-then viết trong cuốn Lịch sử sư đoàn xe tăng 16  của hắn: « Sư đoàn xe tăng 16 nhận được nhiệm vụ tập trung tất cả lực lượng tiến công Rư-nốc... Cuộc tiến công của các trung đoàn và 25 xe tăng của tử tước Đô-la vào Rư-nốc thất bại... Sư đoàn bị thiệt hại... sư đoàn bị thiệt hại rất lớn. Hơn 4.000 binh sĩ, sĩ quan của sư đoàn đã phải chôn vùi ở nghĩa địa quân sự».

        Chúng tôi nhận được một bức điện của chỉ huy các lữ đoàn 124 và 115 xin cho phép cơ quan tham mưu của họ được chuyển ra đảo Xpoỏc-nưi. Tôi trả lời họ là việc rời bỏ hữu ngạn sông Vôn-ga sẽ coi như đào ngũ, bỏ trận địa. Sau khi nhận bức điện đó, tôi cử trưởng phòng tác chiến Ba-mi-nin lên cụm quân bắc để xác định rõ tình hình và tin tức ở khu vực này của mặt trận.

        Trong lúc đó, quân địch vẫn tiếp tục tiến công xuống phía nam, từ xưởng Máy Kéo xuống xưởng Chiến Lũy. Hàng trăm máy bay địch ném bom và xả súng vào khu vực mai phục của các xe tăng của lữ đoàn 84. Nhà bốc cháy, đất bốc cháy và xe tăng cũng bốc cháy. Súng cao xạ không bảo vệ có hiệu quả được bộ đội. Cũng ngày hôm đó, các binh đội bộ binh và xe tăng địch thọc vào khư vực tây bắc của xưởng Chiến Lũy. Một đội công nhân tự vệ vũ trang của nhà máy lập tức ứng chiến.

        Số quân còn lại của sư đoàn Gô-rích-nưi tổ chức lại thành một trung đoàn là trung đoàn 161, bố trí phòng ngự và chiến đấu ở khu vực phố Xoóc-mốp-xcai-a. Cơ quan tham mưu của sư đoàn và của hai trung đoàn khác được đưa sang tả ngạn để củng cố lại.

        Trong ngày, sư đoàn 308 của Guốc-chi-ép đẩy lùi được các cuộc tiến công của xe tăng và bộ binh Đức ở khu vực sân vận động.

        Các đơn vị của sư đoàn 193 của Xmê-khốt-vô-rốp đẩy lui các đợt xung phong của bộ binh và xe tăng địch ở khu vực phố Ca-lát-chi-a.

        Sư đoàn của Gu-ri-ép ở trong tình trạng khó khăn hơn vì cả hai sườn đều bị địch bao vây.

        Đến chiều, một tiểu đoàn Đức có xe tăng yểm trợ thọc được đến Phố Bắc.

        Trong khu vực của Gu-ri-ép và Xa-chi-úc, tất cả các cuộc tiến công của địch đều bị đánh lui. Trong ngày 17 tháng mười, 40 xe tăng địch bị phá hủy và bắn hỏng, và tới 2.000 tên lính bộ binh bị giết.

[Giangtvx]

        Chiều ngày 17 tháng mười, đồng chí Gu-rốp, ủy viên Hội đồng quân sự báo tin là đồng chí Ma-nu-in-xki, ủy viên Trung ương Đảng từ Mát-xcơ-va tới, muốn đến gặp chúng tôi trong thành phố, và Gu-rốp đã đồng ý. Tôi phản đối kịch liệt và đề nghị Gu-rốp phải từ bỏ ngay quyết định này. Gu-rốp không chịu. Tôi bèn nói: «Đồng chí Ma-nu-in-xki là một nhân vật quan trọng của Đảng. Việc đồng chí đến đây không giúp được gì hơn. Chúng tôi không thể để đồng chí ấy mạo hiểm. Đồng chí có thể bị hy sinh khi qua sông Vôn-ga, và dẫu đồng chí ấy còn sống được, chúng tôi cũng không để cho đồng chí ấy liều lĩnh đến tận chỗ bộ đội đang chiến đấu». Cuối cùng, Gu-rốp phải đồng ý với tôi.

        Đồng chí Ma-nu-in-xki biết chuyện tôi từ chối không để cho đồng chí mạo hiểm đến thăm bộ đội đang chiến đấu trong thành phố Xta-lin-grát. Khi đồng chí từ Mỹ qua Béc-lin trở về Mát-xcơ-va, chúng tôi đón đồng chí ở sân bay. Trong buổi tiệc chiêu đãi, đồng chí ngồi cạnh tôi. Đồng chí trách tôi nhiều về chuyện không để cho đồng chí đến thăm sở chỉ huy bên hữu ngạn sông Vôn- ga. Nghe đồng chí trách xong, tôi trả lời: «Nếu năm 1942 tôi để đồng chí đến thăm chúng tôi, thì hôm nay chắc là tôi không có dịp để được ngồi cạnh một vị khách quý như thế này...».

        Các cuộc giao tranh ác liệt ở nhà máy Tháng Mười Đỏ sắp diễn ra. Tin tức quân báo của chúng tôi đã cho biết rõ điều đó. Để cải tiến việc chỉ huy bộ đội, và được sự đồng ý của bộ tham mưu phương diện quân, chúng tôi quyết định chuyển sở chỉ huy của chúng tôi ra khe Ban- ni dưới gầm cầu xe lửa, để được gần nhà máy Tháng Mười Đỏ hơn.

        Đêm 18 tháng mười, các cán bộ tham mưu và các ủy viên Hội đồng quân sự mang nặng tài liệu và phương tiện, rời các hầm của mình. Đi tới khe, chúng tôi phải tìm khá lâu mới kiếm được một chỗ đặt sở chỉ huy, vì chúng tôi nhiều lần bị súng máy địch uy hiếp. Thực ra chỗ đó cũng chưa thích hợp lắm và chúng tôi phải di dọc bờ sông Vôn-ga thêm chừng một ki-lô-mét về phía nam trên địa hình trống trải không có một hầm hào nào. Chúng tôi ở cách tuyến một đồi Ma-mai-ép có một ki-lô- mét thôi. Đó là địa điểm cuối cùng của sở chỉ huy tập đoàn quân. Chứng tôi ở lại đây cho tới khi trận đánh Xta-lin-grát kết thúc.

        Ngày 18 tháng mười, chúng tôi nhận được điện cửa trưởng phòng tác chiến, đại tá Ca-mi-nin, được phái đi cụm quân bắc báo cáo về. Tình hình trên đó gay go, nhưng không phải là tuyệt vọng. Số quân địch thọc được tới Xpác-ta-nốp-ca đã bị tiêu diệt. Những binh đội của cụm này bố trí phòng ngự ở vành bắc thị trấn Rư-nốc, ở rìa tây và nam Xpác-ta-nốp-ca, kể cả bến phà gần cửa sông Mét-chét-ca. Những tin tức này giúp chúng tôi yên tâm hơn một chút và xua tan nỗi lo lắng của chúng tôi về sườn phải của tập đoàn quân.

        Trong ngày, các trận giao tranh chính vẫn tiếp tục ở khu nhà máy Chiến Lũy và phát triển xuống phía nam đến xưởng Tháng Mười Đỏ. Suốt ngày đêm, các đơn vị của Li-út-ni-cốp, Giô-lu-dép đánh lui được các cuộc tiến công của địch từ phía bắc xuống xưởng Chiến Lũy và công viên Văn Hóa. Đến 15 giờ, quân địch chọc thủng phòng tuyến ở phía nam, phố Đê-rê-vi-an-xcai-a và tiến ra sông Vôn-ga. Trung đoàn 650 phản kích, đánh giáp lá cà tiêu diệt được số quân địch đã ra tới bờ sông và khôi phục lại được tình hình.

        Cuối ngày, quân địch tiến công bằng bộ binh và xe tăng dọc theo phố Xe Điện, chọc thủng được phòng tuyến của chúng tôi và tiến ra được tới đường xe lửa, ở phía tây nhà máy Chiến Lũy. Đội công nhân tự vệ vũ trang của nhà máy đã chiến đấu ác liệt nhiều ngày liền và sau đó chỉ còn năm người sống sót.

        Từ sáng sớm, các đơn vị của Xmê-khốt-vô-rốp đã đẩy lui các cuộc tiến công của bộ binh Và xe tăng địch từ phía tây đánh sang. Đến 11 giờ 30, sườn phải của sư đoàn bị vỡ. Các đơn vị của Guổc-chi-ép có nguy cơ thực sự bị bao vây ở khu công viên Văn Hóa. Để đối phó lại, lần đầu tiên kề từ khi bắt đầu các cuộc giao tranh ở trong thành phố, tôi buộc phải giao cho bộ đội lùi từ 200 đến 300 mét ra sát sông Vôn-ga. Như vậy chúng tôi nắn lại được trận tuyến và củng cố được các vị trí phòng thủ dày hơn.

[Giangtvx]

        Trong mệnh lệnh không dùng đến chữ « rút Iui», mà chi nói: «Lệnh cho sư đoàn Guốc-chi-ép 4 giờ sáng ngày 19 tháng mười phải chiếm lĩnh và phòng ngự ở khu vực các phố Xoóc-mốp-xcai a, Tu-pi-cốp-xcai-a », điều đó có nghĩa là rút lui khỏi công viên Văn Hỏa về phía sau đến các vị trí phòng thủ mới. Tôi còn nhớ nỗi cay đắng của tôi khi phải hạ bút ký lệnh này, vì mỗi thước đất trên bờ sông Vôn-ga đối với tôi đều rất thân thiết, quý giá.

        Trong các trận giao tranh ngày 18 tháng mười, quân địch đã bị mất 18 xe tăng và ba tiểu đoàn bộ binh.

        Ngày 18 tháng mười, chúng tôi cảm thấy các cuộc tiến công của địch đã yếu đi một chút, nhất là các cuộc tiến công của không quân. Tình hình đó làm cho bộ đội ta phấn chấn lên một phần. Trong 24 tiếng đồng hồ, địch chỉ tiến nổi từ 50 đến 100 mét trong một số khu vực.

        Không phải chỉ có bộ đội của chúng tôi hàng ngũ ngày càng thưa thớt đi, mà quân xâm lược cũng kiệt sức, không thể  tiếp tục mãi các cuộc tiến công ngoan cố của chúng. Hoạt động không quân của chủng giảm từ 3.000 lần xuất kích mỗi ngày xuống còn khoảng 1.000 lần thôi. Tuy nhiên, mặc dù bị thiệt hại lớn lao, Vôn Pao-luýt vẫn chưa từ bỏ ý đồ chiếm hoàn toàn thành phố. Những đơn vị và xe tăng còn sung sức xuất hiện và mặc những thiệt hại vẫn lao về phía trước, về sông Vôn-ga

        Nhưng bọn Hít-le lúc này không còn như trước đây nữa. Các đơn vị sung sức và cả quân tiếp viện nữa, đều biết thế nào là các trận chiến đấu trên bờ sông Vôn-ga. Đây là một đoạn trích trong nhật ký của tên Xáp-ten, hạ sĩ quan của trung đoàn 226, sư đoàn bộ binh 79: «Gô-rô-đít-chẽ cách Xta-lin-grát không xa. Nơi đây là một địa ngục thực sự. Hôm lần đầu tiên trong đời, tôi nhìn thấy sônợ Vôn-ga. Các cuộc tiến công của chúng tôi không thu được kết quả nào. Cuộc tiến công khởi đầu thì tốt, nhưng rồi chúng tôi bị đánh bật lại phía sau. Ban đêm máy bay Nga oanh tac dữ dội, chúng tôi nghĩ rằng thế là hết đời rồi. Ngày hôm sau đợt tiến công mới nhưng vẫn không có kết quả. Giao tranh ác liệt. Quân địch bắn từ mọi phía, mọi góc, không thể nào nhô người lên được. Ban đêm, không quân và tên lửa «Ca-chiu-sa» của người Nga không để cho chúng tôi lúc nào yên. Thiệt hại nặng nề».

        Các trận chiến đấu giữ Xta-lin-grát và sông Vôn-ga đã thể hiện sức mạnh anh hùng của nhân dân và chiến sĩ Xô-viết. Địch càng điên cuồng, quân ta càng chiến đấu dũng cảm, ngoan cường. Người chiến sĩ chưa bị thương tích, vẫn c6 gắng giữ khu vực mặt trận của mình cũng như giữ chính bản thân minh. Anh ta trả thù cho các bạn chiến đấu đã hy sinh, và cưng trả thù cho cả chính mình. Nhiều trường hợp người chiến sĩ bị thương nhẹ lấy làm xấu hổ khi phải sơ tán về bên kia sông Vôn-ga, kể cả khi phải đi đến trạm cứu thương gần nhất.

        Ngày 19 và 20 tháng mười, tập đoàn quân đẩy lui các cuộc tiến công của địch vào Xpác-ta-nốp-ca và các nhá máy Chiến Lũy và Tháng Mười Đỏ. Trong hai ngày đêm này, các cuộc tiến công của địch đã không thu được kết quả nào đáng kể nào.

        Các cuộc phản kích của chúng tôi tiếp diễn liên tục suốt ngày đêm, ngày này qua ngày khác, đã buộc quân lính của Hít-le cũng phải chống cự không chỉ ban ngày mà cả ban đêm nữa. Nhưng nói chung, quân Đức tiến công ban đêm không có không quân yểm trợ và không có kết quả nên chúng chỉ đấu pháo mà thôi.

        Chúng tôi biết và thấy rằng trong khu vực từ thị trấn Chiến Lũy đến điểm cao 107,5 quân địch đang tập trung lực lượng. Chúng đang chuẩn bị để tiến công với các lực lượng mới, đòi hỏi chúng tôi phải tính rất sát lực lượng của mình để vừa có thể đẩy lui các đòn liên tiếp của quân Đức ở chỗ này, vừa dành lực lượng để đẩy lui các cuộc tiến công ở các hướng khác. Chúng tôi phải bù đắp các tồn thất trong hàng ngũ bằng các lực lượng từ hậu phương đưa tới và bằng các thương binh đã lành của các tiểu đoàn quân y sư đoàn. Từng toán sĩ quan tham mưu của tập đoàn quân được gửi về hậu cứ. Từ năm đến bảy con ngựa chỉ để một người đánh xe thôi. Quân số của các phân xưởng, các nhà kho đều giảm bớt. Các thợ may, thợ đóng giày và những người thuộc các ngành nghề khác đều biên chế tổ chức thành các đại đội lưu động và gửi sang hữu ngạn. Họ đến thành phố, đã nhanh chóng trở thành các chuyên viên đánh trong đường phố. Tình hình nghiêm trọng buộc mọi người phải hiểu rõ tính chất của trận đánh ở Xta-lin-grát.

        — Thật là đáng sợ khi phải tới gần hữu ngạn, nhưng một khi đã đặt chân lên hữu ngạn là cái sợ tan biến ngay, các chiến sĩ nói với nhau như vậy. Chúng tôi chỉ biết một điều là bên kia sông Vôn-ga không có đất cho chúng tôi, và muốn sống thì phải tiêu diệt quân xâm lăng.