Paris Saigon Hanoi

[chuongxedap]

-XII-

ĐẢO CHÍNH HỤT TẠI HÀ NỘI

(10 - 25/12/1946)

Đứng trước tình trạng không thể nào thành lập ngay được một chính phủ tay ba, Vincent Auriol đã quyết định thăm dò ý kiến Léon Blum về việc thành lập một chính phủ xã hội thuần nhất. Blum nhận lời ngay và ngày 12, ông được Quốc hội nhất trí tín nhiệm với 575 phiếu thuận trên 583 phiếu.

Thực ra, ông đã cho đăng trên tờ “Bình dân” ngày 10/12, lời kêu gọi Quốc hội Pháp của Chủ tịch Hồ Chí Minh với lời bình luận sau đây:

“Tại Đông Dương, có lẽ chúng ta đang ở ngày hôm trước của những hoạt động quân sự thực thà... Chính phủ Pháp ngày hôm nay chỉ có thể lựa chọn giữa hai giải pháp: hoặc dùng vũ lực tái chiếm một phần hay toàn bộ Đông Dương, hoặc là đảm bảo hiệu lực, tính bền vững và thời gian cho những hiệp định đã được ký kết tháng 3 vừa qua với Việt Nam; hoặc là dùng cưỡng bức quân sự, hoặc là lập lại quan hệ thân ái và tin cậy lẫn nhau. Đây là sự lựa chọn duy nhất; và tôi nói thêm rằng tôi không quan niệm chúng ta có thể do dự trước cuộc lựa chọn này. Chỉ có một phương tiện và chỉ có một mà thôi, để bảo vệ uy tín của nền văn minh chúng ta tại Đông Dương, và cũng là của các quyền lợi vật chất rất chính đáng của chúng ta: đó là sự thỏa thuận chân tình trên cơ sở độc lập; là lòng tin cậy, là tình hữu nghị...

“Người ta sẽ phản đối tôi rằng đối tượng của chính sách Pháp chính là sự áp dụng những hiệp nghị đã được ký kết và nếu chứng tỏ ra một chút “cứng rắn” về phía chúng ta, thì các hiệp định đó sẽ có nguy cơ không được ai biết đến và sẽ bị vi phạm bởi chính những người đã ký kết với chúng ta. Nhưng hiểu “cứng rắn” như thế nào?... Đây tôi không thuyết giáo cho một sự uể oải buông trôi nào đó. Cái mà tôi thấy cần thiết là xác định một cách tuyệt đối rõ ràng đường lối chính sách của chúng ta sao cho tránh được mọi điều ngờ vực, sau đó là trong việc thực hiện chính sách này phải có một thái độ thẳng thắn và trung thực không cho phép hiểu lầm một chi tiết nhỏ nào. Cái “cứng rắn” thực sự là ở đó.

“Việc quyết định không thuộc về các nhà chức trách quân sự hay các nhà thục dân dân sự Đông Dương, mà thuộc về chính phủ đóng trụ sở tại Paris. Và khi tôi nói “chính phủ”, tôi không hiểu đó là một trong các Ủy ban Liên bộ đã không đạt được thành công gì hơn trong vấn đề Đông Dương so với vấn đề Đức, mà tôi hiểu đó là bản thân Nội các và vị Bộ trưởng đặc trách. Vấn đề sẽ được đưa ra thảo luận trước Hội đồng Chính phủ mới ngay từ những phút đầu tiên. Ngoài các lý do đòi hỏi phải nhanh chóng thành lập chính phủ mới, cần phải thêm vào lý do vừa nói” (1).

[chuongxedap]

Được Paris bật đèn xanh

Ngày 14/12, trong khi Léon Blum tìm cách lập Nội các mới, thì Ủy ban Liên bộ Đông Dương lại họp một phiên họp mới tại Paris nhằm nghiên cứu tình hình và nghe đại tá Le Puloch báo cáo; Le Puloch là phái viên của Valluy cử sang nhằm tìm hiểu thái độ của chính phủ như thế nào. Le Puloch sẽ biện bạch cho một hành động quân sự tức thời. Theo bản tổng kết cuộc họp, Le Puloch đã nhấn mạnh về sự cần thiết tuyệt đối phải thông đường Hà Nội - Hải Phòng và coi quân đội Việt Nam là thù địch:

“… Chúng ta có đủ phương tiện quân sự để áp đặt mệnh lệnh của chúng ta cho Hà Nội và Hải Phòng, để khôi phục đường giao thông giữa hai thành phố lớn ấy và để “đuổi” Chính phủ Việt Nam ra khỏi Hà Nội. Theo ý ông ta thì, chính phủ này sẽ không thể tồn tại một khi đã bị trục xuất ra khỏi Hà Nội; việc ra khỏi Hà Nội này sẽ làm cho nó mất hết phương tiện để trợ cấp tài chính cho chiến tranh du kích, ngoài những thiệt thòi khác. Vậy cho nên phải lợi dụng tình hình đó để đòi hỏi Hà Nội phải thi hành tại Bắc Kỳ những điều khoản quân sự tối thiểu mà tướng Morlière yêu sách”...

Le Puloch bị Messmer chất vấn. Messmer nhấn mạnh rằng làm như vậy sẽ tạo ra một tình thế chính trị không thể nào có được nếu như có một sự cai trị gián tiếp được che giấu qua loa tại miền Nam, trong khi người ta muốn hạn chế sự hiện diện của Pháp tại miền Bắc trong phạm vi chỉ một vài thành phố lớn mà thôi. Giải pháp duy nhất cho vấn đề Nam Kỳ là một sự dàn xếp có Hà Nội tham gia.

Phải từ một nhãn quan chiến thuật mà tìm ra một thỏa thuận với Hồ Chí Minh... Kinh nghiệm đáng nản lòng của Nam Kỳ đã chỉ ra rằng cái ý nghĩa tìm cách làm cho ông Hồ biến khỏi vũ trường chính trị là một điều phi lý luận biết chừng nào.

Le Puloch đáp lại rằng: khó lòng thực hiện được kế hoạch dự kiến đó, bởi Giáp kiểm soát quân đội và cảnh sát. Messmer nêu lên vấn đề cảnh giác trước những phản ứng tiêu cực của dư luận công chúng Pháp và dư luận quốc tế. Bản báo cáo còn kể lại rằng Messmer nói thêm: “Điều hết sức quan trọng, đối với dư luận trong nước chúng ta, cũng như với dư luận quốc tế là, nếu những chuyện rắc rối mới xảy ra, phải là trong những trường hợp không cần phải thảo luận hay giải thích gì cả. Chẳng hạn khi có sự từ bỏ dứt khoát không thi hành Tạm ước. Nhất thiết không được để cho sai sót thuộc về phía chúng ta. Đại tá Le Puloch nhấn nạnh về chuyện tình hình Bắc Kỳ hiện nay thuận lợi cho chúng ta và một cố gắng tức thời, nếu như Chính phủ xác định quan điểm theo chiều hướng đó, sẽ có thể đem lại một sự giải quyết rất có lợi cho chúng ta trước mùa xuân tới. Le Puloch cũng nêu bật một điểm nữa là nếu chúng ta cần phải hành động thì nên hành động trước kỳ thay quân, để có thể sử dụng những số quân sẵn có tại Đông Dương, là những đội quân đã được huấn luyện sẵn sàng” (2).

Hình như không có một kết luận nào được rút ra từ cuộc thăm dò. Dù thế nào chăng nữa, các vị bộ trưởng “chịu trách nhiệm” thực tế đã không được báo cáo rõ tình hình. P. Messmer, tuy đã đọc qua “thông báo” của Barjot và những bức điện hàng ngày từ Đông Dương gửi sang, vẫn phải “hỏi tin tức” qua tướng Juin; mà tướng Juin thì từ khi ở Brésil về không thấy bản báo cáo của Barjot hợp với quan điểm riêng của mình, đã thông báo, ngày 13/12, cho Messmer biết điều đó. Messmer trả lời cho tướng Juin, ngày 16, rằng “ông ta thấy cũng như Ngài, rằng những cuộc bàn bạc, xem xét đó đã vượt quá xa quyền hạn bình thường của Bộ Tham mưu Quốc phòng và đã xử lý một vấn đề có tính chất hoàn toàn chính trị”. Ông kết luận: “Tôi tự nghĩ mình không được phép thông báo sự việc này cho bất cứ một bộ trưởng nào trong các bộ trưởng thành viên của Ủy ban Liên bộ Đông Dương” (3).

Vậy là các bộ trưởng thuộc chính phủ vừa từ chức đẫ không được thông báo về những “dữ kiện khách quan” của vụ rắc rối Hải Phòng và cũng không có trong tay bản tài liệu tốt nhất có thể có tại Paris trong thời điểm này. Có lẽ đối với các bộ trưởng của nội các sau cũng vậy.

Ngày 16/12, Léon Blum thành lập một Nội các xã hội thuần nhất. Blum kiêm luôn chức Bộ trưởng Ngoại giao, còn Marius Moutet thì làm Bộ trưởng Bộ Pháp quốc Hải ngoại. Ngày 17, ông ra mắt Quốc hội và được Quốc hội tín nhiệm với một đa số áp đảo, 580 phiếu thuận trên tổng số 596 phiếu bầu.

Ngay sáng hôm sau, Messmer điện qua Sài Gòn:

“Sau khi đọc bản tuyên bố của Nội các mới trước Quốc hội, ngày 17/12 và theo yêu cầu của một diễn giả, thủ tướng Nội các đã loan báo một cuộc thảo luận mới nay mai về vấn đề Đông Dương. Tôi yêu cầu ông cung cấp cho tôi một nguồn tư liệu đầy đủ cho phép Bộ trưởng Pháp quốc Hải ngoại có thể trả lời các câu chất vấn. Đặc biệt về vấn đề những mối quan hệ Pháp - Việt Nam. Cuộc thảo luận ngày giờ chưa ấn định, nhưng chắc chắn sẽ diễn ra khoảng đầu tháng giêng 1947 (4).

[chuongxedap]

Giờ phải quyết định

Tin thành lập chính phủ mới Léon Blum đã dồn các nhà chức trách Pháp tại Sài Gòn vào chân tường và họ đã phản ứng ngay tức khắc. Đối với họ, giờ phải quyết định đã điểm rồi.

Tại Hà Nội, quyết định bất ngờ của tướng Valluy hoãn hành động quân sự lại giữa tháng giêng, để “chờ thời” (như ông ta nói trong bức điện ngày 8/12), đã mang đến một chút hòa dịu tạm thời, nhất là vào đúng lúc sắp sửa có những cuộc hội kiến và những cuộc đàm phán với Chính phủ Hà Nội về một số vấn đề (đặc biệt là vấn đề phát hành tiền tệ) và lúc các nhà đàm phán Pháp, có lẽ chưa biết gì về kế hoạch d’Argenlieu - Valluy, đang giữ một thái độ nghiêng về hòa giải.

Tuy nhiên, giờ đây thì không ai có thể nuôi ảo ảnh trong đầu óc nữa. Trước cái mà ông ta gọi là “sự điều chỉnh bất ngờ và những chỉ dẫn hết sức cụ thể về cái thời gian tối thiểu cần tranh thủ - cả khi mà cuộc xung đột địa phương không thể tránh khỏi biến thành cuộc xung đột toàn bộ và khi sự không thể nào tránh khỏi đi nữa”, thì tướng Morlière vẫn sẽ cố gắng làm cho bầu không khí bớt căng, vẫn sẽ “tiếp tục cho đến cùng đường lối hiệp định, tức là chính sách của Chính phủ”, nhưng đồng thời “cũng phải tìm mọi cách đề phòng để khi cuộc xung đột toàn bộ có nổi bùng ra tại Hà Nội, ít nhất chúng ta cũng không ra mặt là kẻ xâm lược và sử dụng mọi biện pháp mang tính chất quân sự để làm tròn sứ mệnh bảo vệ tính mạng và tài sản của người Pháp..., nhằm tránh sự bất ngờ...” (5).

Bộ chỉ huy quân đội Pháp có một vài lý do để cảnh giác. Sở Mật thám Liên bang tại Bắc Kỳ được biết là, ngày 7, Giáp đã chỉ thị rằng những việc “chuẩn bị cho cuộc tấn công (6) vào các vị trí Pháp phải được hoàn tất ngày 12, nhưng báo cáo của họ không nói rõ trong trường hợp cụ thể nào thì những cuộc tấn công ấy sẽ được khởi đầu.

Người Pháp đã mất hết mọi hy vọng sẽ có được một sự cải tổ sâu sắc Chính phủ Hồ Chí Minh và đã tăng cường những cuộc tiếp xúc bí mật với cánh hữu đối lập. “Phòng chính trị” của phủ Cao ủy Cộng hòa tại Hà Nội giờ đây đang có những mối liên hệ mật thiết với phe đối lập bí mật ấy (trong đó dường như có một nhân vật “Jacob” nào đó là đầu não) đến nỗi phái nào đã trao cho một cố vấn của Sainteny và Monthéart các báo cáo nói về những điều kiện trong đó họ sẽ ký kết với Pháp một khi người Pháp loại trừ được Việt Minh ra. Một trong các báo cáo này đề ngày 6/12. Nhóm bí mật này đòi thống nhất Việt Nam, nhưng sẵn sàng nhượng bộ nhiều quyền lợi và dành nhiều sự đảm bảo cho người Pháp (7). Ngoài ra, dường như nhóm này đã bàn bạc và hiệu chính với các cơ quan của Pháp (Sở Mật thám, BEDOC - Phòng lưu trữ Liên bang, hay SEHAN - Sở Nghiên cứu lịch sử tại Hà Nội) từ mấy tuần nay rồi, những điều kiện trong đó họ có thể tham gia vào thắng lợi của “hành động bạo lực”. Bề ngoài Pháp tỏ ra tin chắc họ kiểm soát được những phần tử “quốc gia cánh hữu” ấy. Khi ở Paris, tên tuổi của Léon Blum được nổi bật lên như là vị thủ tướng chắc chắn của Chính phủ, thì vấn đề ở Hà Nội trở thành đơn giản; từ đây, chỉ cần lật đổ Chính phủ Hồ Chí Minh nhẹ nhàng và đơn giản thôi, bằng cách lợi dụng một tình huống quân sự cho phép người Pháp có cơ hội mở cuộc phản công theo dự tính.

Những biện pháp động viên, quân sự và kinh tế, mà các nhà chức trách Việt Nam đang tiến hành kích động Sainteny và Morlière nhận xét rằng mọi công chuyện trên thực tế đã hỏng cả rồi. Sainteny đã viết như sau, ngày 10/12:

“Đừng có ảo tưởng mà tin rằng việc chúng ta rút ra khỏi những khu vực kinh tế đặc biệt và những sự nhượng bộ hợp lý của chúng ta đã đủ để thỏa mãn những yêu sách của Việt Minh. Đây mới là bước đầu một cuộc tổng tấn công nhằm loại trừ hoàn toàn chúng ta ra khỏi nền kinh tế đất nước họ, là màn khai mạc sẽ dẫn đến sự loại trừ chúng ta trên mọi lãnh vực khác...”

Do đó, Sainteny kết luận rằng cuộc thử khách vũ trang không thể nào tránh khỏi phải xảy ra, nhưng không biết trước được là lúc nào. Dù cách nào thì cũng rõ ràng là từ đây không thể nào còn có sự phù hợp giữa những lợi ích của nước Pháp và sự duy trì Chính phủ Hà Nội được nữa rồi. Ông ta thừa nhận rằng, về mặt đối nội, hình như đảng Việt Minh đã thắng thế và đang nắm trong tay số mệnh của kẻ thù. Nhưng, ông ta ghi chú “lâu đài Việt Minh còn non trẻ và cũng như mọi chế độ độc tài, nó sẽ dễ dàng sụp đổ đột ngột ngay trận thất bại đáng kể đầu tiên...” (8 ).

Bi quan hơn và cũng dứt khoát hơn, tướng Morlière, trong một bản báo cáo đề ngày 12/12 (mà Sainteny tán thành phần kết luận) chỉ ra rằng tình hình đã trở nên không có lối thoát bởi Chính phủ Việt Nam không thể lùi bước và chấp nhận tình hình Hải Phòng và Lạng Sơn cùng những điều kiện của Pháp đưa ra. Phía mình, người Pháp không thể chấp nhận yêu sách của Việt Nam đòi Pháp rút về vị trí đã có trước ngày 20/11, một sự rút lui khiến cho Pháp không có cách nào tiếp tục được những hoạt động kinh tế của các xí nghiệp Pháp. Quả như vậy, ông ta viết:

“Người ta sẽ chỉ thấy các xí nghiệp của Pháp được xây dựng hoặc phát triển tại những nơi mà chính quyền Việt Nam cai trị dưới sự kiểm soát của Pháp... Mà người Việt Nam với Chính phủ hiện nay sẽ không chấp nhận điều đó, có nghĩa là họ sẽ kháng chiến đến cùng...

“Vậy thì Chính phủ ấy, hoặc tự cải tổ lại, hoặc biến đi để nhường chỗ cho một chính phủ khác. Tôi không nghĩ - trừ phi ông Hồ có một sự chuyển biến đột ngột - là điều hay nhất - còn thì không có cách nào khác làm cho ông “biến” đi được ngoài một sự thất bại quân sự, sự thất bại đó sẽ kéo theo sự mỏi mệt của cả một dân tộc chắc chắn thích mùi bơ hơn tiếng đại bác. Cho nên đối với tôi, cuộc xung đột tỏ ra là không thể nào tránh được... Bị tác động trước sự mỏi mệt không tránh khỏi của cả một khối nhân dân mất gốc hoặc lo sợ, Chính phủ sẽ tự cải tổ lại, hoặc sẽ tự giải thể và cuối cùng rồi cũng phải nghe tiếng nói của lẽ phải. Sự khôn ngoan của chúng ta, lúc đó, sẽ phải tỏ ra rộng lượng...

“Điều tôi tin chắc là chỉ có một thái độ nhất định của Chính phủ Pháp quyết định của nó chấp nhận và ủng hộ một sự cố gắng nghiêm túc và kéo dài là có thể cho phép cứu vãn được Đông Dương thuộc Pháp và cùng với nó: tất cả các lãnh thổ hải ngoại của chúng ta” (9).

[chuongxedap]

Hồ Chí Minh kêu gọi đến Blum

Ngày 11/12, các thành viên Chính phủ Hà Nội họp Hội đồng để nghiên cứu tình trạng các mối quan hệ với Pháp, dưới ánh sáng của các cuộc hội kiến vừa qua - được đánh giá là “thân mật” - giữa Giám và Nam với Sainteny. Người ta nhận xét rằng chẳng thực hiện được một thỏa thuận nào vì quan điểm hai bên Pháp và Việt Nam vẫn hoàn toàn trái ngược nhau. Hồ Chí Minh bèn quyết định kêu gọi đến Chính phủ Pháp.

Quả tình là Hà Nội nhìn chăm chú về Paris. Báo chí kể lại sự diễn biến của cuộc khủng hoảng chính trị ở Pháp, nhưng cái tin Bidault có tiếp đón d’Argenlieu và d’Argenlieu sắp sửa trở lại bất thần làm cho tình hình trở lại căng thẳng. Tuy nhiên, bài viết của Léon Blum trên báo “Bình dân” rất được chú ý (10) và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã bình luận nó ngày 12/12 trước các nhà báo Việt Nam, làm cho Sainteny, ngày 14, có lời bình luận sau đây: ... “Dường như Hồ Chí Minh tỏ ra rất ôn hòa và chẳng có gì cho phép chúng ta sợ Chính phủ Việt Nam sẵn sàng phát động cuộc chiến tranh toàn diện cả” (11).

Hà Nội phản ứng tức khắc khi được tin Léon Blum được bầu làm thủ tướng. Ngày 13, Ban Chấp hành của SFIO (Bộ phân Đảng quốc tế thợ thuyền Pháp) tại Hà Nội nhờ Sainteny chuyển một bức điện chúc mừng đầy nhiệt tình, do Giám ký, đến Ban Chấp hành SFIO tại Faris (12). Ngày 15, Hồ Chí Minh nhờ Sainteny chuyển một bức điện rất quan trọng đến Chính phủ Pháp.

Trong bức thông điệp này, Hồ Chí Minh đề nghị hai bên trao đổi: phía Việt Nam, sẽ yêu cầu những người sơ tán về trở lại các thành phố; người ta sẽ vận dụng những biện pháp thích hợp để đảm bảo đưa sinh hoạt các thành phố trở lại bình thường và lập lại sự giao thông trên các trục đường chính. Người ta cũng sẻ chấm dứt “những biện pháp phòng vệ do nhân dân các thành phố đã tự xây dựng lên”. Nhưng đáp lại, người ta yêu cầu quân Pháp trở lại vị trí trước ngày 20/11, chấm dứt những cuộc hành quân truy quét và trừng phạt tại Nam Kỳ và miền Nam Trung Kỳ. Sau nữa, hai bên sẽ nhất trí xúc tiến cho các tiểu ban thi hành Tạm ước tại Hà Nội và tại Sài Gòn bắt tay vào hoạt động (13).

Sainteny chuyển đi, ngày 16, bức thông điệp cho Sài Gòn, nhưng đến ngày 18 Sài Gòn mới chuyển ra lại với những lời bình luận tiêu cực và chua chát của Valluy; ngày 20 nó mới được giải mã tại Paris. Nhưng ông Hồ chưa biết cái cách thức Sài Gòn đã dùng để xuyên tạc các thông điệp của ông.

[chuongxedap]

Gây đổ vỡ

Trong cuộc chạy đua chống chiến tranh đầy bi kịch, sự kiên nhẫn của Hồ Chí Minh dường như đã có lãi. Cuộc khủng hoảng chính trị ở Paris đang được giải quyết theo chiều hướng thuận lợi nhất cho sự nối tiếp lại các cuộc đàm phán Pháp - Việt; tất cả mọi việc bố phòng quân sự đều đã được chu tất và sự kiểm soát của Chính phủ Việt Nam đối với quân đội cũng như các tổ chức chính trị của họ đều có vẻ vững vàng. Chỉ còn việc phải đợi, trong bình tĩnh, những quyết định của Chính phủ Léon Blum.

Chính sự diễn biến đó dường như lần này đang làm cho Valluy và các tay chân của ông ta suy nghĩ và đã thúc đẩy họ nhanh tay hành động. Khi mọi sự dường như đã sẵn sàng tại Bắc Kỳ (và cả ở Trung Kỳ, tuy các phương tiện vẫn có vẻ sơ sài), để thử làm liều một hành động vũ lực, thì theo ý ông ta, không cần nữa và có thể lại là nguy hiểm nếu cứ trì hoãn mãi, nếu cứ đợi đến giữa tháng giêng.

Một bản báo cáo Pháp, phân tích tình hình ngày 15/12, đã biểu thị “suy nghĩ cá nhân” của tác giả (Moret, giám đốc Sở An ninh Pháp tại Bắc Kỳ) như sau:

“Tôi không nghĩ rằng, Bộ chỉ huy các lực lượng Việt Nam có ý định mở cuộc xung đột, bởi vì họ đã có rất nhiều cơ hội, nhưng họ không lợi dụng những cơ hội đó. “Theo ý mọi người, chúng ta mà chủ động gây chiến trước thì chỉ có thể là thắng lợi” (14).

Việc Léon Blum lên nắm chức vụ thủ tướng quả tình có tăng lên gấp nhiều lần nguy cơ một cuộc điều tra của Paris về cái mà người ta có thể gọi là “cuộc âm mưu” của bộ ba d’Argenlieu - Valluy - Pignon. Bởi giờ đây không còn hy vọng gì được Paris bật đèn xanh cho họ hành động nữa, đành phải thúc nhanh mọi chuyện lên để cho “những điều kiện của một cuộc đối phó” (tức là một cuộc tấn công của Việt Nam) xảy ra càng sớm càng hay. Phải cấp thiết gây ra một sự đổ vỡ trong quan hệ giữa hai bên, nhưng bằng cách nào để có thể quy trách nhiệm gây ra cho phía Việt Minh. Bị dồn ép phải thực hiện khẩn trương hành động này, Valluy quyết định họp “Hội đồng chiến tranh” của ông ta. Ông ta đã triệu tập về Hải Phòng, nhằm kiểm điểm tình hình, Sainteny, Morlière, Dèbes và chỉ thị không được thông báo gì cũng không phải chúc mừng hoan nghênh gì cuộc họp này cả (15). Không có biên bản tổng kết gì về cuộc họp ngày 16/12 đó là các thành viên đã tham gia cuộc họp chẳng bao giờ nhắc nhở gì về nó cả. Nhưng kết quả thì ngay hôm sau, 17, sẽ được nói đến. Vấn đề bây giờ là thúc ép Việt Minh đến mức độ làm cho họ mất cả kiên nhẫn (16), lao vào một hành động bạo lực và như vậy cung cấp cho chúng ta cái duyên cớ đang mong muốn. Vấn đề cũng còn là chuẩn bị sự kiện về mặt chính trị bằng cách chứng minh rằng không còn có lối thoát nào khác nữa.

Trong một “báo cáo về tình hình nội trị của Đông Dương” do ông ta ký ngày 17/12, sau khi đã thúc ép Paris phải cứng rắn, Pignon đã tuyên bố rõ ràng:

“… Thái độ các nhà chức trách Pháp cho phép nghĩ đến một cách tin tưởng về tương lai của Đông Dương khi mà nhóm cầm quyền hiện nay ở Hà Nội đã biến đi. Không thể nào ký kết được một hiệp định chân thành với đảng Việt Minh; đó là một điều không quan niệm nổi...

“Theo nhận xét của tôi thì sẽ là ảo tưởng nếu đặt một hy vọng nào vào hành động cá nhân của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ông khôn khéo hơn một số đồng sự trẻ của ông; điềm đạm, ôn tồn hơn trong lời lẽ, cũng như trong những thái độ cử chỉ bên ngoài, chủ yếu do ông đã có tuổi; tuy nhiên mục tiêu của ông nhằm đạt được không khác mục tiêu của Trung ương Tổng bộ Việt Minh - mà ông là thành viên lỗi lạc nhất, nếu không thì cũng là thành viên có uy tín nhất hiện nay. Bất cứ một cải tổ nào trong chính phủ của ông cũng chỉ có thể là một cái bẫy...

“Trái với những điều mà một số người lầm tưởng, cách giải quyết vấn đề Đông Dương không nằm ở Nam Kỳ: nó chỉ nằm tại Bắc Kỳ và chỉ tại Bắc Kỳ mà thôi, là nơi có sự hiện diện của Đảng Việt Minh trên sân khấu chính trị... Nhiều người Việt Nam thừa biết rằng đảng độc tài ấy là vật chướng ngại ngăn cản sự thực hiện nhanh chóng và hòa bình nguyện vọng yêu nước của họ: độc lập và thống nhất ba kỳ...

“Sự loại trừ hoặc làm suy yếu Đảng Việt Minh đến mức độ nó bắt buộc phải điều đình... chính là điều kiện để duy trì nước Pháp ở vị trí ưu thế và nước lớn mà Pháp phải giữ vững đối với tất cả các nước Liên hiệp...” (17).

Trên bình diện quân sự, ngay từ 17/12, người ta quan sát được một sự căng thẳng đột xuất tại Hà Nội. Ngày 16, Valluy đã ra lệnh cho Morlière giải tỏa những chướng ngại vật tại Hà Nội.

“Việc xây dựng những chướng ngại vật của Việt Nam lấn sang cả khu người Pháp¹ đã buộc ban liên lạc Pháp phải cảnh cáo (ngày 15) phía liên lạc Việt Nam rằng bộ chỉ huy quân đội Pháp không thể nào chấp nhận việc xây dựng những vật chướng ngại như vậy ngăn cản giao thông ở khu người Pháp. Nếu những sự lạm dụng đó vẫn được duy trì thì chúng sẽ bị phá hủy bằng sức mạnh” (18 ).

Ngày 17/12, ban liên lạc Pháp báo trước rằng, do những lời phản đối của họ không đem lại kết quả gì đáng kể nên bộ chỉ huy sẽ ra lệnh dọn sạch những chướng ngại vật nói trên. Công việc dọn dẹp đã được tiến hành lập tức, lúc đầu chẳng có sự cố gì xảy ra. Nhưng, một nơi khác, một xe tải của Pháp bị tiến công và tất cả những người trên xe đều bị giết trong những điều kiện dã man. Trả đũa: một đồn tự vệ bị triệt hạ, “truy quét ở khu phố lân cận”, sau đó là một loạt những vụ xung đột xảy ra trong thành phố, có những người chết và bị thương ở cả hai bên ( 19 ).

Ngày 8, tình hình xấu đi: lúc 7 giờ, một toán quân nhảy dù đi thăm dò tìm kiếm xác một người bạn bị mất tích hôm 12, đã bị ném lựu đạn. Quân Pháp phản công lại, ngót 30 người Việt Nam vừa chết vừa bị thương. Dỡ các chướng ngại vật đi, các quân Tự vệ (20) bị kích thích ngày càng có thái độ tiến công. Báo cáo của ủy viên Cộng hòa gửi Sài Gòn lại nói rằng “những cơ quan liên lạc Việt Nam đã làm hết sức mình để tránh không cho các vụ rắc rối phát triển thêm” (21).

Trước sự phát triển của sự căng thẳng đó, nó trùng hợp hoàn toàn với việc bầu Léon Blum, Hồ Chí Minh nghi ngờ rằng bức thông điệp ngày 15 của ông có thể đã “bị thất lạc”, bèn gửi một bức thông điệp mới cho Blum. Trước là chúc mừng, sau ông nói:

“Chúng tôi nói lên niềm tin chắc chắn rằng dưới Chính phủ Ngài, cuối cùng chúng tôi sẽ được thấy thực hiện tại Việt Nam đường lối chính trị chân chính của nước Pháp đã được Đảng SFIO và bản thân Ngài công bố, xuất phát từ sự tôn trọng các hiệp định hợp tác chân thành và thân ái...”

Tới đây, ông Hồ nhắc lại bức thông điệp ngày 15 nhằm mục đích “chuẩn bị một bầu không khí thuận lợi cho những cuộc điều đình dứt khoát sắp tới ra được dự kiến. Tôi tin chắc rằng việc cử một phái đoàn Quốc hội Pháp qua Việt Nam để mang tình hữu nghị của dân tộc Pháp đến cho dân tộc Việt Nam và để chứng kiến tình hình tại chỗ sẽ đóng góp nhiều vào việc tạo ra bầu không khí tin cậy và hữu nghị đó (22)...”

Bức điện ngày 18/12 chỉ được Sài Gòn chuyển cho Paris trong đêm 19 rạng ngày 20 và chỉ tới Paris (ngoại số) vào ngày 22 lúc 16 giờ! Việc Sài Gòn xuyên tạc các phương tiện giao tiếp đã dẫn tới hậu quả chắc chắn là ngăn cản hết mọi cuộc đối thoại.

Ngày 18, Sainteny còn điện cho Sài Gòn:

“Dường như có sự phân vân hay sự rút thăm trong Chính phủ Việt Nam để xác định thái độ cần giữ lúc này. Dầu sao, cái quyết tâm không phát động một cuộc đổ vỡ toàn bộ vẫn được ghi nhận cho tới hôm nay. Thái độ của Nam trong những lần hội kiến riêng có thể là thầm chấp nhận chính phủ bị đau đầu vì một số phần tử cực đoan (23).

Chuyện đó không ngăn cản việc buổi chiều hôm đó, sau những phát súng bắn vào một chiếc xe đi sát xe của tướng Morlière, lệnh chiếm đóng bộ Tài chánh và bộ Giao thông mà hình như những phát súng đã từ đó bắn ra. Và bởi vì các chướng ngại vật vẫn còn dựng lên và vì không thể chịu để cho những trục đường chính của khu vực người Pháp bị tắc, Sainteny đã ra lệnh giải tỏa bằng máy ủi.

Lần này, các chỉ huy quân sự của Việt Nam nắm phần ưu thế. Phải chăng phần đầu của “màn kịch đảo chính” đã được chuẩn bị qua thông tri tháng tư của Valluy? Quân Pháp sắp sửa lặp lại sự kiện Hải Phòng! Phải đi trước họ! Đã đến lúc phải đánh. Những chỉ thị cuối cùng đã được chấp thuận ngày 18. Buổi sáng ngày 19, các lực lượng quân Việt Nam đã được tập trung trong và quanh thủ đô được thông báo rằng ngay đêm nay cuộc tấn công sẽ khởi sự. Nhưng giờ H chưa được ấn định. Các đội Tự vệ được giao trách nhiệm vô hiệu hóa các thường dân Pháp (24).

Chính phủ Việt Nam vẫn không hề nao núng. Hãy đợi chút nữa, sẽ thấy Paris muốn gì. Không nên tiến hành chuyện gì chống lại người Pháp khi chưa biết rõ ý định sâu sắc của họ. Vì vậy trong khi ban liên lạc Việt Nam tiếp tục phản kháng, một lần nữa họ lại giữ một thái độ trì hoãn, bất chấp yêu sách của người Pháp đòi dọn sạch chướng ngại vật.

Buổi sáng ngày 19, trước thái độ tấn công ngày càng tăng của các đội tự vệ, tướng Morlière yêu cầu Nam nghĩ cách tước bỏ vũ khí của họ đi như một bằng chứng của thiện chí hòa bình. Ông ta đề nghị với Nam một cuộc gặp gỡ nhằm nghiên cứu chung những biện pháp cần thực hiện về vấn đề này (25). Nam trả lời rằng những đề nghị ấy sẽ được đệ trình Hội đồng Chính phủ ngày 20. Nhưng hồi 9h30, Giám đã đề nghị gặp Sainteny vào buổi chiều. Sainteny, lấy cớ quá bận (26), cho trả lời ông ta sẽ gặp Giám hôm sau. Khoảng trưa thì Sainteny nhận được một bức thư rất ôn hòa của Hồ Chí Minh tỏ lòng hy vọng rằng Sainteny vùng với Giám sẽ tìm ra được một giải pháp (27).
_______________________________________
1. Trong báo cáo ngày 10/1/1947, Morlière có viết rằng: “Tại Hà Nội, những chướng ngại vật ấy - trừ những cái mới dựng lên ngày 17 và 18/2 - căn bản đều nằm trong phạm vi khu người bản xứ và không trở ngại gì đến việc đi lại trong thành phố người Pháp” (do tác giả gạch chân - LND).

[chuongxedap]

Guồng máy

Tại Hà Nội, người ta vừa nhận được tin bộ trưởng Marius Moutet sắp tới. Hôm trước, Léon Blum đã yêu cầu ông ta sang ngay Đông Dương để phân tích tình hình. Chính phủ Việt Nam liền có ngay những quyết định thích hợp. Giáp đã yêu cầu Morlière đóng góp công sức nhằm làm giảm sự căng thẳng bằng cách cho quân đội thôi cấm trại. Morlière chấp nhận với một sự mạo hiểm có tính toán, nhưng có tác dụng chứng minh cho Giáp thấy lòng chân thành của mình và sự “chưa đến lúc xảy ra một cuộc đảo chính” (28 )...

Đầu buổi chiều, Tổng bộ Việt Minh họp với các bộ trưởng chính và quyết định, hình như là sau khi đã nhìn thấy lệnh của Morlière giải phóng cho quân đội khỏi phải cấm trại, và nhất là sau khi biết bộ trưởng Marius Moutet sắp đến, sẽ hủy lệnh tiến công dự định vào đêm hôm đó. Trước mắt không thấy phía Pháp sửa soạn một cuộc tấn công nào ngay lúc đó, cho nên chẳng cần phải đề phòng nữa. Khoảng 16 giờ, Giáp triệu tập các chỉ huy quân sự chủ chốt họp tại Bạch Mai và phổ biến quyết định. Các đơn vị được thông báo ngay trong giờ sau (29), với lời chú thích cụ thể: mệnh lệnh trước không được thi hành “dù bất cứ với duyên cớ nào” trừ khi có lệnh của cá nhân Giáp. Phải tránh mọi khiêu khích” (30).

Thế nhưng, lúc 17 giờ, một người Âu lai Á là Fernand Petit, nhân viên một cơ quan phản gián đặc biệt, từ nhiều tháng nay, đã tìm cách chui được vào hàng ngũ tự vệ, báo cáo cho ban Tham mưu của Morlière rằng vừa sáng hôm đó y đã nắm được tin quân Việt Nam sẽ tấn công vào lúc ban đêm, rằng tự vệ và ba sư đoàn đang ở trong thế báo động và đã nhận được các mệnh lệnh (31). Trên cơ sở cái tin “lạc hậu” ấy, các đội quân vừa được thôi cấm trại đã cấp tốc được gọi trở về thành. Người ta bố trí trận thế; các thường dân Pháp tản mát được gọi trở về để tránh chuyện bất trắc. Sau đó Petit lại trở về với hàng ngũ tự vệ và hình như không nói lại gì với những ai khẳng định rằng “quân Pháp sẽ tấn công vào tối hôm nay”. Sự việc này có thể đã gây ra, ít nhất trong một vài đơn vị tự vệ, một mệnh lệnh khác: thực hiện một hành động hạn chế vào lúc 20 giờ, một kiểu “bắt con tin”, không phải một cuộc tấn công toàn diện (32)...

Dù sao thì đúng 20 giờ, điện Hà Nội bị cúp, trong khi tự vệ tấn công các nhà ở của người Pháp tại nhiều điểm. Xe của Sainteny, trên đường rời nhà mình đến dinh Ủy viên Cộng hòa, bị trúng mìn; ông ta bị thương nặng, nhưng được đón chuyển đến nơi an toàn.

Trước cuộc tấn công “chờ đợi” (và có lẽ là đã được gây ra) ấy, lập tức quân Pháp phản công và mở rộng cuộc phản công tức khắc đến các cơ quan trung ương của Chính phủ Việt Nam, đồng thời tìm cách bảo vệ thường dân Pháp và những điểm xung yếu đến mức độ tối đa. Hồ Chí Minh suýt nữa bị các trung đội tấn công của Pháp đánh thẳng vào Bắc Bộ phủ bắt được. Đại tá Herkel, chỉ huy khu vực Hà Nội, kể lại:

“Trong lúc nơi ở của Hồ Chí Minh bị tấn công, những người bảo vệ đã vừa chiến đấu vừa hát cho đến người cuối cùng, và một trong bọn họ, trên sân thượng, vẫn đánh đàn măng đô lin cho đến khi người ta xông lên bắn thẳng vào ngực ngã xuống mới thôi. Tại trại lính người bản xứ, họ cũng chiến đấu quyết liệt như vậy. Bị bao vây, họ kiên quyết không chịu hàng và bị máy bay ném bom nghiến nát (33). Hồ Chí Minh và các đồng chí của ông, bị bao vây, mãi đến gần sáng mới thoát được ra khỏi thành phố, và rút lui về đồng bằng dưới sự yểm trợ của những đơn vị ưu tú.

Và chỉ đến 22 giờ, Giáp mới truyền đi, khắp toàn cõi Việt Nam, mệnh lệnh động viên và tấn công các vị trí Pháp. Lần này, đúng là người ta đang chứng kiến một “cuộc chiến tranh tổng thể thật sự tái diễn” (34).

Quả vậy, chiến sự diễn ra vô cùng ác liệt, trong đêm khuya, tại Hà Nội; mỗi bên đều nghĩ rất chính đáng rằng chính bên kia đã tấn công. Và, lần lượt mệnh lệnh của Giáp truyền đến đâu là nơi đó quân đội Việt Nam chuyển ngay sang tấn công quân Pháp: Phủ Lạng Thương, Bắc Ninh, Nam Định, Hải Dương v.v... (35)... Đây là cuộc mở rộng xung đột (từng chờ đợi và từng mong ước) ra phạm vi toàn quốc.

Ngày hôm sau, 20/12 lúc 2 giờ sáng, Sài Gòn điện sang cho Paris biết tin.

“Nơi nhận: Ủy ban Đông Dương.

Nơi gửi: Cao ủy Sài Gòn. Ưu tiên tuyệt đối.

“Cao ủy đưa tin: Đêm hôm qua, thông báo trước và mặc dầu có nhiều quan hệ xã giao và công tác được tiếp tục trong ngày giữa các nhà chức trách Việt Nam và Pháp, chiến sự đã xảy ra tại Hà Nội, do các lực lượng Việt Nam mở màn, chống lại quân đội và thường dân Pháp. Stop. Ngay từ lúc 19 giờ 55, việc cung cấp điện và nước của thành phố đã bị gián đoạn. Stop. Liên lạc điện thoại hình như bị cắt. Stop. Trong quá trình diễn ra những sự kiện này, ông Sainteny, Ủy viên Cộng hòa và là người đã ký kết các hiệp định Việt - Pháp ngày mồng 6 tháng 3 đã bị thương nhiều chỗ. Tình trạng của ông khá trầm trọng” (36).

Đã ký: Cao ủy”.

[chuongxedap]

Blum: “Hãy ngừng bắn”

Tại Paris, vấn đề Đông Dương là một trong những vấn đề mà Léon Blum coi như phải ưu tiên quan tâm. Ngay từ ngày 18/12, như đã nói, ông đã quyết định sẽ cử Moutet qua Đông Dương, đi công tác đặc biệt để tìm hiểu tình hình; và sáng 19, Moutet đã tiếp đô dốc d’Argenlieu và d’Argenlieu cầm trong tay chỉ thị của Moutet, đã lên máy bay hồi 7 giờ sáng ngày 20 để đi Sài Gòn.

Chính vào lúc gần trưa ngày 20, bản tin¹ về cuộc tấn công của quân đội Việt Nam được truyền đến Paris.

Ngay từ buổi chiều, Léon Blum gửi cho Hồ Chí Minh, qua tướng Valluy, bức điện sau đây:

“Gửi Chủ tịch Hồ Chí Minh - Hà Nội

“Trong khi Marius Moutet, phái viên của Chính phủ sửa soạn lên đường đi Đông Dương nhằm đánh tan những hiểu lầm và tìm cách trở lại trạng thái hòa bình, đáp ứng lời kêu gọi của Ngài trong bức công hàm ngày 16, chúng tôi được tin những hành động chiến tranh nghiêm trọng đã xảy ra và ông Ủy viên Sainteny đã bị trọng thương. Chúng tôi khẩn thiết yêu cầu Ngài ra lệnh tức khắc để ngăn chặn ngay chiến sự. Phái viên của Chính phủ chúng tôi sắp đến. Chúng tôi mong muốn duy trì hòa bình và thực hiện các hiệp định nếu là một nền hòa bình trung thực. Không thể chấp nhận bất cứ một sự vi phạm nào (37).

Ký tên: LÉON BLUM, MARIUS MOUTET”.

Nhưng lại là tướng Juin ký bức điện gửi Valluy:

“Gửi tướng Valluy. Chính phủ ra lệnh cho ông đi đến được một cuộc ngưng bắn nếu ông có khả năng, mà không phương hại gì đến tình hình quân đội và kiền dân Pháp. Phái viên Chính phủ lên đường ngay nhằm thử ngăn chặn một cuộc chiến tranh thật sự xảy ra. Yêu cầu giải thích rõ nguồn gốc các biến cố đã xảy ra. Sự kiện nào đã gây ra việc tái chiếm các cơ quan chính quyền Hà Nội và việc tái chiếm này đã đóng vai trò gì? Thủ tướng Blum đã gửi điện cho Chủ tịch Hồ Chí Minh, qua ông, có văn bản kèm theo đây.

(Trích dẫn Văn bản) (38 )

Valluy trả lời rất khẩn trương:

“Gửi EMGDN² Paris - Của Cao ủy Sài Gòn, 21/12. 13 giờ 50:

“Thứ nhất - Tôi đã chuyển ngay bức điện của Thủ tướng Chính phủ cho tướng Morlière và yêu cầu ông ta bằng mọi cố gắng tìm gặp cho được Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã rời bỏ Hà Nội cùng với tất cả bộ trưởng chiều ngày 19/12 (39) nhiều giờ trước khi cuộc tấn công bùng nổ và hiện nay chúng tôi không rõ chỗ ẩn của ông. Tướng Morlière được giao trách nhiệm kêu gọi sự hỗ trợ của các lãnh sự nước ngoài để chuyển giao bức điện.

“Thứ hai - Tôi nói rõ và ngắn gọn để trả lời câu hỏi của Ban Tham mưu về nguồn gốc các sự kiện. Chính phủ đã được báo động nhiều lần về những biểu hiện ngày càng nhiều về số lượng và tính chất công khai của những hành động thù địch của các nhà lãnh đạo Việt Nam và về tính chất nghiêm trọng của tình hình. Đại tá Le Puloch đã được đặc phái đi công tác để nhận định tình hình và làm sáng tỏ thêm những tin tức tôi đã có...

“Thứ ba - Tôi không thấy có cách nào giúp tôi trung thực đi đến một sự ngưng bắn. Chúng tôi đã mất hết mọi tiếp xúc với Chính phủ Việt Nam, mà tôi xin nhắc lại - trước con mắt mọi người quan sát Pháp và nước ngoài, chính họ là kẻ tiến công chúng ta. Để bảo vệ uy tín của nước Pháp, thì có lẽ yêu cầu ngưng chiến phải xuất phát từ chính phủ ấy.

“Tuy vậy, nếu những biện pháp mà tướng Morlière vận dụng để được tiếp xúc với Chủ tịch Hồ tỏ ra vô hiệu, tôi sẽ sẵn sàng phát đi qua đài Phát thanh Sài Gòn văn bản bức công hàm của Ngài Thủ tướng Léon Blum. Nhưng tôi thấy cần phải lưu ý Chính phủ về những điều nguy hại rất nghiêm trọng mà buổi phát thanh đó sẽ có thể gây nên đối với tinh thần của những đội quân đã dấn thân vào cuộc” (40)...

Guồng máy chiến tranh đã bắt đầu quay, một cách tàn nhẫn.
____________________________________
1. D’Argenlieu sẽ nhận được bản tin đó khi ghé Tunis.
2. Ban Tổng Tham mưu Bộ quốc phòng (Pháp).

[chuongxedap]

Chuẩn bị chính trị

Trong lúc đó, Sainteny đã được chở đến bệnh viện. Người ta đã giải phẫu cấp tốc cho ông ta. Dưới đây người ta kể lại lời Sainteny.

“(Trích) Trước khi chịu một cuộc giải phẫu rất đau đớn, ông Ủy viên Sainteny đã nói: tôi là một trong những người đầu tiên trúng đạn trong một vụ phản bội thật là quá đáng trong khi tôi đã cống hiến cho Việt Nam trọn lòng trung thực của tôi”. Những lời ấy từ miệng người đã ký hiệp định sơ bộ 6/3/1946 nói ra có thể miễn mọi bình luận. Tôi nhấn mạnh cần phát thanh lại trên phạm vi quốc tế (41). Trích xong.

Ký tên: Cao ủy

Ngay từ hôm 20/12, từ Sài Gòn, Pignon và một trong các cộng tác viên của ông ta là Compain, đã viết cho Sainteny. Pignon:

“Tôi hết sức xúc động khi nghe tin vụ mưu sát mà Ngài là nạn nhân. Bức điện nói rõ rằng Ngài đã bị nhiều vết thương, may mà không nguy hại gì đến tính mạng của Ngài. Tôi hết lòng chúc cho Ngài chóng bình phục... Compain đã trình bày với tôi những cuộc tiếp xúc mà, với sự đồng ý của Ngài, ông ta đã thực hiện được với những thành viên phe đối lập. Tôi nghĩ đã đến lúc hành động rồi, không nên chậm trễ. Tôi chưa biết tình thế sẽ biến chuyển như thế nào, nhưng tôi nghĩ nên ngay từ bây giờ, xem xét có thể thành lập được một chính phủ (gạch bỏ: một Ủy ban L.P) nghiêm chỉnh với những người của Jacob...

“T.B. (viết tay)

“Liệu chúng ta có thể bắt đầu từ những người như Trí trước khi đưa vào cuộc quá sớm những “ông to” khi mà chúng ta chưa nhìn thấy được thật rõ. Không nên có ngay một chính phủ mà chỉ nên có một ủy ban tạm thời có thể bị xóa đi một cách dễ dàng” (42).

Compain thì viết:

“Tôi đã thật sự rụng rời... khi nghe tin rằng Ngài đã bị trúng đạn một cách nghiêm trọng khi vừa ra khỏi nhà. Tôi hy vọng hết lòng ngài sẽ chóng bình phục...

“Hôm qua, tôi đã gặp tay điệp viên ưu tú nhất của Jacob, rất huênh hoang, nhưng hắn cho rằng tình hình Bắc Kỳ và Trung Kỳ sáng sủa hơn nhiều so với Nam Kỳ; ở đây còn phải làm một công việc rất nặng nề” (43)...

[chuongxedap]

Bác Hồ lại xuất hiện

Nhận được bức điện của Valluy, ngày 21/12, Morlière đã có thể rất nhanh chóng qua đường dây của một sĩ quan Việt Nam bị bắt (rồi được thả ra do như cầu này) mà gửi đến tận nơi bức điện của Léon Blum gửi Chủ tịch Hồ Chí Minh; và từ ngày 23/12, người ta đã có được bức điện trả lời của Chủ tịch Hồ Chí Minh:

“Gửi ngài Léon Blum, thủ tướng Chính phủ Pháp tại Paris.

“Tôi đã nhận được chiều hôm qua, 22/12. bức điện của Ngài. Tôi vui mừng được biết tin bộ trưởng Moutet, phái viên Chính phủ Pháp đã lên đường sang Việt Nam. Tôi đã thoát được, như nhờ có phép thần kỳ, những viên đạn của quân đội Pháp tiến công vào chỗ ở của tôi. Thứ trưởng Bộ Ngoại giao chúng tôi bị thương.

“Chúng tôi rất lấy làm tiếc vì cuộc xung đột đã bắt đầu tại Hà Nội ngay từ ngày 17/12 bằng một vụ tàn sát những người đàn bà, trẻ em và các cụ già Việt Nam và triệt hạ cả một khu phố, rồi hôm qua thì chiếm đóng trụ sở hai bộ của chúng tôi; tiếp đó là tối hậu thư ngày 19/12 yêu cầu chúng tôi bàn giao công việc cảnh sát lại cho Sở Cảnh sát Pháp và giải giáp dân quân chúng tôi.

“Chúng tôi mong muốn tha thiết hòa bình cũng như Ngài và thi hành thẳng thắn những hiệp định đã ký, như tôi đã có dịp khẳng định trong rất nhiều lời kêu gọi của tôi gửi đến cho Ngài.

“Chúng tôi hy vọng Ngài sẽ ra lệnh cho các nhà chức trách Pháp tại Hà Nội đưa quân đội Pháp trở về vị trí trước ngày 17 và chấm dứt mọi cuộc hành quân gọi là càn quét trước khi chấm dứt tức thời chiến sự” (44).

   

Hà Nội, ngày 23/12/1946
   Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
   Ký tên: Hồ Chí Minh”

Morlière chuyển bức điện này vào Sài Gòn. Nhưng, ngày 25, Sainteny đã đọc cho người ta gửi bức điện sau đây.

“Dành riêng cho Ngài đô đốc (vừa mới đến Sài Gòn).

“Tình trạng sức khỏe của tôi hồi phục rất nhanh. Tôi đã dời đến phủ Toàn quyền cùng với những cộng tác viên chính của tôi và hy vọng sẽ trở lại hoạt động gần bình thường trong vòng bốn hoặc năm ngày nữa...

“Tuy rằng chỉ căn cứ trên những tài liệu không đầy đủ, tình hình quân sự, tất nhiên, nổi bật lên trên tất cả những việc khác, theo tôi là như thế này:

“a) Cuộc kháng chiến của Việt Minh - tôi nói Việt Minh - kiên trì và dẻo dai hơn nhiều so với mức độ dự kiến của chúng ta.

Chúng ta không phóng đại nếu chúng ta nói đến một tinh thần cuồng nhiệt thực sự ở mọi tầng lớp chiến sĩ (Việt Minh).

“b) Bộ chỉ huy Pháp tận dụng đến mức tối đa những phương tiện sẵn có trong tay và luôn luôn nắm được tình hình các địa phương, nhưng thời hạn dự tính để giải phóng Hà Nội và vùng phụ cận đã bị đánh giá quá thấp.

“c) Sau năm ngày chiến đấu mới đụng chạm đến được một vài mục tiêu mà đáng lẽ chỉ vài tiếng đồng hồ thôi cũng đủ để giải phóng.

“d) Các yếu tố vũ trang chính quy của Việt Minh đang được tập trung ở vòng ngoại vi, dường như chưa được tận dụng hết khả năng và vẫn để lại nguy cơ một cuộc phản công quy mô lớn khi mà quân đội Pháp tỏ ra dấu hiệu mệt mỏi.

“e) Con số rất đông các đội quân tự vệ tập trung ẩn náu trong khu phố người An Nam đặt ra một vấn đề vô cùng khủng khiếp.

“Tình hình này có nguy cơ cố định dần mà chúng ta không làm sao nới rộng được cái thòng lọng Việt Minh; điều này sẽ hạn chế rất nhiều tầm cỡ và sự khai thác có thể có về cái thắng lợi mà việc đánh bạt quân đội và Chính phủ Việt Minh ra khỏi Hà Nội có thể đưa lại cho chúng ta. Đặc biệt không thể nào khai thác được tình hình về mặt chính trị, các phần tử chống Việt Minh đã sẵn sàng liên kết lại để chờ đợi, không những là một sự giải tỏa Hà Nội và phái đoàn (của Pháp), mà còn cả sự tin chắc Việt Minh sẽ không trở lại (45)...

Tóm lại, “cuộc đảo chính” phát động theo phương hướng Valluy ngày 10/4 đã thất bại. Màn kịch đã quên không xét đến tài năng giá trị của tất cả các diễn viên. Nhưng phải chăng người ta đã phạm một điều vô phương cứu vãn thật?

[chuongxedap]

-XIII-

CUỘC ĐOẠN GIAO VÀ HUYỀN THOẠI CỦA NÓ

(20/12/1946 - 16/1/1947)

Ngay từ sáng sớm ngày 20/12, những bản thông điệp mà các nhà chức trách Pháp ở Đông Dương phát ra nước ngoài qua làn sóng điện đều có ý nghĩa phát giác. Những tài liệu đó, trong nhiều năm, sẽ xác định cái điều sẽ trở thành luận đề chính thức của Pháp và sẽ định hướng cho toàn bộ chính sách phương Tây tại Đông Dương suốt bốn thập niên đằng đẵng.

Sự cấp thiết phải tạo nên tập hồ sơ này đối với Sài Gòn là do những cuộc tranh luận sắp tới của Quốc hội tại Paris, do việc Bộ trưởng (Moutet) sắp sửa đến Đông Dương và do cuộc điều tra mà hai sự kiện nói trên tất yếu sẽ khơi lên qua các phương tiện thông tin đại chúng ở chính quốc và cả ở nước ngoài, chi phối. Đặc biệt ba chủ đề sẽ được khai thác, đó là: sự mưu tính trước, sự xảo quyệt và tàn bạo của người Việt Nam và ý chí của họ quyết tâm quét sạch sự hiện diện của nước Pháp trên miền Bắc Đông Dương.

“Mưu tính, xảo quyệt, ghê rợn”

Cần phải dẫn những văn bản chính đã được phát đi ngay từ những giờ phút đầu tiên của cuộc xung đột, dùng làm căn cứ cho văn bản chính thức của Paris (1).

Những bức điện đầu tiên chi tiết là những bức đã được gửi đi từ Sài Gòn ngày 20 tháng 12 giữa 4 và 5 giờ sáng (giờ Greenwich), cho Bộ Tổng tham mưu Bộ Quốc phòng (4g 15), rồi cho Ủy ban Liên bộ Đông Dương (5g00). Ủy ban này chuyển lại bức điện của Sở Thông tin Hà Nội:

Trích:

“Sainteny bị thương trên chiếc xe bọc sắt gắn liên thanh chở ông ta từ nhà đến Sở Chỉ huy của Tư lệnh quân đội Pháp ở Bắc Đông Dương (TFIN). Vết thương gây nên do nhiều mảnh lựu đạn ném vào xe. Nhấn mạnh với báo chí và đài phát thanh rằng Sainteny, người đã ký hiệp định 6/3, là một trong những nạn nhân đầu tiên của cuộc mai phục. Tướng Morlière tạm quyền Ủy viên Cộng hòa cho đến khi có lệnh mới, ủy quyền về dân sự cho Lami. Làm nổi bật sự chuẩn bị và mưu tính trước của vụ tấn công, vụ tấn công này càng có tính chất khả ố hơn nữa khi trước đó, lúc 18g30, có bức thư của Nam trả lời thư của Morlière sáng ngày 19... Thư trả lời viết cụ thể”. Trích” “Việt Nam cũng mong muốn tìm được một mảnh đất thỏa thuận. Rất xúc động vì bức thư của Ngài; nội dung bức thư sẽ được trình Hội đồng Bộ trưởng. (Hết phần trích)

“1. Trong thành phố Hà Nội, hai phút sau khi tắt điện, cuộc tấn công có vũ khí tự động và súng cối yểm trợ đã diễn ra khắp mọi khu vực; người ta đẩy cả toa tàu chắn ngang các ngả đường sắt, đặt mìn ở nhà máy điện.

“2. 22g30, trại lính (Pháp) Hải Dương bị tấn công trong trường hợp tương tự. 1g3 0 Phủ Lạng Thương bị tấn công. Bắc Ninh bị tấn công giữa 2 - 2g30; Cầu Ghềnh lúc 5 giờ.

“Tôi nhấn mạnh đến tính chất có mưu tính trước (của những cuộc tấn công này) nó có thể bộc lộ ra trước mọi dư luận và đòi hỏi những biện pháp đối phó nghiêm túc.

“Tại Hà Nội, cuộc chiến đấu đã trở nên rất ác liệt. Máy bay đã xuất hiện trên không sau đó ít lâu, vì sân bay Gia Lâm không bị tấn công lần nào trong đêm. Do sự phá hoại nhà máy điện, chắc chắn là thành phố sẽ thiếu điện và nước một thời gian. Các cuộc chiến đấu vẫn tiếp tục trong lòng Hà Nội, nơi quân Pháp có tiến nhưng tình thế vẫn mập mờ. Chưa nắm được con số thương vong thiệt hại. Yêu cầu thông báo nội dung bức điện này cho Hãng báo chí Pháp tại Sài Gòn (Hết phần trích).

“Bức điện này cung cấp cho chúng ta một cái nhìn khách quan về các sự kiện. Cũng nên nói thêm đơn giản rằng việc ông Marius Moutet sắp qua Đông Dương thì Hà Nội đã biết lúc cuộc xung đột mới xảy ra. Tôi không có tin gì nói thêm cả.

Đã ký: Cao ủy”

Ngày 21/12, Sài Gòn chuyển lại cho Ủy ban Liên bộ Đông Dương Paris một bức điện mới từ Hà Nội, đề ngày 20.

“Tổng tấn công (của quân đội) Việt Nam có âm mưu sắp đặt trước... Trong đêm và ngày (hôm nay) số dân thường bị giết mà người ta biết được lên đến 12 người. Không có tin tức gì về những số thường dân khác, đặc biệt là những người Âu lai Á. Hồi 15 giờ, tôi đã tiếp các lãnh sự nước ngoài và trao cho họ bản sao những bức thư của Hồ Chí Minh và của Nam ngày 19/12.

Các lãnh sự phẫn nộ không giới hạn, không ngần ngại coi cử chỉ của nhà chức trách Việt Nam là trò “điên khùng tội lỗi và thú vật” (2).

Đã ký: Cao ủy”

Một bức điện khác đề ngày 21 có nói thêm một vài chi tiết vào bức điện trước:

“Ngày 20/12, ở Hà Nội, những nhóm kháng chiến đơn độc vẫn còn tồn tại trong thành phố nhưng những cuộc hành quân càn quét vẫn tiếp tục. Mọi cơ quan công cộng đều nằm trong tay chúng ta, kể cả nhà máy điện, nhà máy nước nguyên vẹn, dinh thự Hồ Chí Minh...... Hồ Chí Minh đã rời Hà Nội chiều ngày 19 vùng với Giám... Thương vong quân lính tính đến cuối ngày 20 là 30 người chết. Con số thường dân bị giết nắm được vào cuối ngày 20 là 12 người... (3).

Trước đó, tại Paris, người ta đã nhận được điện của tướng Valluy trả lời tướng Juin:

“… Cuộc tấn công đồng loạt vào tất cả các trại lính Pháp chứng tỏ âm mưu từ trước của những kẻ tấn công; những cuộc tấn công đó đã được chuẩn bị một cách có hệ thống trong từng chi tiết nhỏ theo kiểu cuộc đảo chính Nhật ngày 9/3/1945......Lòng kiên nhẫn mà chúng tôi đã nêu cao nhằm duy trì bằng mọi giá khả năng giải quyết hòa bình đã được trả giá bằng mạng sống của nhiều thường dân Pháp bị ám sát một cách hèn nhát trước khi những chướng ngại vật tập trung rất nhiều đã phải lùi bước trước hành động của các đội cứu chữa. Chúng tôi chẳng hề chủ động tiến công trước bất cứ ở đâu. Ở đâu bất cứ đâu, chúng tôi cũng chỉ giữ thế tự vệ trước những cuộc tấn công xảy ra tàn bạo, cùng một lúc và đôi khi rất thú vật, vào tất cả các trại lính hoặc vào các dân thường ở Bắc Bộ và Trung Bộ (4)”

Một bức điện khác của Cao ủy, đề ngày 23/12, tóm tắt đầy đủ tất cả luận cứ:

“Tất cả mọi thông tin xuất phát từ Hà Nội về nguồn gốc phát sinh các cuộc tấn công bất ngờ vào quân đội ta của lực lượng vũ trang Việt Nam đều góp phần khẳng định thêm ý nghĩ của chúng tôi về một âm mưu định trước của các nhà lãnh đạo Việt Nam. Quả tình là họ đã chuẩn bị mọi sự sẵn sàng để đưa đến một chuyện bất ngờ khả dĩ đưa đến một cái mục đích họ mơ tưởng là tiêu diệt các trại lính Pháp tại Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, y hệt vụ đảo chính Nhật ngày 9/3/1945, cả trong từng chi tiết. Việc tấn công đồng loạt và cùng một lúc mọi cứ điểm của chúng ta ở Bắc Bộ cũng đủ để chứng minh âm mưu định trước đó. Bên cạnh những việc chuẩn bị quân sự ấy, càng ngày lại càng có những cuộc vận động đi kèm nhằm lừa phỉnh bộ chỉ huy quân sự Pháp, làm cho họ tin rằng có một sự hòa dịu thật tình trong mối quan hệ Pháp - Việt... Lệnh cấm trại quân nhân ban ra ở giờ chót đã cho phép (chúng tôi) có ngay tức thời những biện pháp cần thiết và tránh được hậu quả trọn vẹn của cuộc tấn công bất ngờ mà các nhà chức trách Việt Nam lợi dụng để tiêu diệt bộ phận quân đội chúng ta lúc đó đang ở ngoài doanh trại.

“Những chi tiết nó trên cho phép khẳng định rằng Chính phủ Việt Nam quả có tìm cách tiêu diệt các trại lính Pháp thật và dường như không hề có chuyện một số thành viên Chính phủ ấy đã không nhất trí với nhau về những biện pháp này. Chúng ta đã chạm trán với một khối quyết tâm sẽ loại bỏ chúng ta ra bằng một hành động sức mạnh đúng là có táo bạo, nhưng phương pháp xảo quyệt đi trước và những việc làm tàn bạo tiếp theo sau sẽ làm sáng tỏ một cách dứt khoát trước dư luận của nhân dân cũng như dư luận quốc tế (5).

Đã ký: Cao ủy”

Kể từ ngày 22/12, tất cả các nhà chức trách Pháp sẽ đua nhau nhấn mạnh tới cái âm mưu tấn công định trước của Việt Nam và sự xảo quyệt của Chính phủ Hà Nội (60).