Lược sử nước Mỹ thời kỳ tái thiết 1863-1877

[chuongxedap]

❖ HỘI NGHỊ LẬP HIẾN

Các hội nghị lập hiến ở miền Nam trong các năm 1867- 1869 rất sôi động với nhiều thành phần là những người da đen và ‘carpetbaggers’ thuộc nhiều đẳng cấp xã hội tham dự. Khoảng 1/6 số đại biểu ở các hội nghị là ‘carpetbaggers’, đa số là cựu chiến binh trong quân đội Liên bang. Đây là những người có tri thức, là luật sư, bác sĩ và chuyên viên các ngành nghề khác nhau. Tất cả còn khá trẻ, năng động; tại các hội nghị quan trọng họ thường ngồi ghế chủ tọa để điều khiển buổi họp. Phần đông số người da trắng này là đảng viên Cộng hòa, đã từng chống đối việc ly khai; nhiều người đã bị cầm tù vì cảm tình với Liên bang.

Đại diện tại các hội nghị lập hiến là người da đen tuy khá đông nhưng chỉ có vai trò thứ yếu. Đại hội có nhiều đại diện da đen nhất là ở các bang Louisiana và Nam Carolina; tiếp đến là bang Florida với 40% là người da đen. Những tiểu bang có ít người da đen gồm Alabama, Georgia, Mississippi và Virginia, khoảng 1/5, Arkansas, Bắc Carolina, và Texas dưới 10%. Trong tổng số những người da đen có lý lịch rõ ràng thì có 107 người sinh ra là nô lệ (có 19 người đã được giải phóng trước nội chiến) và 81 là người da đen tự do, 28 người đến từ miền Bắc, và hai người từ Tây Ấn (West Indies). Có ít nhất 40 đại biểu da đen đã từng phục vụ quân đội Liên bang, những người khác là mục sư, giáo viên, thợ chuyên môn, nông dân,... Một số ít đại biểu da đen có tài sản riêng.

Tuy nhiên, những con số trên không nói lên được tính chất chính trị và cơ cấu xã hội của người da đen ở các vùng thuộc miền Nam. Ở bang Louisiana người da đen tự do sống trong những điều kiện của xã hội da đen; ở Georgia, có một số ít người da đen tự do trước chiến tranh và cựu chiến binh; trong số 22 đại biểu da đen có 17 người là mục sư. Ở Virginia, 1/3 số đại biểu da đen là nô lệ cũ. Tại các bang khác, đa số người da đen ít học, làm nghề nông hoặc lao động nặng nhọc như xây dựng.

Trong các hội nghị lập hiếnđại biểu da đen thường ít phát biểu nhưng họ có những nhận xét tinh tế và đặt những câu hỏi thông minh. Về vấn đề dân quyền và giáo dục hầu như tất cả đều có ý kiến thống nhất nhưng quan điểm có khác nhau về quyền bầu cử và chính sách kinh tế.

Tất cả hiến pháp của tiểu bang đều bảo đảm quyền dân sự và chính trị cho người da đen, bãi bỏ một số luật định như phạt tội đánh roi, phải có tài sản khi xin làm việc ở công sở và tòa án, thể thức bầu bằng miệng (giơ tay), phạt tù con nợ, và giảm một số tội danh tử hình. Ba tiểu bang cho phép tổ chức chính quyền địa phương theo khuôn mẫu một thị trấn ở vùng New England. Chín tiểu hang thừa nhận quyền có tài sản riêng của phụ nữ có chồng. Ly dị được cho phép lần đầu tiên ở bang Nam Carolina. Những đạo luật ban hành trước chiến tranh được viết lại sử dụng ngôn ngữ của Tuyên ngôn độc lập, xác định mọi người đều bình đẳng và đòi hỏi sự trung thành tuyệt đối của mọi công dân đối với chính quyền Liên bang.

Mặc dù các đại biểu đều thể hiện ý chí của đảng Cộng hòa về quyền bình đẳng ở miền Nam mới, chúng cũng cho thấy có những bất đồng bên trong, về những nguyên tắc chung thì có sự nhất trí nhưng về thực thi thì không, tỷ như có sự nhất trí về giáo dục công lập nhưng không có giáo dục hỗn hợp giữa các sắc dân; người da đen có quyền dân sự và chính trị nhưng không có bình đẳng xã hội; nền dân chủ được củng cố nhưng người da đen không được nắm chính quyền bang hay địa phương; quy định về sự trung thành nhưng không tước quyền bầu cử của phiến loạn; canh tân kinh tế nhưng không cân đối vốn bên ngoài để giúp điền chủ da trắng trả nợ và đất đai cho nông dân da đen.

Vấn đề giáo dục hỗn hợp là nhiều ý kiến nhất. Không tiểu bang nào đòi có trường học riêng cho học sinh da trắng và da đen nhưng hai bang Louisiana và Nam Carolina thẳng thừng bác bỏ, ngăn cấm. Nhiều người da đen tỏ vẻ quan tâm nhiều đến các cơ hội học tập của con em mình và các thầy cô giáo da đen có việc làm hơn là viễn ảnh xa xôi một hệ thống trường học hỗn hợp. Ngay cả những đại biểu bang Nam Carolina từng hô hào cho hệ thống giáo dục hỗn hợp nay cũng yêu cầu có trường học riêng cho học sinh da đen. Đây là việc nên làm vì “học sinh da đen thường kém hơn học sinh da trắng”. Sự phân biệt này giúp xây dựng trường dạy giỏi cho học sinh da trắng.

Những người Cộng hòa cũng không cùng ý kiến về việc dân chủ hóa xã hội. Có nhiều ý kiến cần thúc đẩy dân chủ hóa guồng máy chính quyền địa phương nhưng cũng có ý kiến hạn chế dân chủ. Ở bang Đắc Carolina các đại biểu bỏ phiếu giải tán ủy ban Điều hành tiểu bang và thay thế các viên chức bằng những người được nhân dân bầu ra. Ngược lại, các bang Georgia và Florida chỉ định viên chức địa phương, ấn định số đại biểu dựa trên lãnh thổ chứ không phải dân số, giảm bớt ảnh hưởng của những địa phương tập trung nhiều dân da đen.

Vấn đề tước bỏ quyền bầu cử của những người theo Liên minh miền Nam trước đây cũng không được các bang áp dụng đồng nhất. Hầu như không một cựu viên chức của Liên minh miền Nam nào bị tước bỏ quyền bầu cử ở các bang Georgia, Florida, Texas, Bắc Carolina và Nam Carolina. Nhưng ở Alabama, Arkansas, Louisiana, Mississippi và Virginia thì có khá nhiều người theo phe ly khai trước đây không được quyền bầu cử tuy không được nhiều đại biểu da đen tán thành. Thomas Lee, một đại biểu da đen ở Alabama phát biểu: “Tôi không muốn thấy có người da trắng nào bị tước quyền bầu cử mà chỉ muốn có sự bình đẳng nơi tòa án và khi đi bầu”.

Về phát triển kinh tế thì hầu hết các vấn đề đều được thông qua thuận lợi nhất là việc tài trợ cho các dự án đường sắt và nhà máy. Những người cấp tiến, da trắng và da đen, đều nói đến việc người nô lệ cũ phải có đất và khuyến khích phá bỏ hệ thống đại đồn điền. Mỗi tiểu bang lại có cách giải quyết khác nhau nhưng tất cả đều tương đối ôn hòa. Texas cấp những khoảnh đất trống cho những người đến định cư; Mississippi bán những phần đất cấn nợ tiền thuế của những chủ điền và giới hạn các lô đất bán không quá 160 acres (58ha); Nam Carolina lập ủy ban chuyên thu mua đất để bán lại theo lối trả góp.

Tuy đa số phiếu của cử tri da đen bỏ cho đảng Cộng hòa nhưng đảng này vẫn phải chú ý đến các cử tri da trắng, giống như phe bảo thủ.

Những cuộc bầu cử cuối năm 1867 và đầu năm 1868 để thông qua hiến pháp và đại biểu đại hội lập hiến ở các tiểu bang đem lại kết quả không đồng nhất cho đảng Cộng hòa. Ngoại trừ hai tiểu bang Alabama và Mississippi, những tiểu bang khác (9 bang) đều thông qua các hiếp pháp mới. Ở Alabama, cử tri da trắng tẩy chay cuộc bầu cử nên đã không có được đa số cần thiết; tuy nhiên, Quốc hội đã nhanh chóng cho chuyển qua cách tính dựa trên số cử tri thật sự đi bầu. Còn tại bang Mississippi, điều khoản tước quyền bầu cử của “phiến loạn” (những kẻ chủ chốt trong Liên minh miền Nam cũ) đã gạt bỏ rất nhiều cử tri da trắng. Trong khi cử tri da đen ngả về phía Cộng hòa, cử tri da trắng lại tỏ ra ít quan tâm. Số cử tri da trắng bỏ phiếu thuận cho hiến pháp mới nhiều nhất là ở bang Bắc Carolina: 20 ngàn cử tri, bằng 1/4 tổng số cử tri da trắng trong tiểu bang. William Holden, một người Cộng hòa da trắng được bầu làm thống đốc, và đảng Cộng hòa nắm đa số tại cơ quan lập pháp của tiểu bang.

Trong vòng ba năm sau ngày Liên minh miền Nam bị xóa sổ, đảng Cộng hòa lên nắm chính quyền tại gần như toàn miền Nam (gồm 11 tiểu bang). Một tờ báo thuộc đảng Dân chủ cay cú viết: “Những hiến pháp và chính phủ tiểu bang mới này sẽ chỉ tồn tại nhờ các lưỡi lê, không hơn không kém. Nếu không, chúng sẽ chẳng tồn tại thêm một ngày”.

Số phận của công cuộc tái thiết sẽ còn do cuộc tranh đua chính trị năm 1868 quyết định.

[chuongxedap]

 
❖ TỔNG THỐNG JOHNSON BỊ BUỘC TỘI VÀ TƯỚNG GRANT LÊN THAY THẾ

Ngoài những cải cách chính trị đầy kịch tính, chương trình tái thiết do Tổng thống Johnson đề ra còn có một sự kiện to lớn khác xảy ra vào năm 1868: Sự buộc tội Tổng thống tại Thượng nghị viện Hoa Kỳ về “những tội ác tày đình và cách cư xử sai quấy”. Cội rễ của việc buộc tội này không chỉ là sự mâu thuẫn ngày càng gia tăng giữa Johnson và Quốc hội mà còn do đường lối chính sách tái thiết của đảng Cộng hòa: Quốc hội đã chỉ thị cho quân đội thi hành các chính sách nhưng vị tổng tư lệnh quân đội (Tổng thống) lại luôn chống lại. Để tránh sự can thiệp của Tổng thống, năm 1867 Quốc hội buộc tướng Ulysses Grant chuyển mọi mệnh lệnh cho các tướng lĩnh quân đội dưới quyền và với Đạo luật về nhiệm vụ, Quốc hội cho phép các viên chức chính phủ đã được Thượng viện chuẩn thuận lưu lại chức vị đến lúc có người thay thế. Đạo luật này nhằm bảo vệ các viên chức chính phủ kể cả các bộ trưởng, thành viên nội các khỏi bị bãi nhiệm bởi vị Tổng thống đã bổ nhiệm họ nếu không thông qua Thượng viện. Tuy nhiên, không chắc đạo luật này áp dụng với trường hợp Edwin Stanton, Bộ trương Bộ Chiến tranh do cố Tổng thống Lincoln bổ nhiệm.

Với quyết tâm ngăn cản đường lối chính sách của Quốc hội, Johnson đợi đến giữa mùa hè năm 1867 trong lúc Quốc hội đang nghỉ hè, đã lợi dụng quy định của Đạo luật về nhiệm vụ để bãi nhiệm Stanton. Ông cũng khuyến khích các nhóm bảo thủ ở phương Nam chống lại Luật tái thiết và chỉ trong một vài tháng sau ông đã ký sắc lệnh thay thế nhiều chỉ huy quân sự cao cấp bằng những người bảo thủ. Khi Thượng viện nhóm họp lại sau đó đã không thông qua lệnh bãi nhiệm Bộ trưởng Stanton và ngày 21.2.1868, Tổng thống Johnson ký sắc lệnh cất chức Bộ trưởng Stanton.

Với sự nhất trí của các nghị sĩ Cộng hòa, Hạ viện bỏ phiếu “kết tội Tổng thống”. Nhưng “lời buộc tội” này có vẻ yếu ớt vì trang số 11 điều lên án Tổng thống có 9 điều đề cập việc sa thải Stanton và việc tướng Lorenzo Thomas nhận lệnh trực tiếp từ Tổng thống không qua tướng Grant. Hai điều kia kết tội Tổng thống tìm cách chối bỏ quyền hạn của Quốc hội. Lý lẽ buộc tội Tổng thống không đề cập những nguyên nhân chính khiến đảng Cộng hòa đòi phế truất Tổng thống Johnson: quan điểm chính trị, cách quản lý thực thi các điều khoản đạo luật tái thiết, và sự bất lực của Tổng thống. Không có chứng cứ Tổng thống đã vi phạm luật để bị truất phế.

Có nhiều yếu tố khác thuận lợi cho Johnson. Chức vị Phó Tổng thống còn bỏ trống. Nếu phế truất Johnson thì đương kim chủ tịch Thượng viện, Benjamin Wade, một người cấp tiến không được những người ôn hòa và các doanh nhân ưa chuộng vì chủ trương đánh thuế cao và những chính sách chính trị, sẽ lên thay thế. Các nhà đại tư bản phương Bắc e ngại việc phế truất Johnson sẽ khiến quần chúng mất niềm tin nơi chính quyền Liên bang. Luật sư bênh vực cho Johnson thì nói đạo luật về nhiệm vụ không áp dụng với trường hợp Stanton (vì không do Tổng thống Johnson bổ nhiệm). Ngoài ra, họ tin rằng Johnson đã vi phạm quy chế là để Tòa án tối cao phán quyết về tính hợp hiến của hành động bãi nhiệm này. Cuối cùng các Thượng Nghị Sĩ Cộng hòa nghĩ rằng việc kết tội Tổng thống Johnson sẽ gây hại cho sự phân quyền và tạo điều kiện để Wade áp dụng những chính sách kinh tế cực doan của mình. Đồng thời luật sư biện hộ cho Johnson cũng vận động kín với lời hứa hẹn là nếu không kết tội Johnson thì Tổng thống sẽ không còn chống đối đường lối chính sách đảng Cộng hòa phương Nam. Giữa tháng 5-1867,Thượng viện họp để biểu quyết. Với 35 phiếu đòi phế truất – chỉ thiếu một phiếu đủ 2/3 số phiếu cần thiết - Johnson được tha bổng.

Sự tha bổng này càng làm suy yếu vị thế của nhóm cấp tiến trong Đảng và dẫn tới việc bổ nhiệm tướng Ulysses Grant làm Tổng thống.

Xuất thân là một quân nhân chuyên nghiệp, thời kỳ trước chiến tranh Grant không quan tâm đến chính trị tuy ông có xu hướng theo đảng Dân chủ. Trong chiến tranh, ông nổi tiếng chẳng những vì sự can đảm và tài dụng binh mà còn do ông cộng tác với Tổng thống Lincoln và Quốc hội khi thực thi các chính sách giải phóng nô lệ và gây dựng các binh đoàn lính da đen. Sau chiến tranh ông được biết đến như một vị anh hùng; từ năm 1866, nhiều đảng viên Cộng hòa có thế lực muốn đề cử ông ra tranh cử Tổng thống vào năm 1868. Grant hoàn toàn ủng hộ đường lối chính sách của Quốc hội. Tuy nhiên có người e ngại ông “hơi bảo thủ” và các doanh nhân hàng đầu ở New York sợ rằng đảng Dân chủ thắng thế sẽ khơi lại các vấn đề về tái thiết nay đã tạm ổn định. Nhưng Tướng Grant lại hứa hẹn một chính phủ trung dung, có trách nhiệm cao về các vấn đề tài chính, và tạo điều kiện tốt cho việc đầu tư ở miền Nam. Đảng Cộng hòa mở chiến dịch với lời kêu gọi tái thiết miền Nam vì sự tôn trọng đất nước dưới khẩu hiệu “Hãy vì Hòa Bình” của Tướng Grant.

[chuongxedap]

Trong khi đó đảng Dân chủ mở đại hội và đề cử thống đốc bang New York Horatio Seymour làm ứng cử viên Tổng thống để tranh cử đối lại tướng Grant. Francis Blair, một chính khách nổi tiếng kỳ thị chủng tộc, được chọn làm ứng viên Phó Tổng thống. Blair thường chỉ trích gắt gao đảng Cộng hòa “đặt miền Nam dưới sự thống trị của bọn da đen nửa man rợ, đa thê và chỉ biết thờ cúng thần vật” và “bắt phụ nữ da trắng làm nạn nhân để thỏa mãn thú tính của bọn chúng”. Blair đã đọc sách “Nguồn gốc các loài” của Darwin, tuyên bố “sự pha trộn giữa các chủng tộc làm đảo lộn sự tiến hóa, sản sinh các loài kém phát triển không có khả năng tự sinh sản và làm hỏng sự phát triển trong nhiều thế kỷ”.

Liên danh Seymour - Blair đã khiến những người bảo thủ phía Bắc từng ủng hộ Andrew Johnson nay quay sang bỏ phiếu cho Ulysses Grant. Hơn bao giờ hết những nhà tư bản miền Bắc đoàn kết lại sau lưng đảng Cộng hòa.

Ở miền Nam, đảng Dân chủ tung chiến dịch ủng hộ liên danh Seymour — Blair với hy vọng sẽ phá bỏ cuộc tái thiết. Đảng vận động các nhà buôn cắt mọi nguồn tín dụng với những người da đen tham dự bất cứ hội nghị nào của đảng Cộng hòa và các chủ điền da trắng dọa đuổi khỏi đồn điền “tên da đen nào không chịu thề sẽ không bỏ phiếu cho danh sách cấp tiến”. Bạo lực đã xảy ra, mở đầu cho những hoạt động bạo tàn trong các cuộc vận động tranh cử về sau này. Băng đảng Ku Klux Klan (gọi tắt là KKK) thành lập năm 1866 như là một tổ chức xã hội tại bang Tennessee giờ đây đã phát triển khắp các bang miền Nam; chúng gieo rắc kinh hoàng cho những người Cộng hòa, da đen cũng như da trắng. Trong cuộc vận động bầu cử Tổng thống năm 1868, bọn chúng đã giết hại nghị sĩ James Hinds, bang Arkansas, ba đại biểu bang Nam Carolina và nhiều đại biểu đại hội lập hiến ở các bang khác. Nguyên thống đốc bang Louisiana là Michael Hahn, một người ôn hòa, đã phải thốt lên: “Mỗi ngày đều xảy ra các vụ giết chóc và dọa nạt tại bang này!” Các băng đảng Ku Klux Klan da trắng chạy rong khắp thành phố New Orleans, dọa nạt người da đen và phá bĩnh các cuộc hội họp của đảng Cộng hòa. Một toán đã xâm nhập các đồn điền thuộc xứ đạo St. Landry, tàn sát trên 200 người da đen. Tướng tư lệnh quân đội Lovell Rousseau, là bạn và người ủng hộ cho Johnson, từ chối không can thiệp mà chỉ khuyên người da đen tránh xa những nơi bỏ phiếu để được an toàn. Ông tuyên bố: “Thời kỳ người da đen có uy thế sắp chấm đứl tại bang này”.

Như dự đoán, Ulysses Grant thắng cử vẻ vang mặc dù với một số phiếu vượt trội không nhiều. Trên bình diện cả nước, Grant thắng ở tất cả các tiểu bang ngoại trừ tám bang và có tổng số phiếu gần 53%. Seymour có số phiếu nhiều hơn ở đa số bang với cử tri toàn người da trắng. Ông thắng với số phiếu tuyệt đối ở các bang Georgia và Louisiana, nơi đảng Cộng hòa không thể tổ chức nổi các cuộc họp và cử tri da đen không thể đi bầu. Tại 11 hạt bang Georgia có đông người da đen nhưng đảng Cộng hòa không có được một phiếu. Tác động của Ku Klux Klan còn thể hiện ở những bang bỏ phiếu cho Grant: ở miền trung Tennessee, bắc Alabama, và vùng sâu bang Nam Carolina rất ít phiếu dành cho Grant.

Trên một khía cạnh nào đó năm 1868 đánh dấu sự thay đổi tập quán chính trị ở thời kỳ sau nội chiến, đảng Cộng hòa hô hào trật tự và ổn định chính trị trong khi đảng Dân chủ kêu gọi nối tiếp quá khứ. Tháng 8 năm này Thaddeus Stevens mất. Đông đảo người tiễn đưa linh cữu của ông từ điện Capitol - chỉ ít hơn đám tang cố Tổng thống Lincoln - đến một nghĩa trang ở bang Pennsylvania. Trên bia mộ của ông ghi dòng chữ: “Cái chết của tôi nói lên những nguyên tắc tôi theo đuổi suốt cuộc đời, sự Bình đẳng của Con Người trước Đấng Tạo hóa”. Thế hệ những người cấp tiến đã qua, nhường chỗ cho những người chủ trương “cuộc chiến cho người da đen” phải nhường chỗ cho những vấn đề kinh tế. Qui chế đầu tiên được áp dụng sau ngày Tổng thống Grant đăng quang là đạo luật Tín dụng Nhà nước, hứa hẹn trả các món nợ bằng vàng. Một viên chức Liên bang nhận xét, “Tôi trông đợi ở nội các Grant sự khởi đầu của một kỷ nguyên thực sự và bảo thủ”.

Và thế là từ đây các chính phủ của thời tái thiết Mới quay sang đáp ứng những nguyện vọng của cử tri bình thường để xây dựng một miền Nam mới và công bằng hơn.

[chuongxedap]

8

CỘNG CUỘC TÁI THIẾT MIỀN NAM
- Ý NGHĨA CHÍNH TRỊ VÀ KINH TẾ

❖ ĐẢNG PHÁI VÀ CHÍNH QUYỀN Ở MlỀN NAM THỜI KỲ TÁI THIẾT

Những người Cộng hòa lên nắm chính quyền ở miền Nam từ 1868 đến 1870 phải đối phó với nhiều thử thách. Thừa hưởng những kho bạc gần như trống rỗng từ các chính phủ trước, họ đối mặt những tàn phá do chiến tranh, nhận trách nhiệm to lớn từ việc bãi nô và nhiệm vụ củng cố tổ chức chính trị non trẻ. Hầu như cả đảng lẫn các chính quyền tiểu bang đều phải đối phó khủng hoảng về tính hợp pháp. Những người chống đối công cuộc tái thiết đều xem các chế độ mới (ở miền Nam) là kẻ xa lạ và không công nhận quyền hợp pháp của cử tri da đen. Vì thế, những người Cộng hòa phương Nam phải đấu tranh vì sự tồn tại của chế độ.

Tại một số tiểu bang, để lấy lòng người da trắng đảng Cộng hòa trao trả quyền bầu cử cho những người đã bị tước. Đến năm 1871, chỉ còn bang Arkansas là còn hạn chế quyền bầu cử đối với những “kẻ phiến loạn”. Trong nỗ lực tạo hình ảnh một chính quyền trung dung và xóa đi mối lo ngại người da đen và carpetbaggers thống trị nhiều thống đốc cho sử dụng lại các lãnh tụ địa phương, Thống đốc bang Mississippi James Alcorn bổ nhiệm viên chức thuộc đảng Dân chủ nhiều bằng số viên chức thuộc đảng Cộng hòa, và tại bang Nam Carolina, Robert Scott cho thay thế nhiều thẩm phán da đen bằng các thẩm phán da trắng.

Chính sách vỗ về những người Dân chủ khiến một số người Cộng hòa bất mãn và điều này dẫn tới óc bè phái trong đảng để tranh giành những chức vụ mong muốn. Trong nhiều kỳ họp, một số đảng viên Cộng hòa hoặc bỏ phòng họp hoặc ẩu đả với nhau. Cũng có đảng viên cấu kết với đảng Dân chủ để đánh bại địch thủ. Có khi họ tập hợp xung quanh thống đốc tiểu bang để “kiếm ghế” hoặc ngược lại, họ liên kết với các nghị viên để chống đối thống đốc. Năm 1871, tình hình đảng Cộng hòa ở các tiểu bang phía Nam giống như những đạo quân gồm toàn tân binh thiếu tổ chức và mất kỷ luật, sẵn sàng đánh nhau vì lợi ích cá nhân.

Những sự kiện trên gây hoang mang không ít cho những cộng đồng da đen. Một người da đen ở Virgina nhận định: “Lẽ ra các đảng viên Cộng hòa phải kết hợp sức mạnh của mình thay vì chia rẽ nhau để giành ảnh hưởng”. Và họ chỉ còn biết nhờ cậy các viên chức liên bang, thường là carpetbaggers. Họ thường đứng ngoài các tranh chấp giữa những người Cộng hòa da trắng. Ở mọi cấp người da đen thường chỉ được những vị trí khiêm tốn. Lúc chương trình tái thiết khởi sự có 16 nghị sĩ da đen tại Quốc hội nhưng ở Quốc hội Khóa 41, nhóm họp từ 1869 đến 1871, chỉ còn lại ba người: Hiram Revels, mục sư sinh ở bang Bắc Carolina, trúng cử Thượng Nghị Sĩ năm 1870; Joseph Rainey, dân biểu bang Nam Carolina và Jefferson Long, bang Georgia, người da đen cũng không giữ những chức vụ trọng yếu ở các bang. Chỉ riêng tại bang Florida, Jonathan Gibbs, một mục sư kiêm nhà giáo dục sinh ra ở Philadelphia, bang Pennsylvania được giữ chức ủy viên đối ngoại từ 1868-1872 rồi ủy viên giáo dục. Tương tự, hai bang Mississippi và Nam Carolina có một người da đen giữ chức vụ ủy viên tiểu bang trong thời kỳ này. Tại bang Louisiana, Oscar Dunn, một người da đen tự do chủ đồn điền mía trở thành phó thống đốc năm 1868 và Antoine Dubuclet, giám đốc ngân khố tiểu bang đến năm 1877. Cho đến cuối thời kỳ tái thiết, toàn miền Nam có 18 người da đen được giữ những chức vụ quan trọng: phó thống đốc, giám đốc ngân khố, ủy viên giáo dục, ủy viên đối ngoại (ngoại giao). Tháng 12 năm 1872, P.B.S. Pinchback trở thành thống đốc da đen độc nhất trong lịch sử Hoa Kỳ khi ông thay thế Henry Warmoth, thống đốc bang Louisiana bị buộc tội và truất phế.

Cơ cấu tổ chức chính trị có thay đổi lớn với trên 600 người da đen, phần đông là những nô lệ cũ, được bầu vào các hội đồng lập hiến tuy người da trắng vẫn nắm quyền ở các tiểu bang. Ở những cấp chính quyền địa phương cũng có nhiều người da đen. Nhiều thành phố lớn và thị trấn trở thành những trung tâm sinh hoạt chính trị của người da đen trong thời kỳ tái thiết. Petersburg, bang Virginia, là một trung tâm công nghiệp và đường sắt quan trọng, có nhiều người da đen nắm chức vụ từ ủy viên hội đồng thành phố đến phó giám đốc hải quan, giám đốc chương trình người nghèo. Và một phần ba ủy viên Hội đồng thành phố Nashville cũng là người da đen.

Trong những tổ chức do đảng Cộng hòa chi phối chính khách da đen thường được giao nhiều nhiệm vụ khá quan trọng: cảnh sát trưởng, thẩm phán, ủy viên giáo dục. Thời kỳ đầu đa số những “viên chức” da đen thường ít học nhưng về sau thì có nhiều người có kiến thức cao, có người tốt nghiệp đại học, cao đẳng như trường hợp Mifflin Gibbs, Ủy viên Hội đồng thành phố Vancouver, tốt nghiệp khoa luật trường Đại học Oberlin. Một số lãnh tụ da đen cũng khá giàu, có tài sản, tỉ như những người da đen tự do ở Charleston và New Orleans, họ là điền chủ, nhà kinh doanh trước chiến tranh có trong tay cả mấy trăm ngàn đôla, và trong thời kỳ tái thiết nhiều người với đồng lương và tiền dành dụm đã mua đất, mua nhà.

Có một điều nghiệt ngã đối với những người da đen khá giả hay giàu có làm chính trị là họ thường gặp nhiều khó khăn trong đời sống thường ngày sau khi rời chính trường. Henry Johnson, thợ hồ làm nghề trát vữa trước khi trở thành nhà tổ chức cho Hội Liên hiệp và ủy viên Hội đồng Lập hiến bang Nam Carolina. Ông than thở: “Trước ngày tham gia làm chính trị rất nhiều người thuê tôi đến xây nhà tô tường cho họ nhưng giờ đây chẳng có ma nào gọi đến tôi nữa. Có lẽ họ muốn làm tôi khốn đốn để tôi không còn làm chính trị nữa”.

Đảng Cộng hòa tận dụng luật pháp để trừng trị những kẻ chống đối. Tại Tallahassee (Florida) và Little Rock (Arkansas) họ bổ nhiệm cảnh sát trưởng là người da đen; tại Vicksburg (Mississippi), chỉ huy quân sự người da đen được quyền ra lệnh cho binh lính da trắng. Đến năm 1870, phân nửa lực lượng cảnh sát ở Montgomery (Alabama) và Vicksburg, trên 1/4 ở New Orleans, Mobile và Petersburg là cảnh sát da đen. Ở nhiều nơi, thẩm phán và chánh án da đen ngồi xử những vụ án liên quan đến người da đen và người da trắng. Nhìn chung, vào thời gian này người da đen tương đối có quyền và được đối xử tốt hơn.

[chuongxedap]

❖ ĐẢNG CỘNG HÒA CẦM QUYỀN Ở MIỀN NAM

Nhìn chung chính quyền miền Nam có phần suy yếu do ảnh hưởng của nhiều yếu tố đặc biệt là hậu quả nội chiến, chính sách giải phóng nô lệ và công cuộc tái thiết. Do các chủ điền vẫn giữ một số quyền hạn chính trị thiếu cân đối, thuế thu và chi phí cho phúc lợi xã hội thấp, giáo dục không phát triển. Năm 1868, bang Louisiana chỉ còn hai bệnh viện, hệ thống cấp nước hư hỏng, là nguyên nhân dẫn đến dịch bệnh thường xuyên, đặc biệt là bệnh sốt rét và sốt vàng da.

Trước tình trạng các bang miền Nam như trên, đảng Cộng hòa cầm quyền đã tìm cách thay đổi đời sống chính trị xã hội. Lần đầu tiên với nhiều nguồn kinh phí khác nhau họ cho xây trường học, bệnh viện, nhà nuôi trẻ mồ côi và người bệnh tâm thần, nhà tù, và nhiều loại công trình dân dụng khác tùy theo các bang. Nam Carolina cấp bảo hiểm y tế cho người nghèo; Alabama cung cấp miễn phí tư vấn pháp luật. Luật pháp cũng sửa đổi quan hệ trong gia đình: điều kiện ly dị dễ dãi hơn, phụ nữ có chồng được quyền chia tài sản, trẻ em được bảo vệ không bị cha mẹ lạm dụng, con lai được bố là người da trắng trợ cấp. Nhiều địa phương thực thi những chính sách xã hội cho nhân dân. Thị trưởng Thành phố Nashville (Tennessee) Augustus Alden, một carpetbagger, cho tăng cường các dịch vụ y tế và cung cấp bánh mì, xúp và củi đốt miễn phí cho người nghèo. Thành phố Petersburg sửa sang đường sá, xây dựng trường học, chăm sóc sức khỏe miễn phí cho người nghèo. Tất cả những hoạt động xã hội này buộc chính phủ tiêu tốn một khoản tiền rất lớn từ ngân sách.

Đảng Cộng hòa tập trung nỗ lực xây dựng lại miền Nam trong bốn lĩnh vực: giáo dục, quan hệ chủng tộc, hệ thống lao động và phát triển kinh tế. Thế nhưng cả bốn lĩnh vực này đều gây tranh cãi giữa những người muốn mở rộng hậu thuẫn cho Đảng và những người muốn giới hạn phục vụ các cử tri. Các cựu viên chức Cục vấn đề người tự do, các nhà giáo dục và nhiều người da đen khởi xướng phong trào xây dựng hệ thống giáo dục làm nền tảng cho một trật tự xã hội quân bình. Tuy họ không thiết lập được nền giáo dục tiến bộ theo khuôn mẫu ở miền Bắc nhưng cũng đem lại nhiều cải cách cho xã hội. Một nhà báo phương Bắc trong chuyến công tác ở miền Nam năm 1873 báo cáo các trường học ở Vicksburg chật ních trẻ em và người lớn tới học, có cả “những người hầu gái da đen xin phép chủ tham dự lớp tối”, người da trắng cũng được hưởng những lợi ích của hệ thống giáo dục mới. Năm 1872, bang Texas đã có gần 1.500 trường học cho trẻ em; trên một nửa số trẻ nhỏ ở độ tuổi đi học ở các bang Mississippi, Florida, Nam Carolina đều được đến trường. Tuy nhiên, hệ thống giáo dục này vẫn chỉ tập trung ở các thành thị, ít phổ biến ở vùng nông thôn. Do vậy, khoảng 80% người da đen vẫn còn mù chữ theo thống kê năm 1880. Dù sao, đây cũng là lần đầu tiên ở miền Nam đảng Cộng hòa đã đưa ra nguyên tắc “Nhà nước có trách nhiệm về giáo dục cho cộng đồng”.

Xây trường học là một việc, biến nó thành mốc của sự quân bình xã hội là việc khác. Phụ huynh da trắng không muốn con em mình ngồi chung lớp với học sinh da đen. Ủy viên giáo dục bang Texas đã giải thể Ban giáo dục tìm cách hòa hợp một trường học. Chỉ riêng bang Louisiana, nơi lãnh đạo da đen có thế lực rất mạnh đã từng chống lại sự kỳ thị, là có trường hỗn hợp. Tại New Orleans lúc đầu các học sinh da trắng rời bỏ trường có học sinh da đen để đến học tại các trường tư có phân biệt màu da tại các xứ đạo nhưng chỉ một vài năm sau có nhiều học sinh trở lại học ở các trường hỗn hợp.

Nhiều người da đen không chịu cho con em mình học ở trường dành riêng cho học sinh da đen vì “làm như thế sẽ khiến trẻ em da đen có mặc cảm tự ti” nhưng lại không tin tưởng vào sự hòa hợp. Họ đòi có sự phân bố tài trợ đồng đều giữa trường cho học sinh da trắng và trường cho học sinh da đen. Họ còn nghĩ phụ huynh da đen dễ kiểm soát con em hơn nếu chúng học ở trường dành cho học sinh da đen, và việc tuyển giáo viên da đen cũng ít gặp khó khăn. Số giáo viên người da đen tăng nhanh nhờ có nhiều sinh viên tốt nghiệp các trường đại học. Tại bang Nam Carolina, con số này từ 50 vào năm 1869 tăng lên trên 1.000 chỉ sáu năm sau (1875).

[chuongxedap]

Vấn đề hòa hợp màu da cũng có ở các trường đại học và cao đẳng miền Nam ngoại trừ một trường hợp đặc biệt là Trường Đại học Tổng hợp bang Nam Carolina. Năm 1873, ủy viên ngoại vụ bang Nam Carolina, Henry Hayne, ghi danh học y khoa trường Đại học Tổng hợp Nam Carolina. Ông là thí sinh da đen đầu tiên vào học ở trường này. Lập tức, các sinh viên da trắng rút tên khỏi trường và nhiều giảng viên da trắng cũng bỏ đi. Để đối phó, cơ quan lập pháp mời các giáo sư từ phương Bắc tới thay thế, ra nghị quyết bãi bỏ học phí và mở các lớp dự bị cho học sinh chưa đủ điều kiện nhập học. Mặc dù khi này đa số sinh viên theo học là người da đen, trường cũng tuyển sinh người da trắng và như vậy trường Đại học Tổng hợp Nam Carolina trở thành một cơ sở giáo dục hỗn hợp - trường cấp tiến với sinh viên da trắng và da đen cùng “học chung, chơi chung”.

Sự hòa hợp các màu da trong hệ thống giáo dục ở miền Nam tiến hành theo sự mở rộng quyền hành của chính phủ ở phương Bắc nhằm bảo đảm sự bình đẳng cho người da đen trong giao thông vận tải và ở những nơi công cộng. Cho đến lúc này vẫn tồn tại nhiều hình thức kỳ thị người da đen: nhiều cơ sở dịch vụ công và tư từ chối phục vụ người da đen; những nơi khác thì hạn chế với những dịch vụ kém chất lượng, người da đen không được phục vụ những loại dịch vụ cao cấp trên xe lửa, tàu hơi nước cho dù họ có khả năng tài chính và sẵn sàng trả tiền. Một sĩ quan cao cấp ngành cảnh sát ở bang Mississippi mô tả sự bất công này như sau: “Có giáo dục hay nhắc nhở mọi người ăn ở cho phải đạo cách nào chăng nữa và ngay cả tiền bạc cũng không mua được sự đối xử tử tế cho người da đen, đàn ông cũng như đàn bà, như là đối với người da trắng”.

Với sự trợ giúp từ các carpetbaggers những yêu cầu của người da đen đòi xóa bỏ sự kỳ thị cũng gây rạn nứt giữa những người Cộng hòa. Tại các tiểu bang có đa số đảng viên Cộng hòa da trắng bản xứ như Alabama và Bắc Carolina, các dự luật có lợi cho người da đen đều bị bác bỏ. Tuy nhiên, khi ảnh hưởng của người da đen tăng dần, các bang này cùng toàn miền Nam cũng phải chấp nhận quyền bình đẳng trong giao thông và dịch vụ công cộng. Mississippi, Louisiana, Nam Carolina và Florida phạt tiền và cầm tù những ai từ chối “các quyền lợi chính đáng, đầy đủ và bình đẳng” của người da đen khi sử dụng xe lửa, tàu hơi nước, khách sạn, nhà hàng, rạp hát. Nhưng cũng có vài nơi vẫn chưa thật sự tuân thủ luật về dân quyền; những cơ sở công như viện mồ côi còn đối xử khác biệt giữa trẻ da trắng và trẻ da đen; tàu hỏa còn có những toa xe sang trọng không nhận hành khách người da đen: họ chỉ được lên các toa xe có đề bảng “Quý ông quý bà da màu”, thực chất là những toa xe hạng bét cho phép hút thuốc, hành khách là những người da trắng “nghèo, ít học, uống rượu, hút thuốc, vả văng tục (chửi thề) như điên” như lời than phiền của một người da đen.

Đổi thay rõ nét nhất là trong quan hệ về lao động. Lần đầu tiên ở miền Nam các chủ đồn điền không còn được quyền sử dụng cơ quan nhà nước đó khống chế lao động da đen. Các “đạo luật đen" lần lượt bị bãi bỏ, luật “lang thang” được tinh giản; không xem trộm cắp là trọng tội, bỏ hình phạt đánh roi, chính quyền không giám sát thực thi kỷ luật lao động. Luật mới cũng cấm sa thải công nhân vì lý do chính trị và buộc trả tiền công lao động đã thực hiện cho những công nhân bị đuổi việc. Năm 1872, một chủ điền kêu ca: “Với luật pháp của rất nhiều tiểu bang phía Nam, tá điền chứ không phải chủ điền được che chở hết mình!”

Các chính quyền Cộng hòa cũng cải tổ pháp chế ảnh hưởng tới người da trắng ở vùng sâu, vùng xa. Các bang lần lượt qui định diện tích đất, khối lượng tài sản, nông trang cụ, vật dụng tịch biên của con nợ nhằm bảo vệ các tiểu điền chủ và số ít đại điền chủ trước các chủ nợ.

Dĩ nhiên người da đen mong đợi đảng Cộng hòa đem lại nhiều lợi ích kinh tế hơn cho họ nhất là quyền sở hữu đất đai nhưng họ gần như phải thất vọng. Bang Nam Carolina là một biệt lệ. Ở đây chính quyền lập một ủy ban có chức năng mua lại các điền thổ và bán lại theo lối trả góp. Đến năm 1876, khoảng 14.000 hộ gia đình người da đen - 1/7 dân số da đen toàn bang - cùng một số hộ người da trắng được mua trang trại. “Vùng đất hứa” là một tổ hợp trang trại do một nhóm hộ gia đình da đen mua từ hồi đó còn tồn tại đến ngày nay.

Tại những bang khác đảng Cộng hòa dùng biện pháp thuế để suy yếu các đồn điền và xúc tiến quyền sở hữu của người da đen. Chính sách thuế khóa mới làm giảm gánh nặng cho các nhóm người miền Nam. Khác với trước đây còn thời kỳ tái thiết do Tổng thống đề ra, Nhà nước tính thuế trên giá trị thật sự của đất đai và tài sản cá nhân. Nhân viên cơ quan thuế và người da đen (nhiều khi là những nô lệ cũ của đồn điền) được giao nhiệm vụ xác định giá trị tài sản các cơ sở. Vì người da đen và các chủ điền nhỏ người da trắng sở hữu các nông trại nhỏ hay tiểu điền được miễn thuế nên có người đảng Dân chủ ở bang Alabama than phiền: “Chính sách mới và thuế chỉ nhắm vào người da trắng còn bọn da đen thì được miễn!”.

Những người da trắng chủ yếu là đại điền chủ lấy chiêu bài thuế cao để chống đối cuộc tái thiết. Người da đen ngược lại cho rằng thuế cao sẽ buộc chủ đất đưa vào sử dụng hoặc bán nhượng lại những mảnh đất bỏ hoang. Những khoảnh đất bao la đã bị chính phủ thu lại vì thiếu thuế. Chỉ riêng bang Mississppi cũng đã tịch thu trên sáu triệu acres (2,4 triệu hecta) — bằng 1/5 diện tích đất của tiểu bang. Chính sách thuế do đảng Cộng hòa tỏ ra có hiệu quả nhưng vẫn không tác động chính sách phân chia đất. Ngoài bang Nam Carolina, người da đen được tự do cảm thấy chán nản đối với chính sách ruộng đất các đại hội lập pháp không thực thi vì những rào cản chính trị và ý thức hệ. Đa số đảng viên Cộng hòa da trắng và những người da đen tự nhiên chống lại việc phân chia ruộng đất mặc dù họ tích cực đòi cho người da đen được quyền tự do lao động và quyền công dân. Một tờ báo của đảng Cộng hòa phía Nam viết: tái thiết có nghĩa là “bảo vệ” và “chơi đẹp”; không có nghĩa là “cho không ruộng đất và tiền của”. Báo Tribune (Diễn đàn) xuất bản ở New Orleans nhận định: “Người da đen được giải phóng phải đối mặt một thực tế phũ phàng khi được xem là “lao động tự do” nhưng “không có một tấc đất” và thường xuyên gặp sự thù nghịch của các chủ điền và nhà buôn... Họ buộc phải làm đầy tớ cho người khác, không chút hy vọng được sống khá hơn”. Những người Cộng hòa vẫn muốn người da đen có được tài sản bằng chính lao động của mình”.

[chuongxedap]

❖ CẨM NANG THỊNH VƯỢNG

Trong những năm đầu chương trình tái thiết các lãnh tụ đảng Cộng hòa luôn bận tâm với phát triển kinh tế. Họ nghĩ rằng với sự trợ giúp của chính quyền, các tiểu bang miền Nam chậm tiến sẽ sớm trở thành xã hội công nghiệp với nhiều nhà máy, thành phố nhộn nhịp, một nền nông nghiệp đa dạng không bị các đồn điền thống trị, và muôn vàn cơ hội làm việc cho lao động da đen cũng như da trắng. Các nhà lãnh đạo Cộng hòa ở thời kỳ đầu mê say “cẩm nang của sự thịnh vượng”, hy vọng tạo dựng một nền chính trị không mang màu sắc chủng tộc đem lại tính hợp pháp cho tiểu bang được tái thiết.

Mục đích và ý đồ viện trợ của đảng Cộng hòa về thực chất khác xa những người cầm quyền ở miền Nam trước kia. Đảng không gắn kết xây dựng đường sắt với hệ thống đồn điền mà xem nó là chất xúc tác cho một cuộc cách mạng êm thắm làm giảm bớt ý nghĩa kinh tế của các đồn điền.

Trong những năm đầu đảng Cộng hòa nắm chính quyền, các tiểu bang phía Nam đều hăng hái đóng góp thành lập các công ty đường sắt, hoặc bằng tiền trả thang cho một công ty nào đó hoặc cho phép phát hành trái phiếu dựa trên số kilomet đường ray đã lắp đặt. Chính quyền các hạt, tổng, thành phố, v.v... cũng sẵn sàng đóng góp phần mình, nhiều hay ít tùy điều kiện kinh tế của mỗi địa phương. Mobile, thành phố cảng duy nhất ở bang Alabama, đã chi trên một triệu đôla; Spartanburg, một thị trấn nhỏ ở bang Nam Carolina, cũng đóng góp 50 ngàn đôla.

Nhưng sự chi viện của các tiểu bang chưa đủ sức lôi kéo tư bản bên ngoài để phát triển miền Nam, buộc các chính phủ Cộng hòa hành động ngược lại mục đích phục vụ người da đen và người da trắng nghèo khó. Bang Mississippi miễn giảm thuế cho các công ty hỏa xa, nhà máy và ngân hàng. Một số tiểu bang cho phép các nhà kinh doanh thuê lao động giá rẻ từ những tù nhân.

Ở một mức độ nào đó, “cẩm nang thịnh vượng” đưa hai đảng tiến về gần nhau. Các công ty hỏa xa do đảng Dân chủ quản lý nhận trợ cấp của tiểu bang và tiền hỗ trợ từ nhiều nguồn. Tại bang Alabama, công ty hỏa xa Alabama & Chattanooga Railroad và công ty Louisville & Nashville do đảng Cộng hòa quản lý cũng liên kết với đảng Dân chủ (nắm chính quyền tiểu bang) để nhận trợ cấp và được phép khai thác khoáng sản.

Các văn bản trợ cấp cho ngành đường sắt thường do đảng Cộng hòa soạn thảo, thông qua các nhà lập pháp Cộng hòa, và được các thống đốc Cộng hòa phê chuẩn. Có những nhà làm luật, da trắng như da đen, hối thúc trợ cấp cho các xí nghiệp tiến hành làm giàu cho cộng đồng. Nhưng chương trình phát triển tư bản do tiểu bang bảo trợ là một sai lầm lớn của đảng. Nó đã lấy đi những khoản tiền lớn dành cho các chương trình khác như xây dựng trường học, v.v... Các khoản nợ gia tăng, thuế cao, giá trị trái phiếu chính phủ giảm, tệ nạn tham nhũng lan rộng. Nhiều tiểu bang chỉ còn kho bạc rỗng tuếch và những món nợ lớn phải trả khi các thống đốc Cộng hòa nhận nhiệm vụ. Thống đốc bang Florida là một ví dụ. Harrison Reed trúng cử vào chức thống đốc bang năm 1868, không còn tiền trong ngân khố tiểu bang. Ông buộc phải dùng tiền túi của ông để trang trải các chi phí ban đầu.

Lúc dự án đường sắt được triển khai, đảng Cộng hòa phát hành ồ ạt các trái phiếu ở tất cả các bang miền Nam, do đó số nợ cũng nhảy vọt. Đến năm 1872, Bắc Carolina đã tăng gấp đôi số nợ, và tại bang Nam Carolina, trái phiếu chính phủ giá trị một đôla chỉ còn bán được 25 xu (tức một phần tư). Các bang buộc phải tăng thuế bất động sản, từ một mill (1/10 của một phần trăm giá trị xác định) trước ngày đảng nắm chính quyền lên chín mills vào năm 1871 và trên 12 mills hai năm sau.

[chuongxedap]

Tệ tham nhũng có ở hầu hết mọi thời kỳ trong lịch sử Hoa Kỳ nhưng khá phổ biến trong cuộc tái thiết miền Nam vì có điều kiện thích hợp với sự cầm quyền của đảng Cộng hòa. Gian lận, hối lộ, mua chuộc quan chức xẩy ra với nhiều vụ làm ăn phi pháp, chi phối nền chính trị Hoa Kỳ. Viên chức lớn thì ăn nhiều, viên chức nhỏ thì ăn ít. Do ý tưởng làm giàu nhanh, tất cả đều “thấy không có gì sai quấy nếu chỉ chấm mút chút ít ‘chiếc bánh kinh tế’ của cuộc tái thiết”. Nhiều viên chức da trắng cũng như da đen không có nhiều tài sản, thấy cần phải tích lũy để phòng tương lai bất trắc, do vậy họ cố gắng “chôm” được nhiều nhất trong lúc còn tại vị.

Tham nhũng diễn ra dưới nhiều hình thức. Thống đốc bang Nam Carolina, Robert Scott, và ủy viên tài chính H. Kimpton đầu cơ trái phiếu chính phủ do họ cho phát hành nhiều hơn định mức cơ quan lập pháp cho phép. Scott cùng băng đảng gian lận cả những cổ phần trong công ty hỏa xa Greenville & Columbia Railroad, tăng giá mua đất bỏ hoang cho chính phủ để hưởng chênh lệch.

Nếu các viên chức chính phủ tham nhũng để làm giàu (và giàu thêm) thì có những tập đoàn kinh tế tham nhũng cho “những kế hoạch lớn”. Khét tiếng tham nhũng có băng đảng Milton Littlefield và George Swepson. Littlefield là một tướng lĩnh trong quân đội Liên bang đã từng lập “danh sách ma” số quân sĩ da đen để bỏ túi tiền thưởng; Swepson là nhà thầu từ bang Bắc Carolina luôn ôm mộng làm chủ một hệ thống giao thông rộng lớn trên toàn miền Nam. Bỏ ra hai trăm ngàn đôla để hối lộ, cho vay, và chi cho các mục ăn chơi để mua chuộc các nhà lập pháp, băng đảng Littlefield - Swepson đã “cuỗm” bạc triệu từ các phi vụ làm đường sá. Chúng đã dùng tiền này mua công trái, cổ phần những công ty hỏa xa khác để tích trữ, hối lộ các quan chức để trúng thầu những dự án xây dựng lớn, và tài trợ một chuyến du lịch châu Âu cho họ.

Trong các phi vụ làm ăn phi pháp trên của các viên chức Cộng hòa có sự đồng lõa của các đảng viên Dân chủ. Tại bang Georgia, lãnh tụ cả hai đảng cộng tác trong vụ thuê mướn công ty quốc doanh hỏa xa Western & Atlantic Railroad với một hợp đồng béo bở mà trong đó “không ai nhận một đôla ứng trước nhưng mọi người sẽ được chia chác hậu hĩnh”. Được biết đảng viên Dân chủ là giám đốc hỏa xa và 'lobbyists’ (vận động hành lang) cũng “chi đẹp” như những đảng viên Cộng hòa. Chả thế mà một lobbyist Dân chủ bang Louisiana đã viết cho lãnh đạo ở miền Bắc: “Ngài sai lầm nếu nghĩ rằng mọi sự xấu xa đều do carpetbaggers và bọn da đen. Người Dân chủ sẵn sàng liên kết với chúng trong bất cứ phi vụ nào có lợi”.

Những đảng viên Cộng hòa da đen cũng không tránh khỏi bị mê hoặc bởi các món lợi. Pinchback dùng ảnh hưởng của mình để thuyết phục Ủy ban Công viên New Orleans mua lại miếng đất ông có phần hùn với giá thật cao. Ngoài ra Pinchback cũng đầu cơ trái phiếu của tiểu bang và được món lợi nhuận kếch xù. Nhưng so với các viên chức da trắng, các viên chức da đen ít được tiếp cận trong các vụ tham nhũng, hối lộ, và cũng chỉ nhận được những khoản tiền nhỏ.

Điều quan trọng hơn là tham nhũng làm mất tính ngay thẳng của cuộc tái thiết trước mắt người chống đối ở miền Nam và dư luận quần chúng ở miền Bắc.

Cùng với thuế khóa cao và nợ nần chồng chất, tham nhũng tạo cho đảng Dân chủ cơ sở để tin rằng “cẩm nang tái thiết” đến hồi phá sản. Chương trình nhận trợ cấp nhiều nhất từ 1868 đến 1871 nhưng làm mọi người thất vọng vì chi phí cao, nạn tham nhũng phổ biến và kết quả tồi. Phản ứng trên trùng hợp với sự gia tăng chống đối những biện pháp hòa giải của đảng Cộng hòa và sự khẳng định chính trị của người da đen. Trợ cấp cho ngành hỏa xa là bằng chứng nỗ lực của các thống đốc đầu tiên thuộc đảng Cộng hòa để hòa giải với đảng Dân chủ; khi ấy họ chú trọng xoa dịu đối phương (Dân chủ) và ít quan tâm đến quyền lợi của các cử tri. Rốt cuộc, ngày càng có nhiều đảng viên Cộng hòa đòi các công ty xí nghiệp đóng góp nhiều hơn qua thuế; các nhà lập pháp da đen đòi ngưng thuê mướn tù nhân da đen. Từ đầu thập niên 1870 chương trình trợ cấp cho ngành hỏa xa phải tạm ngưng.

Có lẽ các phản ứng sẽ không gay gắt nếu chương trình trợ cấp của các tiểu bang đạt được mục tiêu đề ra từ lúc đầu. Tuy nhiên đảng Cộng hòa vẫn có thể khẳng định chương trình tái thiết của họ có hiệu quả so với chương trình tái thiết của Tổng thống. Từ năm 1868 đến 1872, hệ thống đường sắt ở miền Nam được khôi phục, với 3.300 dặm (5.280km) mở thêm - gia tăng 40%.

Nhưng tiến bộ này chỉ có ở các bang Georgia, Alabama, Arkansas, và Texas. Những bang khác thì chưa được hưởng gì ngoài những món nợ khổng lồ. Hơn nữa, các bang có đường sắt phải gánh chịu các khoản chi phí xây dựng và điều hành cũng to lớn không kém. Năm 1872, ngành hỏa xa ở đây gần như phá sản. Trong khi ấy, công nghiệp vẫn như “giẫm chân tại chỗ”, số công nhân nhà máy gia tăng không đáng kể vì chỉ có ít nhà máy hoạt động, chủ yếu trong ngành chế biến nông sản. Chỉ từ 1880 mới có nhiều nhà máy dệt được xây dựng.

Mặc dù có những đạo luật mới khuyến khích, các nhà đầu tư từ phương Bắc và châu Âu vẫn chần chừ chưa tới miền Nam. Một bình luận viên ở New York nhận xét: “Những mối bất hòa xã hội đã biến miền Nam thành nơi chẳng nhà đầu tư phương Bắc hay châu Âu nào chịu bỏ ra dù chỉ một đôla”.

Như thế, “cẩm nang tái thiết” thất bại ở cả hai mục tiêu: Không đạt được một chính quyền Cộng hòa với đa số ổn định; và không xây dựng được nền kinh tế hiện đại. Tuy nhiên trong nội bộ xã hội miền Nam, những đổi thay đang diễn ra sâu sắc, ảnh hưởng tới cộng đồng người da đen và người da trắng và mối quan hệ giữa hai cộng đồng này. Khởi đầu từ cuộc nội chiến và bãi nô, đời sống người dân miền Nam thay đổi một cách nhanh chóng hoặc chuyển hướng dưới sự cai trị của đảng Cộng hòa.

[chuongxedap]

❖ MÔ HÌNH CẢI TỔ KINH TẾ

Trật tự xã hội được lập lại từ từ, cuộc canh tân kinh tế do các nhà kế hoạch Cộng hòa đề ra vẫn chưa tiến triển, miền Nam thời hậu chiến rơi vào tình trạng một vùng kinh tế chậm phát triển, tổng thu nhập đầu người kém xa trung bình cả nước. Sự xóa bỏ chế độ nô lệ cùng với sự mở rộng các hoạt động thị trường tạo nên những hệ thống lao động mới và các tầng lớp xã hội mới gồm người da đen lẫn người da trắng. Nền kinh tế miền Nam biến đổi trong bối cảnh một vùng rộng lớn bị chiến tranh tàn phá, cơ cấu lao động thay đổi và thiếu vốn. Thượng Nghị Sĩ Dân chủ Garret Davis bang Kentucky nói trước Thượng viện năm 1867: “Muốn trồng bông thì cần có lao động da đen”. Đây là một nhận xét sai lầm. Nông dân da trắng ở nhiều tiểu bang cũng trực tiếp trồng bông và không ngừng mở thêm diện tích, trong khi số lao động da đen canh tác bông giảm, từ 90% năm 1860 còn 60% năm 1876.

Khi cuộc nội chiến sắp chấm dứt, có dự báo ngành trồng bông sẽ vọt tăng “vì nông dân da trắng sẽ tham gia đông đảo và kinh doanh bông tương tự như các đối tác phương Bắc” nhưng sự việc diễn tiến không như dự báo. Đến giữa thập niên 1870 cơ cấu địa lý và chủng tộc của ngành sản xuất bông đã thay đổi. Diện tích trồng bông dịch chuyển đến những vùng sâu vùng cao và có khoảng 40% sản lượng bông là từ phía bờ tây sông Mississippi, chủ yếu do nông dân da trắng trồng.

Năm 1880, một phần ba nông dân da trắng tại các bang trồng bông canh tác dưới dạng lĩnh canh: thuê đất để trồng bông, trả bằng tiền hoặc sản phẩm. Họ không ưa thích hình thức lĩnh canh này nhưng phải chấp nhận vì không có vốn, và vì thị trường bông phát triển mạnh.

Nhờ hệ thống đường sắt và điện tín mở rộng các nhà buôn lẻ tại các thị trấn vùng sâu, vùng cao có thể trực tiếp liên hệ với thị trường rộng lớn ở miền Bắc, việc buôn bán không cần thiết phải qua các cảng biển trước đây độc quyền giao lưu thương mại ở miền Nam. Atlanta, thủ phủ bang Georgia, có đường sắt nối lên phương Bắc trở thành trung tâm thương mại bậc nhất, là nơi tập trung sản phẩm bông trồng trên vùng đất Piedmont của bang Georgia và là đầu mối phân phối hàng hóa từ phương Bắc. Nhờ có đường sắt, nhiều thị trấn nhỏ như Selma và Macon nhanh chóng trở thành trung tâm thương mại. Trong khi đó, nhiều thành phố cảng quan trọng trước chiến tranh như Charleston, Richmond, Savannah và Mobile nay kém nhộn nhịp, giao thương giảm thiểu. New Orleans cũng chung số phận do St. Louis (bang Missouri) nay đã có thể buôn bán thẳng với vùng phía đông bang Texas.

Sự “tái thiết kinh tế ở vùng sâu, vùng xa” đặt nền móng cho sự hình thành giai cấp tiểu tư sản gồm nhà buôn, chủ ngân hàng, người xúc tiến mở mang đường sắt. Giai cấp mới này cũng chỉ có ít thực lực về tài chính; chủ yếu nhờ tín dụng và tài trợ của các ngân hàng và nhà buôn sỉ ở miền Bắc, nhưng ở miền Nam họ có lợi nhuận lớn nhờ ngành trồng bông phát triển. Tuy có một số chủ điền cũ chuyển qua kinh doanh, đa số doanh nhân có quan hệ chặt chẽ với miền Bắc hơn là với giai cấp quý tộc thời tiền chiến ở miền Nam. Đến cuối thời kỳ tái thiết đã hình thành ở miền Nam một giới trung lưu gồm nhà buôn, tá điền và nhà nông có xu hướng thương mại hóa.

Đời sống người da đen chịu ảnh hưởng rất nhiều của thành thị vì nơi đây có nhà thờ, trường học, hội đoàn, các phương tiện thông tin như báo chí,... và nhất là công ăn việc làm. Tuy vậy, cuộc sống người da đen vẫn ở mức thấp kém so với người da trắng. Phần đông người da đen lao động giản đơn hay lao động chân tay: giúp việc nhà, khuân vác, lao động không chuyên. Họ được trả lương thấp và ít có khả năng tích lũy tài sản. Hầu như không có người da đen nào trong giới chủ ngân hàng và nhà buôn và một số ít thợ chuyên môn. Tuy số trí thức da đen (luật sư, bác sĩ, v.v....) có tăng dần trong thập niên 1870, khoảng một phần tư người da đen có việc làm tại các thành thị miền Nam là người lao động chuyên nghiệp và thủ công: thợ nề, thợ mộc, thợ đóng giày, thợ hớt tóc,... những “nghề bị người da trắng chê”.

Trên đỉnh cộng đồng da đen thành thị là một số ít người da đen lao động trí óc, không phải lao động chân tay. Ngay từ thời hậu chiến nhiều người da trắng lai da đen giàu có ở Charleston, New Orleans và Natchez đã biết đưa khoa học kỹ thuật và vốn vào sản xuất kinh doanh. Họ là thành phần thượng lưu. Tuy nhiên, người da đen thuộc tầng lớp trên ở miền Nam thời hậu chiến cũng gặp ít nhiều khó khăn: sự cạnh tranh về lãnh đạo từ những nô lệ cũ và sự mất tính quan trọng của những thành phố lớn. Tại những thành phố vùng cao, vùng sâu như Atlanta và Montgomery, một giai cấp doanh nhân mới thành hình: những người da đen kinh doanh phục vụ đối tượng là người da đen. Họ thuộc giai cấp “tư sản da đen" có ít vốn, không sở hữu ngân hàng, xí nghiệp, nhà máy, chỉ làm chú những cơ sở kinh doanh nhỏ như tiệm tạp hóa, cửa hàng ăn uống, nhà trọ, v.v... Khi những doanh nhân da đen này tích lũy được vốn họ thường chuyển qua kinh doanh nhà đất thay vì lập nhà máy sản xuất hay thầu xây dựng.

[chuongxedap]

Ở xã hội nông thôn, chủ điền vẫn là thành phần đứng ở tầng cao nhất. Tuy không còn chế độ nô lệ, hệ thống đại đồn điền vẫn tồn tại vì chưa có phân chia ruộng đất. Mức độ tồn tại này tùy thuộc loại cây trồng tại các tiểu bang phương Nam. Chiến tranh đã tàn phá nhiều đồn điền mía ở bang Louisiana; các chủ điền không có tiền phục hồi nên phải bán nhượng cho những nhà đầu tư đến từ phương Bắc. Năm 1870, trên phân nửa số đồn điền đã đổi chủ. Ở vùng đồng bằng chủ yếu là các đồn điền trồng lúa gạo cũng bị chiến tranh tàn phá nhưng chủ nhân lại không có khả năng phục hồi và thiếu lao động. Thêm nữa, nhiều vùng rộng lớn phía Tây sông Mississippi đã được khai phá để trồng lúa, làm nản lòng các nhà đầu tư bên ngoài. Không có biến đổi lớn với những đồn điền bông vải và thuốc lá.

Trước chiến tranh các chủ điền có ảnh hưởng lớn đến chính trị địa phương và có quyền hành nhất định. Sau chiến tranh, họ không còn ảnh hưởng đối với Washington và nhiều tiểu bang hầu như mất hết quyền lực. Giờ đây, sở hữu một đồn điền chưa phải là giàu có gì. Nguyên thống đốc bang Nam Carolina Milledge Bonham năm 1874 đã phải than: “Tôi chẳng còn ngẩng đầu nổi cho dù (tôi) có hai đồn điền trồng bông cỡ lớn và tốt nhất bang”. Nhiều chủ điền phải gửi con cháu đi học ngành kinh doanh hoặc làm các nghề khác. Mối lo lớn nhất của các chủ điền lúc này là thiếu lao động. Năm 1869, hai nhà môi giới ở Boston gửi câu hỏi thăm dò về điều kiện canh tác ở miền Nam thời hậu chiến. Câu trả lời hầu như chỉ nói về vấn đề lao động: “Mọi sự đều tốt nếu vấn đề lao động được giải quyết”, một chủ điền ở bang Georgia trả lời. “Vì hiện nay lao động là vấn đề rất bấp bênh và không chắc chắn; rất khó có được hợp đồng (lao động) thỏa đáng”.

Đảng Cộng hòa cầm quyền làm thay đổi cán cân quyền lực ở nông thôn miền Nam. “Đã thiếu vốn mà còn gặp phải khó khăn về lao động”, một nhà cải cách nông nghiệp ở bang Nam Carolina nhận định năm 1871. Thiếu lao động vì rất ít người da đen được tự do không muốn tiếp tục làm việc tại đồn điền, và những người chịu ở lại thì tỏ ra bướng bỉnh, rất khó quản lý. Báo Southern Argus ở Selma viết: “Không còn có thể kiểm soát nổi người lao động da đen nữa!”

Tờ Annual Cyclopedia trong số phát hành cuối năm 1869 có bài bình luận về “thời kỳ chuyển tiếp kinh tế các bang phía Nam”, cho biết nhiều mô hình về quan hệ lao động đã phát sinh trên các loại đồn điền nhưng nổi bật là ở các đồn điền trồng mía bang Louisiana còn tập trung nhiều nhóm lao động sau khi chế độ nô lệ chấm dứt. Vốn đầu tư từ phương Bắc tiếp tục đổ về để cứu vãn nền công nghiệp mía đường, tập trung nhiều nhất tại các giáo xứ chuyên trồng mía. Cùng với sự phế bỏ chế độ chủ điền cũ, nguồn vốn trên giúp chuyển tiếp nhanh chóng hệ thống lao động qua kiểu quan hệ lao động tư bản: lao động hưởng lương. Người lao động da đen giờ đây được nhận lương tháng hay tiền công ngày, bình quân cao hơn những bang khác, và còn có quyền sở hữu một mảnh đất nhỏ để trồng rau quả, nuôi gà vịt và gia súc. Nhưng vẫn chưa giải quyết được các tranh chấp phát sinh. Giới chủ nhân tiếp tục than phiền thiếu lao động nhất là vào mùa thu hoạch, và người lao động yêu sách đòi tăng tiền công. Nhiều đồn điền đã không hoạt động bình thường và mãi đến năm 1890 sản xuất mới được phục hồi ngang bằng mức sản xuất năm 1861.

Chuyển đổi kinh tế ở vùng lúa gặp khó khăn phức tạp hơn khiến sản lượng lúa gạo kém xa mức đạt được trước chiến tranh. Những nông trường lớn bị chia cắt thành những thửa ruộng nhỏ bán lại hay cho người da đen thuê. Cuối cùng mô hình đa canh đã hình thành vì các gia đình da đen canh tác lúa để tự nuôi thân và hoa màu khác để bán cho người tiêu dùng; nhiều người da đen bỏ ruộng vườn đến các thành phố lớn như Charleston và Savannah để làm công. Mặc nhiên, người nô lệ được tự do vùng đồng bằng phía Nam đã thành công lập nên quan hệ lao động mới theo ý nguyện của họ.

Tình hình có khác trên các vùng chuyên canh bông vải và thuốc lá. Giới chủ điền vẫn giữ được đất đai và sớm tái lập sản xuất vì trồng những loại cây này không đòi hỏi nhiều vốn và nhiều lao động. Đồng thời cuộc tái thiết củng cố vị thế người da đen sẵn sàng gạt bỏ mọi hạn chế để được tự do lao động theo nguyện vọng. Nhưng chỉ một số ít gia đình người da đen mua đất lập nông trại vì luôn gặp sự chống đối của các chủ điền da trắng. Năm 1876, chỉ 1/20 các gia đình da đen mua được đất. Điều kiện của họ nói chung vẫn kém hơn chủ điền da trắng: nông trại nhỏ hơn - nhiều gia đình không có đủ đất để canh tác tự nuôi thân, vì thế thảng hoặc họ phải đi làm thuê để kiếm sống. Tiếp đến là nhóm người thuê đất của chủ điền da trắng; tiền thuê trả bằng tiền mặt hoặc sản phẩm (bông, thuốc lá). Đến cuối thời kỳ tái thiết ước tính có 20% nông dân da đen thuê đất để canh tác. Sau cùng là nhóm người da đen làm công, nhận tiền công hoặc chia sản phẩm. Mô hình lao động này không được giới chủ điền ưa thích vì “khó kiểm soát”. Một chủ điền da trắng “chê bai” kiểu hình lao động lĩnh canh: “Tôi miễn cưỡng chấp nhận vì nếu không tôi sẽ chẳng kiếm được ai làm việc cho tôi”.