Mười ngày rung chuyển thế giới

[TuongLinh]

Lúc chúng tôi rời Cung điện thì trời đã gần tối. Không còn ai gác ở quảng trường cả. Những công thự đồ sộ xếp thành hình bán nguyệt vắng tanh. Chúng tôi vào ăn cơm tối ở Khách sạn Pháp quốc; đang ăn dở đĩa “xúp” thì người hầu bàn tới, mặt tái nhợt, khẩn khoản mời chúng tôi chuyển vào phòng ăn lớn ở trong cùng bởi vì họ sắp tắt đèn phía bên ngoài khách sạn. Anh ta nói: “Sắp bắn nhau to rồi”.

Khi chúng tôi ra đến đại lộ Moóc-xcai-a, trời tối như mực, chỉ có một ngọn đèn chập chờn ở góc đại lộ Nép-xki. Tại đó có một chiếc xe ô tô bọc sắt lớn máy nổ vang, khói phun mù trời. Trên thành xe có một chú bé đang nhòm vào nòng chiếc súng máy. Binh lính và thủy thủ đứng quanh xe; rõ ràng là họ đang chờ đợi một cái gì. Chúng tôi quay trở lại Hồng Môn; có một toán lính vừa đứng nhìn về phía Cung điện Mùa Đông đèn sáng choang, vừa thảo luận ồn ào. Một người nói:

-Không các đồng chí ạ, không thể bắn chúng nó được. Tiểu đoàn nữ binh ở trong đó; người ta sẽ nói rằng chúng ta đã bắn vào phụ nữ Nga.

Trở lại đại lộ Nép-xki thì thấy ở góc phố có một chiếc xe bọc sắt thứ hai. Một người thò đầu ra ngoài ụ súng trên xe hét to:

-Tiến lên! Đã đến lúc khởi sự!

Người lái chiếc xe bọc sắt thứ nhất ở đâu đến hét to lên để át tiếng động cơ: “Ủy ban bảo hãy chờ. Chúng đặt pháo ở đằng sau những đống gỗ kia kìa”...

Xe điện không chạy qua chỗ này nữa, khách bộ hành thưa thớt và đèn không có; nhưng chỉ cách đấy vài dãy nhà, thấy vẫn có xe điện, có dân chúng đông đảo, có những cửa hàng sáng choang, những biển quảng cáo chiếu bóng thắp điện – cuộc sống vẫn tiếp diễn như thường. Chúng tôi có vé đi xem múa ba-lê ở rạp Ma-rin-xki – tất cả các rạp hát đều mở - nhưng những việc xảy ra bên ngoài hay hơn nhiều …

Trong đêm tối, chúng tôi vấp phải những đống gỗ chắn ngang Cầu Cảnh sát, và ở trước Cung điện Xtơ-rô-ga-rốp, vài người lính đang đẩy vào vị trí một khẩu đại bác 75 ly. Có những người mặc quân phục khác nhau đi đi lại lại không mục đích, vừa đi vừa thảo luận liên miên …

Dường như cả thành phố đổ ra trên đại lộ Nép-xki. Ở các góc phố, dân chúng xúm đông xúm đỏ quanh những nhóm đang tranh luận sôi nổi. Từng đoàn mười người lính, súng lắp lưỡi lê, đi tuần các ngả p hố; có những người đứng tuổi khoác những chiếc áo lông đắt tiền, mặt đỏ gay vì tức giận, giơ nắm tay ra dọa họ, và có những bà ăn mặc sang trọng lăng mạ họ. Nhưng những người lính chỉ trả lời lại nhẹ nhàng, vừa nhăm mặt một cách ngượng nghịu. Ô tô bọc sắt qua lại; những chiếc xe đó mang tên của những vua đầu tiên của nước Nga như: Ô-lếch, Ru-rích, Xvi-ê-tô-xláp cùng với những đỏ lớn “R.S.D.R.P” (Đảng công nhân xã hội dân chủ Nga). Ở phố Mi-khai-lốp-xcaia, thấy một người mang một tập báo, dân chúng đổ xô tới; họ trả một rúp, năm rúp, mười rúp và tranh giành nhau những tờ bão như những con vật tranh mồi. Đó là tờ Công nhân và binh lính báo tin cách mạng vô sản đã thắng lợi, những người bôn-sê-vích bị giam cầm đã được giải phóng, và kêu gọi sự ủng hộ của quân đội ở tiền tuyến và hậu phương … Tờ báo đầy một nội dung sôi sục ra khổ nhỏ, bốn trang, in chữ lớn và không đăng bản tin nào cả.

Ở góc ph ố Xa-đo-vaia có chừng hai ngàn ngời đang xúm lại nhìn một tia lửa nhỏ lúc ẩn, lúc hiện ở trên nóc một ngôi nhà đồ sộ.

Một bác nông dân cao lớn nói: “Trông kìa, quân khiêu khích. Nó bắn vào nhân dân bây giờ đấy”.

Cũng chả ai nghĩ đến việc đi điều tra xem thực hư ra sao.

[TuongLinh]

*
* *

Chúng tôi đến Viện Xmon-ni; mặt trước của Viện nguy ngan đồ sộ và sáng trưng; từ các ngả đường tối om, những hình thù lờ mờ ồ ạt kéo về. Ô tô và mô tô qua lại; một chiếc xe bọc sắt kếch xù, mốc thếch như da voi, trên ụ súng phấp phới 2 lá cờ đỏ, ì ì tiến, thỉnh thoảng lại rú còi vang. Trời rét. Ở cổng ngoài, xích vệ đốt lửa sưởi. Ở cửa bên trong cũng có một đống lửa, lính gác ghé vào lửa chậm chạp đánh vần từng chữ giấy thông hành của chúng tôi và nhìn chúng tôi từ đầu đến chân. Người ta đã tháo những tấm bạt che bốn khẩu súng máy đặt ở hai bên cửa, những băng đạn lủng lẳng ở qui-lát như những con rắn. Trong sân, dưới rặng cây có một dãy xe bọc sắt đứng ắp hàng, máy nổ vang. Tiếng chân người, tiếng gọi nhau, tiếng hò hét làm rung chuyển những hành lang dài, trơ trụi và lờ mờ ánh đèn…

Không khí thật là sôi sục. Một toán người lao từ trên gác xuống: Công nhân mặc áo làm việc, đội mũ lông đen, đa số súng đeo vai, binh lính mặc áo vải thô màu bùn và đội những chiếc sáp-ca bằng lông xám. Giữa đám người huyên náo thấy một số lãnh tụ như Lu-nát-sác-xki, Ca-mê-ni-ep chạy tất tưởi, vẻ mặt mệt nhọc và lo âu, tay cắp những chiếc cặp dày cộm. Phiên họp bất thường của Xô-Viết Pê-tơ-rô-gơ-rát vừa tan.
Tôi cản Ca-mê-ni-ép lại; đó là một người nhỏ bé, cử chỉ nhanh nhẹn, mặt to và lanh lợi, cổ rụt. Chẳng cần phi lộ, ông ta dịch nhanh ra tiếng Pháp bản nghị quyết vừa được thông qua:

Chào mừng Cách mạng của vô sản và quân đội ở Pê-tơ-rô-gơ-rát thắng lợi, Xô-Viết đại biểu công nhân và binh lính Pê-tơ-rô-gơ-rát đặc biệt nhấn mạnh vào tinh thần đoàn kết, sự tổ chức chặt chẽ, ý thức kỷ luật và sự hợp tác về mọi mặt của quần chúng trong cuộc khởi nghĩa; thật là hiếm thấy có cuộc khởi nghĩa nào đổ ít máu hơn và đạt được những kết quả như vậy.

Xô-Viết tin chắc rằng Chính phủ Xô-Viết công nông sẽ kiên quyết tiến lên chủ nghĩa xã hội, biện pháp duy nhất để tránh khỏi lầm than và những thảm họa chiến tranh; chính phủ này sẽ do cách mạng lập nên và sẽ đảm bảo cho giai cấp vô sản thành thị sự ủng hộ của toàn thể quần chúng nông dân nghèo.

Chính phủ công nông mới sẽ lập tức đưa ra trước các nước tham chiến những đề nghị nhằm lập lại một nền hòa bình dân chủ và công bằng.

Chính phủ sẽ lập tức xóa bỏ quyền chiếm hữu ruộng đất của đại địa chủ và trao ruộng dất cho nông dân, thiết lập quyền kiểm sát của công nhân trong việc sản xuất và phân phối các vật phẩm, tổng kiểm sát các nhà ngân hàng; ngân hàng sẽ thuộc độc quyền Nhà nước.

Xô-Viết đại biểu công nhân và binh lính Pê-tơ-rô-gơ-rát kêu gọi công nhân và nông dân Nga mang hết sức lực và nhiệt tâm ra phục vụ cách mạng công nông. Xô-viết tin tưởng rằng công nhân ở thành thị liên minh với nông dân nghèo, sẽ giữ vững kỷ luật sắt trong hàng ngũ của mình và sẽ bảo đảm hoàn toàn được trật tự cách mạng nhất thiết phải có để xây dựng chủ nghĩa xã hội thắng lợi. Xô-Viết tin chắc rằng vô sản các nước phương Tây sẽ giúp chúng ta đưa sự nghiệp của chủ nghĩa xã hội đến thắng lợi hoàn toàn và lâu dài.
Tôi hỏi: “Thế ông coi cuộc đấu tranh như đã thắng lợi rồi à?” Ông ta nhún vai nói: “Còn phải làm nhiều; nhiều một cách kinh khủng. Đây mới chỉ là bước đầu” …

(1) {(1) Ca-mê-ni-ép: sau nhiều lần sai đường lối bôn-sê-vích, cuối cùng đã rời bỏ chủ nghĩa Mác-Lê. Trong những năm phản động Xtô-li-pin (một bộ trưởng của Nga hoàng khét tiếng về những hành động khủng bố sau khi Cách mạng 1905 thất bại) và trong thời kỳ phong trào công nhân nổi lên, đã chủ trương thỏa hiệp với bọn men-sê-vích thủ tiêu (bọn này muốn thủ tiêu Đảng cách mạng vô sản) và bọn tơ-rốt-kít; sau Cách mạng tháng 2 đã ủng hộ Chính phủ lâm thời và chủ trương đến cùng do chính phủ này đề ra, chống lại đường lối của Đảng nhằm biến cách mạng dân chủ tư sản thành cách mạng xã hội chủ nghĩa. Tháng 10 năm 1917, cùng với Di-nô-vi-ép, y đã phản lại Đảng bằng cách viết một bài trên tờ báo men-sê-vích Đời mới, chống lại nghị quyết khởi nghĩa vũ trang của Ban chấp hành trung ương Đảng bôn-sê-vích, để lộ cho kẻ thù nắm được kế hoạch khởi nghĩa. Sau Cách mạng tháng 10, y tán thành việc thành lập một chính phủ liên hiệp với sự tham gia của các đại diện bọn men-sê-vích, xã hội cách mạng và “xã hội bình dân”. Năm 1925, y đã cùng với Di-nô-vi-ép tổ chức cái gọi là “phái đối lập mới”, cấu kết tới Tơ-rốt-xki. Vì những hoạt động bè phái chống Đảng nên năm 1927 y bị khai trừ; sau được phục hồi, nhưng vẫn tiếp tục hoạt động chống Đảng và Nhà nước Xô-Viết, và lại bị khai trừ ra khỏi Đảng (ghi chú theo bản dịch Pháp)}

[TuongLinh]

Ở đầu cầu thang, tôi gặp Ri-a-da-nốp, phó chủ tịch Hội đồng Công đoàn, nét mặt rầu rĩ. Ông ta hét to:
“Thật là điên rồ! Điên rồ! Công nhân Châu Âu sẽ không nhúc nhích đâu ? Tất cả nước Nga …” Ông ta giơ tay lên trời một cách thất vọng và rảo cẳng đi. Cả Ri-a-da-nốp lẫn Ca-mê-ni-ép đều phản đối khởi nghĩa và đã bị Lê-nin phê phán kịch liệt.

Phiên họp vừa qua có một tính chất quyết định. Thay mặt Ủy ban quân sự cách mạng, Tơ-rốt-xki đã tuyên bố rằng Chính phủ lâm thời không còn tồn tại nữa.

Ông đã nói: “Đặc điểm của chính phủ tư sản là lừa dối nhân dân. Chúng ta, các Xô-Viết đại biểu công nông binh, sắp sửa làm một việc độc nhất vô nhị trong lịch sử; chúng ta sẽ thành lập một chính phủ mà mục đích duy nhất là thỏa mãn những nhu cầu của công nông binh”.

Lê-nin đã được hoan hô nhiệt liệt; ông tiên đoán là sẽ nổ ra cách mạng xã hội trên toàn thế giới…

Di-nô-vi-ép lớn tiếng nói: “Ngày hôm nay chúng ta đã trả nợ giai cấp vô sản quốc tế và giáng một đòn ác liệt vào chiến tranh, vào tất cả các chủ nghĩa đế quốc, đặc biệt vào tên đao phủ Vin-hem…”

Tiếp đó, Tơ-rốt-xki tuyên bố là đã đánh điện ra mặt trận báo tin khởi nghĩa thắng lợi nhưng chưa thấy có trả lời. Tin đồn rằng, quân đội đang tiến về Pê-tơ-rô-gơ-rát; phải cử một phái đoàn đi gặp để nói rõ sự thực.
Có tiếng hò hét: “Các anh đi trước cả ý nguyện của Đại hội Xô-Viết toàn Nga”.

Tơ-rốt-xki thản nhiên đáp: “Đêm qua công nhân và binh lính Pê-tơ-rô-gơ-rát đã nổi dậy và đã đi trước ý nguyện của Đại hội Xô-Viết toàn Nga”.

Lách qua đám đông tụ tập ở ngoài cửa, chúng tôi vào trong phòng họp lớn. Dưới những cây đèn trắng tinh, các đại biểu công nhân và binh lính toàn nước Nga chen chúc nhau trên những dãy ghế, ở lối đi, ở các ngóc ngách; họ leo lên ngồi cả trên cửa sổ và quanh diễn đàn. Tất cả đều nóng lòng chờ tiếng chuông báo họp của chủ tịch, kẻ thì ngồi yên lặng, vẻ mặt lo ngại, người thì bồng bột phấn khởi.

Hơi người lâu ngày không tắm rửa, khét lẹt, sưởi ấm phòng họp. Một làn khói thuốc xanh dày đặc từ đám người tỏa ra lơ lửng trong bầu không khí ngột ngạt. Đôi khi có người lên diễn đàn yêu cầu không hút thuốc lá; thế là tất cả mọi người, kể cả những tay nghiện thuốc, hò lên: “Đừng hút nữa, các đồng chí ơi!”… rồi lại tiếp tục hút lu bù. Pê-tơ-rốp-xki, đại biểu cho nhóm vô chính phủ ở nhà máy Ô-bu-lốp, dành cho tôi một chỗ ngồi bên cạnh hắn. Râu ria lởm chởm, người ngợm bẩn thỉu nhem nhuốc, trông y phờ phạc sau ba đêm liền làm việc không ngủ ở Ủy ban quân sự cách mạng.

Các lãnh tụ Ủy ban trung ương Xô-Viết toàn Nga cũ ngồi trên diễn đàn nhìn xuống một lần cuối cùng những Xô-Viết ngỗ ngược này, những Xô-Viết do họ lãnh đạo từ những ngày đầu cách mạng nhưng ngày nay đứng lên chống lại họ. Thế là giai đoạn thứ nhất của cuộc cách mạng mà họ định dẫn đi theo đường lối thận trọng tới đây kết thúc.

…Vắng mặt ba nhân vật chính trong bọn: Kê-ren-xki lúc ấy đang vượt qua các tỉn lỵ ở đó phong trào cũng đã bắt đầu nổi lên một cách đáng ngại và chuồn về phía tiền tuyến; Sơ-khét-dê, con đại bàng già đã rút về quê hương ở vùng rừng núi miền Giê-oóc-gi và sau đó chết về bệnh lao phổi; Xê-rê-te-li, con người có tâm hồn cao cả cũng đang lâm bệnh nặng, sau này sẽ còn trở về trổ tài hùng biện ra bênh vực cho một sự nghiệp không còn cứu vãn được nữa.

Có mặt Gốt, Đan, Li-be, Bốc-đa-nốp, Bô-rô-i-đô, Phi-li-pốp-xki, mặt mày nhợt nhạt, mắt sâu hoắm, bất bình ra mặt. Họ đang ở trong tình trạng trên đe dưới búa: dưới là Đại hội Xô-viết toàn Nga lần thứ 2 đang sôi sục, trên là Ủy ban quân sự cách mạng hừng hực như sắt trong lò, điều khiển một cách kiên quyết cuộc khởi nghĩa và giáng xuống những đòn quyết liệt.

[TuongLinh]

… Lúc đó là 10 giờ 40 tối.

Đan, nét mặt hiền lành, đầu hói, mặt một bộ quần áo quân y nhàu nát, rung chuông. Phòng họp im bặt, chỉ còn nghe thấy tiếng xô đẩy và cãi cọ nhau ở ngoài cửa.

Y mở đầu một cách rầu rỹ: “chính quyền ở trong tay chúng ta”. Ngừng lại một lát, y hạ thấp giọng nói tiếp:
“Các đồng chí! Vì Đại hội Xô-viết họp trong những trường hợp bất thường và trong một tình thế đặc biệt như thế này cho nên các bạn cũng hiểu vì sao Ủy ban trung ương Xô-viết toàn Nga thấy không cần thiết phải mở đầu bằng một bài diễn văn chính trị. Các bạn sẽ càng hiểu rõ hơn nếu các bạn nhớ rằng tôi là ủy viên Ủy ban trung ương Xô-viết toàn Nga và ngay trong lúc này các đồng chí của chúng tôi đang hy sinh ở trong Cung điện Mùa Đông, dưới làn mưa đạn, để làm tròn nhiệm vụ bộ trưởng mà Ủy ban trung ương Xô-viết toàn Nga đã giao phó cho” (ồn ào).

“Tôi tuyên bố khai mạc phiên họp thứ nhất của Đại hội Xô-viết đại biểu công nhân và binh lính lần thứ hai”.
Cuộc bầu chủ tịch đoàn diễn ra trong cảnh hỗn loạn, kẻ chạy đi, người chạy lại. A-va-nét-xốp tuyên bố rằng do sự thỏa thuận giữa các nhóm bôn-sê-vích, xã hội cách mạng cánh tả và men-sê-vích nhẩy chồm lên phản đối. Tức thì một người lính râu ria xồm xoàm trả lời: “Hãy nhớ lại xem các anh đối xử với những người bôn-sê-vích chúng tôi như thế nào khi chúng tôi là thiểu số!’ Kết quả cuộc bầu cử là có 14 đại biểu bôn-sê-vích, 7 đại biểu xã hội cách mạng, 3 men-sê-vích, 1 quốc tế chủ nghĩa (nhóm của Goóc-ki). Hen-đen-man, đại diện cho xã hội cách mạng cánh hữu và giữa, tuyên bố không tham gia vào chủ tịch đoàn; Kin-súc thay mặt cho men-sê-vích cũng tuyên bố như vậy; nhóm men-sê-vích quốc tế chủ nghĩa thì nói là trong khi chờ đợi thẩm tra một số sự việc, họ cũng không thể tham gia chủ tịch đoàn được (Tiếng hoan hô lẻ tẻ và la ó. Có tiếng kêu: Đồ phản bội; Thế mà dám xưng là xã hội à!”). Một người đại diện cho nhóm đại biểu U-cơ-ren xin tham gia và được chấp thuận. Sau đó Ủy ban trung ương Xô-viết toàn Nga cũ rút lui nhường chỗ cho Tơ-rốp-xki, Ca-mê-ni-ép, Lu-nát-sác-xki, bà Cô-lông-tai, Nô-ghin … phòng họp đứng cả dậy, hoan hô như sấm. Những người bôn-sê-vích quả là đã bước một bước dài; từ một nhóm cách đây chưa đầy bốn tháng trời còn bị khinh miệt và truy nã, ngày nay họ đã lên tới địa vị tối cao, lái con thuyền Nga vĩ đại giữa lúc nước triều khởi nghĩa đang dâng!.

Ca-mê-ni-ép đọc chương trình nghị sự gồm có ba mục: tổ chức chính quyền, chiến tranh và hòa bình, Hội nghị lập hiến. Lô-dốp-xki đứng lên phát biểu là các nhóm đều thỏa thuận đề nghị trước tiên hãy cho nghe và thảo luận báo cáo của Xô-viết Pê-tơ-rô-gơ-rát, sau đó để các ủy viên Ủy ban trung ương Xô-viết toàn Nga và các đảng phải lên phát biểu, rồi cuối cùng mới sang phần chương trình nghị sự.

Nhưng đột nhiên nổi lên một tiếng trầm hơn tiếng ồn ào của phòng họp, kéo dài, ghê rợn: đó là tiếng súng nổ ì ầm. Mọi người lo lắng nhìn cả về phía các cửa sổ; phòng họp như lên cơn sốt. Mác-tốp xin phát biểu rồi cất giọng khàn khàn nói: “Các đồng chí! Cuộc nội chiến bắt đầu. Vấn đề đặt ra trước tiên là phải giải quyết cuộc khủng hoảng một cách hòa bình. Vì những lý do nguyên tắc cũng như lý do chính trị, chúng ta phải cấp tốc bàn về những biện pháp nhằm ngăn cản cuộc nội chiến. Người ra đang bắn giết anh em chúng ta ở dưới đường! Trong lúc này, ngay trước giờ Đại hội Xô-viết khai mạc, vấn đề chính quyền đang được giải quyết bằng một cuộc âm mưu quân sự do một trong những đảng phái chính trị tổ chức …”

Trong một lúc, tiếng ồn ào át cả tiếng nói của Mác-tốp: “Tất cả các đảng phải cách mạng phải nhìn thẳng vào việc này. Vấn đề thứ nhất đặt ra ở Đại hội là vấn đề chính quyền, thế mà vấn đề này đang được giải quyết ở dưới đường bằng vũ lực!… Chúng ta phải thiết lập một chính quyền được toàn thể nên dân chủ công nhận. Nếu Đại hội muốn đại diện cho nền dân chủ cách mạng thì kh ông được khoanh tay ngồi nhìn nội chiến phát triển, nếu không sẽ nổ ra một cuộc phản cách mạng nguy hiểm… Chỉ có lập ra một chính quyền dân chủ thống nhất mới có thể giải quyết được vấn đề này một cách hòa bình … Chúng ta phải cử ra một phái đoàn thể thương lượng với các đảng phái và tổ chức xã hội khác…”

[TuongLinh]

Tiếng súng vẫn ì ầm làm rung chuyển các cửa sổ của phòng họp, và các đại biểu vẫn thi nhau hò hét… Đó, giữa tiếng súng gầm, trong đêm tối, giữa cảnh căm hờn, sợ hãi và liều lĩnh như thế đó, nước Nga mới ra đời.
Bọn xã hội cách mạng cánh tả và bọn xã hội dân chủ thống nhất ủng hộ đề nghị của Mác-tốp và đề nghị đó được chấp thuận. Một người lính báo tin là Xô-viết nông dân toàn Nga đã từ chối không cử đại biểu tới dự Đại hội; anh ta đề nghị cử một ủy ban đi mời chính thức và nói: “Có một vài đại biểu Xô-viết nông dân tại đây, tôi yêu cầu cho họ được quyền bỏ phiếu trong khi chờ đợi”. Đại hội tán thành.

Kha-rát, đeo lon đại úy, cáu kỉnh đòi phát biểu ý kiến. y nói: “Bọn chính trị đạo đức giả dang khống chế Đại hội nói rằng chúng phải giải quyết vấn đề chính quyền. Vậy mà vấn đề đó đang được giải quyết sau lưng chúng ta, trước khi khai mạc Đại hội! Nhưng những đòn tấn công vào Cung điện Mùa Đông trong lúc này chỉ càng đóng sâu thêm những chiếc đanh vào cái quan tài của đảng chính trị đã có những hành động phiêu lưu như vậy!” (ồn ào).

Tiếp đến Ga-ra  phát biểu: “Trong lúc chúng đang bàn về vấn đề hòa bình thì ngoài đường đang đánh nhau…
Những người xã hội cách mạng và mem-sê-vích kiên quyết không tham gia vào những việc đó và kêu gọi các lực lượng quần chúng đấu tranh chống mọi âm mưu cướp chính quyền bằng vũ lực …” Cút-sin, đại biểu của đạo quân thứ 12 và đại diện cho bọn tơ-ru-dô-vích phát biểu: “Tôi tới đây với mục đích tìm hiểu sự việc và tôi trở ra mặt trận ngay bây giờ. Ở ngoài ấy, tất cả các ủy ban đều cho rằng việc các Xô-viết cướp chính quyền, ba tuần lễ trước khi Hội nghị lập hiến họp, là một nhát dao dâm vào lưng quân đội và là một trọng tội đối với quốc dân!” (tiếng hô: “Nó nói láo! Nó nói láo!”.

Khi phòng họp đã trở lại yên tĩnh, y nói tiếp: “Chúng ta hãy chấm dứt cuộc phiêu lưu này đi. Tôi yêu cầu tất cả các đại biểu hãy rời khỏi phòng họp để cứu nước và cứu cách mạng!’.

Khi Cút-sin rời khỏi phòng họp giữa những tiếng hò la inh ỏi, có nhiều đại biểu nhẩy xổ tới trước mặt hắn đe dọa…

Tiếp đến Kin-súc, một sỹ quan có chỏm râu dê dài, dùng những lời đường mật và cám dỗ (1){(1) theo biên bản của tất cả các báo thì những lời phát biểu này là của Cút-sin (ghi chú theo bản dịch Pháp)} “Tôi nhân danh các đại biểu của mặt trận phát biểu. Quân đội không được đại diện đầy đủ tại Đại hội này, và mặt khác, quân đội nghĩ rằng họp Đại hội Xô-viết lúc này là không cần thiết vì chỉ còn ba tuần nữa đã khai mạc Hội nghị lập hiến…” (tiếng hò hét và tiếng giậm chân mỗi lúc một dữ dội). “Quân đội cho rằng Đại hội Xô-viết không có đủ uy quyền cần thiết …”

Một số binh lính đứng phắt dậy hét lớn: “Anh nhân danh ai, đại diện cho ai mà phát biểu?”

-Cho Ủy ban chấp hành trung ương của binh lính đạo quân thứ 5, trung đòan F thứ 2, trung đoàn N thứ nhất, đội bộ binh C thứ 3…

-Được cử ra bao giờ? Anh đại diện cho bọn sỹ quan chứ không phải cho binh lính! Hãy để cho binh lính phát biểu! (Tiếng cười chế nhạo và tiếng la ó).

Kin-súc tiếp tục:

-Chúng tôi, nhóm tiền tuyến, không chịu trách nhiệm gì về những sự việc đã và đang xảy ra, và chúng tôi cho là cần phải huy động mọi lực lượng cách mạng giác ngộ để cứu Cách mạng! Nhóm tiền tuyền đã quyết định rút khỏi Đại hội. Giờ đây, nới chiến đấu là ở ngoài đường phố.

Tiếng hò hét vang dậy:

-Anh phát biểu nhân danh bộ tham mưu chứ không phải quân đội.-

-Tôi kêu gọi tất cả các binh lính biết nghĩ hãy dời khỏi Đại hội

-Đồ chân tay Coóc-ni-lốp! Đồ phản cách mạng! Quân khiêu khích!

(1) {(1)Theo biên bản của tờ Sự thật thì không phải Ga-ra mà vẫn là Kha-rát phát biểu (ghi chú theo bản dịch Pháp)}

[TuongLinh]

Thay mặt cho nhóm men-sê-vích, Kin-súc tuyên bố là chỉ có một biện pháp giải quyết bằng hòa bình là thương lượng với Chính phủ lâm thời để lập ra một Nội các mới; Nội các đó sẽ được tất cả các tầng lớp xã hội ủng hộ. Trong một hồi lâu, tiếng nói của y bị che lấp. Y bèn cất cao giọng, cố gắng hét to đọc bản tuyên bố men-sse-vích:

-Vì bọn bôn-sê-vích, được sự giúp đỡ của Xô-viết Pê-tơ-rô-gơ-rát, đã làm một cuộc âm mưu quân sự, không hỏi ý kiến của các nhóm và đảng phái khác, nên chúng tôi thấy không thể ở lại Đại hội được; chúng tôi rút khỏi Đại hội và mời các nhóm khác làm theo chúng tôi và cùng nhau họp bàn.

-Quân đào ngũ!

Giữa tiếng ồn ào hầu như không dứt, đôi lúc người ta nghe thấy tiếng Hen-den-man thay mặt cho bọn xã hội cách mạng phản đối việc bắn phá Cung điện Mùa Đông; “Chúng tôi phản đối mọt hành động vô chính phủ như vậy …”.

Hen-đen-man vừa ở trên diễn đàn xuống thì một người lính trẻ tuổi, khuôn mặt gầy gò, mắt nảy lửa, nhẩy lên diễn đàn và giơ tay lên một cách thống thiết. Cả phòng họp yên lặng. Anh ta nói:

-Các đồng chí! Tôi, Pê-téc-xơn, đại diện cho đoàn bộ binh Lét-tô-ni thứ 2, xin phát biểu. Các vị đã nghe những lời tuyên bố của đại diện Ủy ban quân đội; những lời tuyên bố đó có thể có giá trị nếu tác giả của nó thực sự đại diện cho quân đội… (tiếng hoan hô nhiệt liệt). Tôi không nói tầm bậy đâu. Họ không đại diện cho binh lính! Đã từ lâu đạo quân thứ 12 đòi bầu lại Xô-viết và Ít-cô-don . “Tiểu Xô-viết” có được triệu tập nhưng “Đại Xô-viết” thì bị hoãn đến cuối tháng 9 để cho các ngài đó vẫn được là đại biểu ở Đại hội Xô-viết. Đã nhiều lần, binh lính Lét-tô-ni nọi: “Thôi nghị quyết đi, thôi tán dóc đi! Phải hành động! Chúng tôi muốn nắm chính quyền !”. Bọn đại biểu giả hiểu hãy cút khỏi đại hội đi! Quân đội không theo họ đâu.

Tiếng hoan hô làm rung chuyển cả phòng họp. Lúc phiên họp mới bắt đầu, trước tình hình biến chuyển nhanh chóng và những tiếng súng nổ bất ngờ, các đại biểu còn do dự. Trong một tiếng đồng hồ, những đòn như búa tạ từ trên diễn đàn giáng xuống đầu họ đã gắn chặt họ thành một khối nhưng đồng thời cũng đã đè dập họ xuống. Phải chăng họ bị cô lập! phải chăng nước Nga đã nổi lên chống lại họ? có thật là quân đội kéo về Pê-tơ-rô-gơ-rát không? Người lính trẻ tuổi có đôi mắt trong sáng đã giải đáp những điều đó và trong nháy mắt họ đã nhìn ra sự thật. Tiếng nói của anh ta đúng là tiếng nói của binh lính; hàng triệu công nhân và nông dân khoác áo lính cũng là những người như họ, cũng cảm nghĩ như họ.

Một số binh lính khác cũng lên phát biểu. Trong số đó có Gien-sát, thay mặt cho các đại biểu tiền tuyến. Anh ta nói là quyết nghị dời khỏi Đại hội chỉ được một số rất nhỏ đại biểu tán thành, còn các đại biểu bôn-sê-vích thì không tham gia biểu quyết, cho rằng chỉ có thể biểu quyết theo từng đảng phái chính trị chứ không thể theo từng nhóm địa phương hay nhóm nghề nghiệp được. Anh ta nói: “Hàng trăm đại biểu của tiền tuyến được bầu ra khong có sự tham gia của binh lính là vì các Ủy ban quân đội không còn thực sự là đại diện cho binh lính nữa…”. Lu-kia-nốp thì phát biểu là các sỹ quan như Kha-rát và Kin-súc không thể đại diện cho quân đội ở Đại hội này được mà chỉ đại diện cho Bộ Tổng tư lệnh: “Những người thực sự ở trong các chiến hào tha thiết mong cho chính quyền về tay các Xô-viết…”. Ngọn nước triều đã xoay hướng.

Tiếp đến A-bơ-ra-mô-vích, thay mặt cho tổ chức Bun, đảng của bọn xã hội dân chủ Do thái. Mắt hấp háy sau đôi kính dày, toàn thân run lên vì giận dữ, y phát biểu: “Sự việc đang diễn ra trong lúc này ở Pê-tơ-rô-gơ-rát là một tai họa tày trời: nhóm Bun tán thành lời tuyên bố của những người men-sê-vích và xã hội cách mạng và sẽ rút khỏi Đại hội!”

Rồi y giơ tay lên và cất cao giọng:

-Bổn phận của chúng tôi đối với giai cấp vô sản Nga khong cho phép chúng tôi ở lại đây và chịu trách nhiệm về những tội ác đó. Vì cuộc bắn phá Cung điện Mùa Đông vẫn tiếp diễn nên Viện Đu-ma thành phố cùng với những người men-sê-vích, xã hội cách mạng và Ủy ban chấp hành Xô-viết nông dân quyết định chết theo Chính phủ lâm thời. Chúng tôi cũng chết theo họ! Không có súng trong tay, chúng tôi sẽ giơ ngực ra trước mũi súng của bọn khủng bố … Chúng tôi kêu gọi các đại biểu của Đại hội này …

Những câu sau bị chìm trong những tiếng la ó, dọa nạt và nguyền rủa nổi lên như bão táp, vang dậy đến tột độ khi năm mươi đại biểu đứng lên và bước ra khỏi phòng.

Ca-mê-ni-ép rung chuông rối rít và hêt lên: “Hãy ngồi xuống, chúng ta tiếp tục làm việc!”

Tơ-rốt-xki đứng dậy, mặt tái mét, vẻ cay độc, dằn từng tiếng nói với một giọng lạnh lùng khinh bỉ:

-Tất cả những tên cơ hội tự xưng là xã hội- men-sê-vích, xã hội cách mạng, Bun – cứ việc mà cút. Chúng chỉ là những cặn bã lịch sử sẽ vứt vào sọt rác.

Ri-a-da-nốp, thay mặt cho những người bôn-sê-vích, tuyên bố là theo yêu cầu của Viện Đu-ma thành phố, Ủy ban quân sự cách mạng đã cử một phái đoàn đến Cung điện Mùa Đông để đàm phán:

-Như vậy là chúng ta đã làm hết cách để tránh một cuộc đổ máu …

(1) {(1)Ủy ban chấp hành binh lính của các đơn vị Lét-tô-ni thuộc đạo quân thứ 12 (ghi chú theo bản dịch Pháp)}

[TuongLinh]

Chúng tôi vội vã kéo nhau đi và dừng lại một lát ở một phòng khác trong đó Ủy ban quân sự cách mạng đang làm việc một cách tối ư khẩn trương; giữa những tiếng chuông điện thoại réo liên hồi, họ vưa tiếp vừa phái đi các liên lạc viên, anh nào cũng mệt thở chẳng được, vừa gửi các ủy viên võ trang có quyền sinh sát đi khắp nơi trong thành phố. Cửa phòng mở; một luồng không khí sặc khói thuốc lá tỏa ra ngoài; chúng tôi thoáng nhìn, thấy một toán người đầu tóc rối bù đang cắm cúi xem một bản đồ dưới ánh điện sáng quắc …
Đồng chí Giô-dê-phốp Đúc-vin-xki, một thanh niên tươi trẻ, có mớ tóc vàng nhạt, làm giấy thông hành cho chúng tôi.

Chúng tôi ra đi. Đêm giá lạnh. Tất cả mặt trước Viện Xmôn-ni là mọt cái bến ô tô lớn, xe pháo đi đi về về không ngớt; át cả tiếng máy xe, tiếng đại bác xa xa nổ chậm chạp. Một chiếc xe vận tải to tướng đỗ trước cửa Viện, toàn thân xe rung lên theo nhịp máy nổ. Một số người đang chất lên xe những gói súng của họ xếp gần đấy.

Tôi hỏi ta: “Các đồng chí đi đâu đấy!”

Một anh công nhân nhỏ bé, cười nhe cả hàm răng, vung tay lên một cách phấn khởi trả lời: “Đi lượn trong thành phố, đi lung tung!”.

Chúng tôi chìa giấy thông hành ra. Họ bèn mời lên xe: “Lên đi với chúng tôi. Nhưng chắc chắn là sẽ choảng nhau đấy”.

Chúng tôi leo lên; tài xế mở máy, chiếc xe chồm về đằng trước hất chúng tôi ngã đè lên những người đang leo lên. Chiếc xe lướt qua hai đống lửa đốt ở cỏng trong và cổng ngoài Viện, trông rõ nét mặt in ánh lửa hồng của những người công nhân võ trang đóng quân quanh đó; rồi nó lao vun vút theo đại lộ Xu-vô-rốp-xki, xóc nghiêng, xóc ngửa … Một người xé một gói ra và ném vung quanh ra ngoài từng tập báo. Chúng tôi làm theo. Chiếc xe vẫn lao nhanh trên đường tối om, theo sau là cả một cái đuôi trắng xóa những tờ báo bay lơ lửng. Khách đi chơi khuya về cúi xuống nhặt báo; những người lính tuần tra đang túm tụm quanh những đống lửa ở các ngã tư cũng chạy theo giơ tay đón bắt. Thỉnh thoảng thấy có những người xô ra trước xe giơ súng hô: “Đứng lại!” Nhưng đồng chí lái xe chỉ cần nói mấy câu không nghe rõ là gì, thế là chúng tôi qua được …

Tôi lấy một bản xem, và dưới ánh sáng thoắt qua thoắt tới của những chiếc đèn ngoài phố chiếu vào trong xe, tôi đọc thấy:

HỠI ĐỒNG BÀO NGA!

Chính phủ lâm thời đã bị lật đổ, chính quyền đã về tay Ủy ban quân sự cách mạng, cơ quan của Xô-viết đại
biểu công nhân và binh lính Pê-tơ-rô-gơ-rát, hiện nay lãnh đạo vô sản và binh lính Pê-tơ-rô-gơ-rát.

Sự nghiệp mà nhân dân đấu tranh bấy lâu nay – đề nghị tức tốc lập lại một nền hòa bình dân chủ, thủ tiêu quyền sở hữu ruộng đất của đại địa chủ, công nhân kiểm sát sản xuất, thành lập một chính phủ Xô-viết – đã hoàn toàn thắng lợi.

CÁCH MẠNG CÔNG, NÔNG, BINH MUÔN NĂM!

Ủy ban quân sự cách mạng của Xô-viết đại biểu côngn hân và binh lính Pê-tơ-rô-gơ-rát

Một người có đôi mắt sếch trông hao hao như người Mông Cổ khoác mọt cái áo bằng da dê, ngồi bên cạnh tôi, bỗng hét to: “Coi chừng! Chỗ này luôn luôn có bọn khiêu khích đứng ở cửa sổ bắn xuống”.

Xe chúng tôi tới quảng trường Dơ-na-men-xkaia tối như mực và vắng vẻ, lượn vòng quanh tượng Tơ-ru-bét-xcôi, rồi lao vào đại lộ Nép-xki rộng thênh thang; ba người trong bọn chúng tôi nhìn chằm chằm lên các cửa sổ, sẵn sàng nổ súng. Sau lưng, phố xá náo nhiệt hẳn lên; dân chúng chạy theo nhặt tờ báo. Không nghe thấy tiếng súng đại bác nữa và càng tới gần Cung điện Mùa Đông, phố xá lại càng vắng lặng. Viện Đu-ma thành phố sáng trưng. Xa chút nữa thấy có một đám đông và một hàng lính thủy gào xe chúng tôi đỗ lại. Xe đi chậm dần và chúng tôi nhẩy xuống.

[TuongLinh]

Một cảnh tượng kỳ lạ hiện ra trước mắt mọi người. Ngay chỗ sông đào Ca-tơ-rin, dưới ánh đèn, thủy thủ võ trang đang đứng giăng ngang đại lộ Nép-xki, chặn đường một đoàn chừng ba, bốn trăm người xếp hàng tư đi lại; đàn ông mặc áo đuôi tôm, đàn bà áo quần sang trọng, sỹ quan, đủ các loại người. Trong đám đó, chúng tôi nhận được mặt nhiều đại biểu Đại hội, lãnh tụ men-sê-vích và xã hội cách mạng; thấy cả chủ tịch Xô-viết nông dân Áp-xen-ti-ép, người gầy gò, râu hung hung, Xô-rô-kin, phát ngôn nhân của Kê-ren-xki, Kin-súc, A-bơ-ra-mô-vích; đi đầu là lão thị trưởng Pê-tơ-rô-gơ-rát tên là Sơ-rai-đơ, râu bạc phơ và Pơ-rô-cô-pô-vích, bộ trưởng bộ Tiếp tế trong Chính phủ lâm thời, bị bắt hồi sáng, sau được tha; thấy cả Can-kin, thông tín viên báo Tin tức Nga hàng ngày (1) {(1) báo hàng ngày xuất bản bằng tiếng Anh ở Pê-tơ-rô-gơ-rát năm 1917 (ghi chú theo bản dịch Pháp)}. Hắn vui vẻ nói: “Đi chết ở Cung điện Mùa Đông đây!” Đoàn người dừng lại; trên đầu đoàn thấy cãi nhau ỏm tỏi. Sơ-rai-đơ và Pơ-rô-cô-pô-vích đang thét lác một người lính thủy to lớn có vẻ là chỉ huy.

-Yêu cầu để cho chúng tôi đi qua! Các đồng chí đây ở Đại hội Xô-viết ra! Cứ xem thẻ của họ thì biết. Chúng tôi đi đến Cung điện Mùa Đông !

Anh lính thủy rất đỗi lúng túng. Anh ta đưa bàn tay to tướng lên gãi đầu, nhíu đôi lông mày, nói lúng túng:

-Tôi được lệnh của Ủy ban không để cho một ai đến Cung điện Mùa Đông. Tôi sẽ cử một đồng chí gọi dây nói để Xmon-ni…

Sơ-rai-đơ nóng tiết quát lên: “Chúng tôi đòi phải để cho chúng tôi đi! Chúng tôi không có vũ khí! Cho phép hay không cho phép cũng cứ đi!”

Người lính thủy cáu kỉnh nhắc lại: “Tôi đã nhận được chỉ thị là không cho ai qua cả”.

Cả đoàn nhao nhao lên: “Có giỏi thì cứ việc mà bắn! Chúng tôi cứ đi! Tiến lên! Chúng tôi sẵn sàng chất nếu các anh đang tâm bắn vào những người Nga và những đồng chí! Chúng tôi giơ ngực ra cho mà bắn!” Người lính thủy vẫn khăng khăng nói: “Không, tôi không thể để cho đi qua được”.

-Nếu chúng tôi cứ qua thì anh sẽ làm gì? Bắn à?

-Không, chúng tôi không bắn vòa những người không có súng trong tay. Chúng tôi sẽ không bắn vào những người Nga tay không…

-Chúng tôi cứ đi1 Xem các anh làm gì nào!

Người lính thủy bối rối ra mặt, đáp lại:

-Chúng tôi sẽ liệu. Chúng tôi không thể để cho đi được. Chúng tôi sẽ liệu.

-Các anh liệu cái gì? Liệu cái gì nữa?

Một lính thủy khác cáu quá tiến lên và nói với một giọng đanh thép: “Liệu cái gì à! Quật cho một trận ấy, và
nếu cần thì bắn. Bây giờ thì về cả đi, đừng có ở đây mà quấy rầy nữa!’

Những tiếng la ó bực tức nổi lên. Pơ-rô-cô-vích leo lên một cái hòm, vung ô lên diễn thuyết. Y nói:

-Các đồng chí và đồng bào! Người ta dùng vũ lực với chúng ta! Không thể để cho lũ quê mùa dốt nát này nhúng tay vào những dòng máu vô tội của chúng ta được! Vì nhân phẩm, chúng ta không thể để cho những tên bẻ ghi này bắn giết chúng ta được (đến bây giờ tôi cũng không hiểu vì sao y lại dùng danh từ bẻ ghi).
Chúng ta hãy trở về Viện Đu-ma và nghiên cứu những biện pháp tốt nhết để cứu nước và cứu cách mạng.
Rồi đoàn người, rất đường bệ, im lặng quay trở lại, đi ngược đại lộ Nép-xki, vẫn xếp hàng tư. Lợi dụng lúc rối ren, chúng tôi luồn qua lính gác và đi về phía Cung điện Mùa Đông.

Trời tối đen như mực, chỉ thấy những toán lính và những toán xích vệ đứng gác rất nghiêm ngặt. Ở trước nhà thờ Ca-dăng có một khẩu 75 ly đứng quay ngang giữa đường sau khi vừa bắn vọt qua các mái nhà. Binh lính đứng dưới các khung cửa thì thầm bàn tán, mắt chăm chú nhìn về phía Cầu Cảnh sát. Thoáng nghe có người nói: “Có thể là chúng ta đã nhầm …” Tại các ngã tư, các đội tuần tra ngăn lại tất cả những khách bộ hành. Có điều đáng chú ý là mặc dầu các đội tuần tra gồm toàn lính chính qui, chỉ huy đội bao giờ cũng là xích vệ … Súng đã ngừng nổ.

[TuongLinh]

Chúng tôi vừa tới đường Moóc-xcaia thì thấy có người kêu to: “Bọn học sinh sỹ quan cho người đến yêu cầu chúng ta tới giúp chúng cho chúng ra thoát”. Những khẩu lệnh bắt đầu nổi lên; trong đêm tối dày đặc, chúng tôi thấy một khối đen sỳ lặng lẽ bước đi, chỉ nghe thấy chân người và tiếng vũ khí lách cách. Chúng tôi cũng đi vào những hàng đầu.

Dòng người đen ngòm đi chật cả phố, kéo qua Hồng Môn, không một câu hát, không một tiếng cười. Chợt một người đằng trước nói khe khẽ: “Các đồng chí cẩn thận! Đừng tin chúng nó. Thế nào chúng nó cũng sẽ bắn đấy!” Qua Hồng Môn, chúng tôi bắt đầu chạy, cúi rạp mình xuống, thu mình lại và tập hợp ở sau chân cột A-lếch-xăng-đơ-rơ. Tôi hỏi:

-Các anh bị bao nhiêu người chết?

-Không rõ, chừng mươi người …

Sau vài phút nấp sau cột, đoàn quân gồm mấy trăm người đã định thần lại và lại bắt đầu tiến lên tuy không có lệnh mới. Dưới ánh đèn từ trong các cửa sổ Cung điện Mùa Đông hắt ra, tôi nhận thấy trong số hai ba trăm lính đi đầu, hầu hết là xích vệ, chỉ có lẻ tẻ vài người lính. Chúng tôi leo lên một chướng ngại vật dựng bằng những súc gỗ và lúc nhảy xuống phía bên kia thì giẫm phải môt đống súng do bọn học sinh sỹ quan để lại trong lúc tháo lui. Mọi người reo mừng thắng lợi. Ở hai bên cổng chính, các cửa đều mở toang, tỏa ánh đèn ra ngoài; trong tòa nhà đồ sộ thấy im phăng phắc.

Chúng tôi bị dòng người cuốn vào lối bên phải và tới một gian phòng rộng lớn, trần khum, tường trơn. Đó là hầm phía Đông. Từ đó trở đi, hành lang và cầu thang chằng chịt như mạng nhện. Xích vệ và lính chính qui đổ xô đến những chiếc hòm lớn để trong nhà hầm, lấy báng súng nện bật nắp và lôi ra nào là thảm, màn cửa, quần áo, đồ sứ, đồ pha lê ... Một anh lính vác trên vai một chiếc đồng hồ bằng đồng đi nghênh ngang. Một anh khác vớ được một cái lông đà điểu bèn cắm ngay lên mũ. Cuộc hôi của vừa mới bắt đầu thì đã có tiếng kêu: “Các đồng chí! Không được đụng vào bất cứ vật gì ! Không được tơ hào một cái gì. Đó là tài sản của nhân dân!” Tức thì thì có hàng chục tiếng nói vang lên: “Ngừng tay lại! Hãy trả mọi vật về chỗ cũ! Không được lấy một thứ gì1 Tài sản của nhân dân đấy! Người ta tóm cổ những kẻ thủ phạm và lấy lại những tấm vải và những tấm thảm quí; hai người khiêng về chiếc đồng hồ bằng đồng. Các đồ vật được xếp lại gần y như cũ vào trong hòm và một vài người tự động đảm nhiệm việc canh giữ. Thật là hoàn toàn tự giác.
Trong các hành lang và ở các cầu thang thấy vang lên những tiếng càng xa càng nhỏ dần: “Kỷ luật cách mạng! Tài sản của nhân dân…”

Chúng tôi đi sang lối vào bên trái ở phía Tây. Trật tự ở đây cũng đang được ổn định. Một xích vệ hét lớn:

-Đi ra cả đi! Nào, các đồng chí, hãy tỏ ra rằng chúng ta không phải là quân trộm cướp. Tất cả mọi người hãy ra khỏi Cung điện từ những ủy viên, cho tới khi chúng tôi sắp đặt lính gác xong xuôi đã.

Hai xích vệ, một sỹ quan và một lính, đứng cầm súng lăm lăm trong tay, đằng sau họ có một người lính ngồi ở bàn, bút giấy sẵn sàng. Trong cung điện vang lên những tiếng: “Đi ra cả đi!” và toán quân lục tục kéo ra, vừa đi vừa xô đẩy nhau, vừa làu bàu. Một ban kiểm sát vừa được tự động thành lập, đứng sẵn ở đấy. Anh nào ra cũng bị giữ lại và bị lục túi, soát áo. Tất cả những vật gì không thuộc của riêng đều bị thu hồi và đem sang để ở buồng con bên cạnh. Anh lính ngồi ở bàn ghi những vật thu lại được. Thu được một lô đồ vật rất linh tinh: tượng nhỏ, lọ mực, khăn trải giường có thêu ấn phù của nhà vua, cây nến, một hộp thuốc vẽ nhỏ, gươm cán bịt vàng, xà phòng, áo quần các loại, chăn. Một xích vệ đeo ba khẩu súng, hai khẩu tước được của bọn học sinh sỹ quan; một anh khác vác bốn cái cặp chật ních tài liệu … Các thủ phạm vừa trả vừa càu nhàu hoặc tự thanh minh như trẻ con. Các nhân viên trong ban kiểm sát giải thích rằng ăn cắp là không xứng đáng với những con người chiến đấu vì nhân dân; có nhiều người vừa nộp đồ vật xong liền ở lại tham gia luôn vào việc khám xét những đồng chí khác.

Bọn học sinh sỹ quan, từng tốp ba bốn tên một, ra trình diện. Ban kiểm sát vội tóm lấy chúng và vừa lục soát, vừa sỉ vả: “Quân khiêu khích! Tay sai của Coóc-ni-lốp! Quân phản cách mạng! Quân sát nhân!” Tuyệt nhiên không có đánh đập; tuy vậy, bọn này vẫn run lên như cầy sấy. Bọn chúng cũng thủ đầy túi. Mọi vật thu hồi được ghi lại cẩn thận và chuyển cả sang phòng con… Người ta tước vũ khí bọn học sinh sỹ quan rồi hỏi chúng: “Thế nào, liệu còn cầm vũ khí chống lại nhân dân nữa không?”. Từng tên một trả lời: “Thưa không ạ”, sau đó thì chúng được thả ra.

[TuongLinh]

Chúng tôi xin phép vào trong Cung điện, Ban kiểm sát còn đang ngần ngừ thì một xích vệ to lớn trả lời dứt khoát là không vào được, và hỏi chúng tôi: “Vả lại, các ông là ai? Làm sao mà biết được rằng tất cả bọn các ông không phải là những tên Kê-ren-xki cả! (Đoàn chúng tôi gồm 5 người, trong đó có hai nữ).

“Tránh ra các đồng chí ơi!”. Phía cửa có một người lính chính qui và một xích vệ đang gạt đám đông sang hai bên, rồi đến một toán lính gác mang súng lắp lưỡi lê; đằng sau có chừng sáu người mặc thường phục xếp hàng một. Đó là các ủy viên Chính phủ lâm thời. Đi đầu là Ki-sơ-kin, nét mặt mỏi mệt và nhợt nhạt; rồi đến Ru-tơ-béc, mặt cúi gầm xuống đất; Tê-rê-xen-cô thì vừa đi vừa nhìn ngang nhìn ngửa; hắn nhìn chúng tôi chằm chằm một cách lạnh lùng …Họ lặng lẽ đi; những người vừa khởi nghĩa thắng lợi xúm lại xem: chỉ một số ít thốt ra những câu nói tức giận. Về sau chúng tôi mới biết rằng nhân dân ngoài phố đòi đập chết cả bọn và đã bắn vào, nhưng thủy thủ đã đưa bọn chúng tới pháo đài Pi-tơ Pôn được an toàn …

Lợi dụng tình thế, chúng tôi lẻn vào trong Cung điện. Người đi kẻ lại vẫn tấp nập; người ta đi xem các phòng ở trong cái lâu đài rộng thênh thang này, hoặc đi lùng bọn học sinh sỹ quan đã chuồn mất từ bao giờ.
Chúng tôi lên trên gác và đi hết phòng này đến phòng khác. Mặt bên này của Cung điện cũng đã có bộ đội từ phía sông Nê-va kéo vào. Những bức họa, tượng, thảm trên tường và dưới đất ở trong những phòng tiến tân lớn vẫn nguyên vẹn; tuy nhiên ở trong các văn phòng, bàn tủ đều bị nạy, giấy tờ rơi vãi cả trên sàn; trong các phòng ngủ, giường thì mất chăn, tủ thì mất sạch quần áo. Những chiến lợi phẩm quí giá nhất là quần áo, rất cần cho nhân dân lao động. Trong một phòng chứa các đồ gỗ, chúng tôi bắt gặp hai người lính đang bóc những miếng da quí bọc ghế bành. Họ nói là lấy để đóng giày …

Những người hầu già ở trong Cung điện, mặc đồng phục màu xanh, đỏ và vàng, đi đi lại lại một cách bồn chồn, mồm nhắc đi nhắc lại: “Các ngài không vào được đây! Cấm đấy!” Cuối cùng chúng tôi tới một gian phòng dát vàng và đá quí có treo những chiếc màn rủ bằng gấm đỏ; chính ở đó các bộ trưởng Chính phủ lâm thời đã họp cả ngày và đêm hôm trước và bị các môn lại làm phản giao cho xích vệ. Chiếc bàn dài bọc dạ xanh vẫn y nguyên như lúc họ bị bắt đem đi. Trước mặt mỗi chiếc ghế bỏ trống còn thấy bút, mực và giấy, có ghi những dự thảo chương trình hành động, những bản nháp của những tuyên bố và tuyên ngôn.
Phần lớn những điều ghi trên giấy đều bị gạch xóa vì rõ ràng là chẳng có tác dụng gì cả và ở cuối trang giấy thấy đầy những hình vẽ lăng nhăng do các bộ trưởng ngồi buồn tay vẽ trong khi nghe các bạn đồng nghiệp của họ trình bày những kế hoạch viển vông. Tôi cầm xem một tờ thấy chữ của Cô-nô-va-lốp viết: “Chính phủ lâm thời kêu gọi tất cả các giai cấp ủng hộ chính phủ …”

Cũng cần nói rằng, trong suốt thời gian này, mặc dầu Cung điện Mùa Đông bị vây chặt, chính phủ vẫn thường xuyên liên lạc được với tiền tuyến và các tỉnh. Những người bôn-sê-vích đã chiếm được bộ Chiến tranh từ sáng sớm nhưng họ không hề biết là ở trên thượng tầng có một phòng điện báo quân sự và một đường dây điện thoại riêng nối liền với Cung điện Mùa Đông; một viên sỹ quan trẻ tuổi ngồi suốt ngày trên đó truyền đi khắp nơi trong nước những bản kêu gọi và công bố; khi được tin Cung điện Mùa Đông thất thủ, hắn đội mũ lên đầu và đàng hoàng chuồn thẳng …

Vì mải mệ xem xét xung quanh như thế, cho nên phải mất một khoảng thời gian khá lâu, chúng tôi mới nhận thấy rằng thái độ của những người lính và xích vệ đối với chúng tôi đã thay đổi. Trong khi chúng tôi đi từ phòng này qua phòng khác, có một toán nhỏ theo sau, và khi cả bọn tới phòng lớn có treo những bức họa mà hồi trưa chúng tôi đã đi qua với bọn học sinh sỹ quan, thì bống thấy ở đâu xuất hiện vào khoảng một trăm người. Một người lính to lớn như hộ pháp đứng chắn lối đi, mặt sa sầm và hoài nghi. Anh ta cất giọng ồm ồm hỏi: “Các người là ai? Làm gì ở đây?”. Những người kia cũng từ từ xúm lại và nhìn chằm chằm vào chúng tôi. Người thì gọi chúng tôi là “Quân khiêu khích”, người thì gọi là “Quân hôi của”. Tôi vội đưa giấy thông hành do Ủy ban quân sự cách mạng cấp cho.Người lính cầm lấy, quay ngược quay xuôi xem, chẳng hiểu gì cả. Rõ ràng là anh ta mù chữ. Anh ta trả lại giấy cho chúng tôi, nhổ một bãi xuống sàn và nói một cách khinh miệt: “Giấy mấy chả má!”

Đám người từ từ khép lại quanh chúng tôi, như một đàn bò rừng vây quanh một anh chăn bò bị bắt chợt đi có một mình. Thấy ở đằng xa có một viên sỹ quan có vẻ đang lúng túng không biết xử sự ra sao, tôi bèn cất tiếng gọi. Anh ta lách đám đông tiến lại và nói với tôi: “Tôi là ủy viên. Các ông là ai? Có chuyện gì vậy?” Mọi người lùi lại vài bước chờ đợi. Tôi đưa giấy tờ ra.

Anh ta hỏi bằng tiếng Pháp: “Các ông là người ngoại quốc à? Thật là nguy hiểm quá…” Rồi viên sỹ quan quay lại đám đông giơ cao giấy tờ của chúng tôi lên và nói to: “Các đồng chí. Đây là các đồng chí ngoại quốc từ Mỹ sang. Họ đến đây để khi về nước họ, họ có thể kể lại với đồng bào của họ về sự dũng cảm và
kỷ luật cách mạng của quân đội vô sản”.

Người lính to lớn hồi nãy vặn lại: “Sao đồng chí biết? Tôi xin nói với đồng chí rằng chúng là một bọn khiêu khích. Chúng nói là đến để quan sát kỷ luật cách mạng của quân đội vô sản nhưng chúng đã tự do đi lung tung khắp Cung điện và biết đâu trong túi chúng cũng lại chẳng đầy những vật chúng hôi được”. Thế rồi tất cả lại sấn lại, mồm hét lớn: “Đúng thế đấy”