Không phải trò đùa

[danhthanh]

Chương mười một
•

Trong công việc của chúng ta muốn tồn tại và chiến thắng chở có đi theo những con đường mòn*.
Nhật ký cùa một người lỉnh trinh sát. Ì

I
Phương án của chiến dịch đã chuẩn bị xong. Ngày N... đã đến nhưng đến ngày cuối cùng này lại có sự thay đổi. Cấp trên không cho phép sử dụng cả hai trung đoàn cùng tiến công một lúc để chiếm lại mười một điểm lõm bị bọn Pôn Pốt lấn chiếm mà yêu cầu sư đoàn chia làm hai giai đoạn. Giai đoạn 1 sử dụng trong đoàn Một có tăng cường, đánh chiếm hai điểm, giai đoạn hai trung đoàn Hai giải quyết các điểm còn lại. Trong chỉ lệnh, cấp trên vẫn tuyệt Đôi cấm các đơn vị trong khi tác chiến không được phép truy kích địch sang bên kia biên giới quá một cây số. Tinh thần tự kiềm chế vẫn được áp dụng đến mức cao nhất.
Sau khi bàn bạc với chủ nhiệm chính trị sư đoàn và các cán bộ tham mưu, sư trưởng Lê Nguyên lập tức truyền lệnh thông báo ý đồ của trên cho các trung đoàn và gọi sư đoàn phó tham mưu trưởng Nguyễn Ngọc Nhường đang ở trung đoàn Hai về sở chỉ huy. Làm xong việc đó, ông thở phào nhẹ nhõm, và gọi cậu công vụ của mình tới, hồ hởi dặn:
-   Này, cậu thông báo cho chị Thắm biết là chiều tối nay anh Nhường anh ấy sẽ về.
-   Tối nay ạ?
-   Đúng thế! Bảo cậu Đoàn thu xếp lại nhà cửa bên ấy cho thật gọn gàng nhé.
-   Rõ.
-   Đòng chí xuống bếp xem có thịt thà gì bảo quản lý nhượng cho anh ấy một ít.
-   Rõ.
Cậu công vụ láu lỉnh nhãy mắt cười với ông rồi chạy ào đi ngay. Sư đoàn trưởng mỉm cười. Ông vui vẻ vì đã thoát    khỏi tình    trạng khó    xử    hiện nay. Hàng ngày cứ    phải nhìn thấy người đàn bà vô võ chờ chồng, chịu không Nổi. Mà cái  lão Nhường sao mà kém thế nhỉ? Ờ, nhưng hắn mới chỉ được đi phép có một    lần từ sau năm bảy lăm    tới nay, "chuyện ấy" có thể không thành lắm chứ?    Đêm nay bắt đầu triển khai nhiệm vụ chiến đấu cho trung đoàn Một rồi, nhưng phải bắt hắn nằm ở nhà với vợ. Có một hướng triển khai chiến đấu, một mình mình có thể xoay xỏa được. Chiến dịch sắp tới có ý nghĩa quyết định Đối với việc cũng cố lại thế trận phòng ngự là chuẩn bị sẵn sàng cho giai đoạn phản công của sư đoàn, nó đã được âm thầm chuẩn bị một cách công phu. Ông tin rằng sư đoàn của mình sẽ hoàn thành nhiệm vụ lấy lại những vùng đất đai của Tổ quốc đã bị bọn Pôn Pốt lấn chiếm. Đây cũng là một dịp để sư đoàn thí điểm một lối đánh mới, để khi điều kiện tình hình chính trị cho phép có thể tiến hành những chiến dịch phản công nhằm tiêu diệt tận gốc rễ mọi âm mưu xâm lược của kẻ thù.
Sở chỉ huy sư đoàn bắt đầu hoạt động khẩn trương để chuẩn bị cho giờ nố súng. Các sĩ quan tham mưu được phân công theo dõi các hướng không rời máy điện thoại. Mọi hành động chuẩn bị của các phân đội liên tiếp được báo về sở chỉ huy, các sĩ quan pháo binh liên tục chạy đi chạy về giữa sở chỉ huy và các trận địa pháo được chỉ định tham gia nó súng trong trận đánh sớm ngày mai. Trung đoàn trưởng Doanh được sư đoàn mời về sở chỉ huy của sư đoàn để cùng tham gia chỉ huy trung đoàn của anh chiến đấu. Quyết định đó khiến Doanh vô cùng cảm động. Sư trưởng nghĩ rằng không có ai có thể hiểu trung đoàn của mình bằng những người chí huy lâu năm, gọi anh ta tới sở chỉ huy là hợp lý. Khi nghe sư trưởng thông báo quyết định ấy, chủ nhiệm chính trị sư đoàn có vẻ hơi băn khoăn. Anh cũng tin Doanh, nhưng anh sợ cấp trên khiển trách. Dù sao thì Doanh cũng đang trong thời kỳ chờ cấp trên xử lý về mặt tổ chức. Ổng đem nói băn khoăn của mình ra bàn với sư trưởng Nguyên, nhưng sư trưởng vội gạt:
- Cấp trên dựa vào những nguyên tác lớn mà làm việc. Còn chúng ta... chúng ta dựa trên sự hiểu biết thực tế của mình. Ai chả biết cậu Doanh xưa nay là người như thế nào? Cậu ấy không may hơn anh và tôi lấy phải cô vợ gốc người Hoa. Nhưng về phẩm chất và năng lực của cậu ấy ta không có gi phải nghi ngờ cả. Chúng ta mời cậu ấy tới đây để tham khảo ý kiến những khi cần phải xử lý những tình huống đột xuất. Cậu ấy hiểu từng con người trong trung đoàn của mình và sẽ giúp chúng ta có những quyết định đúng đắn nhất.
Tuấn cũng bắt đầu nhập cuộc. Anh ngồi vào chiếc ghế gỗ của mình ở một góc hầm tác chiến và bắt đầu liên lạc với các đài quan sát. Nhiệm vụ của anh là không bỏ qua bất kỳ một  hành động nào của địch trên hướng tiến công của sư đoàn và ở cả các hướng địch có thể phối hợp chi viện cho nhau khi bị tiến công. Anh có trách nhiệm thông báo hàng giờ cho người chỉ huy những  động tĩnh trên chiến trường, vì vậy anh không được phép lơ là dù chỉ trong giây lát.
Nhịp thở của cuộc sông chiến đấủ ngay lập tức cuôn hút anh. Anh lấy làm mừng khi thấy mình không ngỡ ngàng khi trở lại đơn vị sau hai năm trời xa cách và cũng không đến nói "lớ ngớ" lắm trước Đối tượng tác chiến mới. Để giữ được phong độ ấy, trong vài chục giờ đồng hồ vừa qua anh luôn luôn dông tai lên nghe ngóng mọi chuyện, đọc tất cả những gì liên quan đến kẻ thù mà các chiến sĩ trinh sát đã thu lượm được và những tài liệu do trên cung cấp. Đầu óc anh làm việc liên tục căng thẳng, anh phân tích, tổng hợp các tài liệu, dữ kiện rồi tự mình rút ra những kết luận sơ bộ. Tất cả vấn đề là ở chỗ phải có được một phương pháp nghiên cứu có hiệu quả nhất. Anh chợt nhận ra rằng nhà trường đã giúp anh rất nhiều. Tất cả những kiến thức tưồng như xa vời, chẳng liên quan gì đến thực tế, không ngờ lại giúp anh dễ dàng xuyên qua mớ bòng bong nhửng sự kiện để nhanh chổng đi vào cái  cốt lõi nhất của hiện thực. Chẳng hạn, những kiến thức về các hình thái chính trị xã hội đã giúp anh, trong việc xem xét cơ cấu tổ chức xã hội của cái  chính quyền phản động do bọn Pôn Pốt "sáng tạo" ra và nhanh chống nhận ra những yếu tố cực kỳ phản động của nó. Đồng thời cũng giúp anh nhận ra cái  tất yếu đang xãy ra trong xã hội Campuchia. Đó là sự phân hóa ngày càng lớn trong nội bộ bọn diệt chủng và sự câm phẫn đến cùng cực của các tầng lớp nông dân. Xã hội Campuchia, trong khi quằn quại trong biển máu của nạn diệt chủng, đang thai nghén những nhân tố mới, sớm hay muộn cũng sẽ dẫn đến bùng nó, một mất một còn. Cái  ác đang hoành hành nghiêm trọng nhưng chính vì thế mà chúng càng nhanh chóng bộc lộ băn châ't của mình sẽ đến lúc toàn thể nhân dân Campuchia thức tỉnh. Lúc ây, tình hình sẽ phát triển rất nhanh sang một giai đoạn mới. Nhưng muôn thức đẩy nhanh quá trình ấy, trước hết các anh phải đánh thắng, phải bẻ gẫy tất cả các mũi tiến công lấn chiếm của địch, đập tan mọi ảo tưồng lấn chiếm' đất đai của chúng, tạo điều kiện cho những người còn chút lương tri trong hàng ngũ địch nhanh chóng nhận thức ra nguy cơ của dân tộc, của đất nước họ.
Lại một bức điện nữa được chuyển tới. Tuấn đọc lướt qua rồi vội vã đứng bật dậy, bước tới trước mặt sư trưởng:
 Báo cáo anh, đài quan sát ở điểm Z4 cho biết có hiện tượng địch di chuyển lớn về phía trung đoàn Hai. Hai trận địa pháo lớn của địch thay đổi vị trí, từ đây sang đây - Anh chỉ lên băn đở - có lẽ để thuận lợi cho việc bắn vào đội hình trung đoàn Hai.
Sư trưởng đăm đăm nhìn lên băn dở.
-   Theo cậu thì tại sao có hiện tượng này?
Tuấn đãp một cách quả quyết:
-   Có lẽ địch đã phát hiện ra những động tác chuẩn bị chiến đấu của trung đoàn Hai nên rất có thể...
-   Chúng đánh trước.
-   Có lẽ thế.
-   Nhưng... chúng chưa biết là chúng ta đã thay đổi nhiệm vụ của trung đoàn Hai, hướng trung đoàn Một vẫn yên tĩnh, chứng tỏ địch không biết gì về ý đở tác chiến của trung đoàn Một.
-   Thế mà lại tốt đấy - Sư trưởng khẽ gật đầu - Cứ để cho chúng tập trung chú ý về hướng trung đoàn Hai. Anh Cường chú ý này - anh trưởng ban tác chiến sư đoàn bật đứng dậy - Bây giờ là mười bốn giờ ba mươi phút. Điện ngay cho trung đoàn Hai biết địch dang di chuyển về hướng trung đoàn Hai và rất có thể chúng sẽ nó súng vào đội hình trung đoàn vào lúc mười sáu giờ hoặc chậm là mười bẩy giờ. Trung đoàn phải bí mật chuẩn bị Đôi phó ngay. Nhớ là phải bí mật chuẩn bị, làm như là ta bị bất ngờ. Hội xem anh Nhường đã lên đường Về sư đoàn chưa?
-   Báo cáo sư trưởng, trong đoàn hai vừa báo về là mười lăm giờ anh Nhường mới xuất phát.
-   Thế đấy!... Sư đoàn trưởng thoáng lộ vẻ băn khoăn - Thôi được! Điện cho anh Nhường biết tình hình này và... yêu cầu đồng chí ấy tiếp tục ở lại
chỉ huy trung đoàn Hai chiến đấu cho đến khi có lệnh mới.
-   Báo cáo, về hành động của pháo binh- Anh trưởng ban tác chiến ngập ngừng - ; Tôi muốn nói đến lực lượng chuẩn bị cho trận đánh ngày mai?
-   Trận đánh ngày mai là trận đánh ngày mai!... Không!... phải dám bảo đủ cơ số đạn cho trận đánh sáng ngày mai. Đó là một trận đánh quan trọng Trước hết, trung đoàn Hai hãy sử dụng binh hỏạ. lực của mình mà Đôì phó với địch.
Anh trưởng ban tác chiến vội ngồi xuống bàn hối hả truyền lệnh đi. Tuấn suy nghĩ khoăng chừng một phút rồi bỗng quyết định lên tiếng:
-   Báo cáo sư trưởng...
- Cậu có ý kiến gì mới, phải không?
-   Theo tôi... địch sẽ huy động một lực lượng khá lớn để tiến công trung đoàn Hai. Chúng đang hý hửng cho rằng chúng giành được bất ngờ và quyết đánh quỵ trung đoàn phen này. Theo tôi, đây là một cơ hội lớn để tiêu diệt sinh lực địch.
-   Đúng vậy. Nhưng... sao nào? - Sư trưởng nhìn Tuấn, gương mặt ông lộ rõ những nét bướng bỉnh, cương nghị, chứng tỏ rằng không dễ dàng gì thay đổi   ý định.   Nhưng...   bắt   đầu rồi. Phải tiến tới thôi. Tuấn mạnh dạn bước tới băn đở.
-    Theo tôi, địchsẽ từ hướng này đánh vào đội hình trung đoàn Hai. Nhưng... rất có thể chúng sẽ sử dụng một mũi vu hồi khá mạnh về phía sườn bên phải đội hình của trung đoàn dọc theo khe suối này. Theo tôi được biết, thằng này rất hay chơi cái  trò thọc lét ấy!
-   Có thể như vậy lắm. Cậu tiếp tục đi xem nào!
-   Sư trưởng khuyến khích.
-   Tôi nghĩ. Ta có thể dùng tiểu đoàn chín của trung đoàn sáu bí mật ra đón lõng ở khu vực này để chờ mũi vu hồi của địch. Nếu chúng tới, tiểu đoàn này sẽ đánh một trận phục kích tuyệt vời. Vì đó là sở trường của họ.
-   Được. Không đến nói nào - Sư trưởng mỉm cười lộ rõ vẻ thích thú - Còn trên hướng chính điện?
-   Đề nghị cho sử dụng pháo binh sư đoàn bắn cấp tập trong mười phút đầu khi địch chưa kịp triển khai đội hình trên điện rộng. Sau đó tự trung đoàn Hai phải xoay xở lấy. Mục đích của chúng ta là nhân đà này, đánh một trận tiêu diệt nhiều sinh lực địch cho chúng nó thất dám đến tận già!
-   Hừm... - Sư đoàn trưởng đưa tay lên vô đầu, đi đi lại lại một hồi trước tấm băn đở lớn rồi bất ngờ đứng trước trung đoàn trưởng Doanh.
-   Anh thấy ý kiến của đồng chí Tuấn thế nào?
- Tôi nghĩ - Doanh ngập ngừng giây lát rồi quyết định - Đó là một phương án rất hay.
-   Anh không băn khoăn gì về trận đánh ngày mai của trung đoàn anh à? Ví thử đêm nay, hoặc giả trận địa pháo có thể bị đánh trả, bị thương vong cao. Nếu vậy, sáng mai... trung đoàn các anh sẽ xoay xở ra sao?
-   Tôi nghĩ... nếu chiều nay trung đoàn Hai đánh tốt thì trận đánh sớm mai sẽ rất thuận lợi. Vả lại ta sử đụng pháo binh lớn, bất ngờ trong vông mười phút, có lẽ địch sẽ không kịp Đôi phó. Còn đạn, tôi nghĩ... pháo binh có thể chuẩn bị bổ sung kịp vì sau trận đánh của trung đoàn Hai, đêm nay địch sẽ co vôi lại.
-   Được! - Sư trưởng bỗng cười xòa - Cám ơn các bạn! Ta đánh theo phương án này chứ, hả? Anh Cường cho gọi chủ nhiệm pháo binh lên đây xem nào. Khẩn trương lên. Sau đó ta triển khai đội hình theo phương án này. Đúng lắm! Đây là một thời cơ có một không hai để đánh cho địch một đòn chí tử. Cấp trên không cho ta dùng cả hai trung đoàn một lúc, nhưng tình thế này cấp trên sẽ buộc phải chấp nhận. Một trận đánh tiêu diệt lớn trong lúc này là rất cần. Rất cần! Cậu khá lắm, Tuấn ạ...
Tuấn bỗng đỏ bừng mặt trước những lời khen nhiệt thành của sư trưởng, nhất là sư trưởng lại khen anh trước Doanh, một người đã trụ vứng hàng tháng trời trên tuyến phòng ngự hiểm hóc. Không, anh chưa đảng được khen ngợi như vậy. Những ý nghĩ kia chỉ vụt đến tình cờ, có lẽ xuất phát từ những dòng nhật kỷ của Chiến và tâm sự của Vinh. Kẻ thù phải bị trừng trị một cách thích đảng, những người chiến sĩ bảo vệ Tổ quốc phải có những cơ hội để đè bẹp ý chí xâm lược của kẻ thù.
Đêm nay sẽ là một đêm sôi Nói và quyết liệt. Sư trưởng vẫn đứng bên băn đở trầm ngâm suy nghĩ, rồi bỗng ông khẽ chép miệng thở dài.
-   Thế là đêm nay bà Nhường lại phải đợi rồi.

********

Chị thâp thỏm bồn chồn suốt cả buổi chiều. Đối với một người phụ nữ từng trải như chị thì điều đó thật khó hiểu. Nhưng dù sao chị vẫn là phụ nữ, là một người vợ.
Ngồi một mình trong căn nhà, chị nhìn ra khoăng sân đang tắt dần bóng nắng và hình dung cái  phút anh trở về. Anh sẽ nói gì khi bước xuống bậc thầm kia? Chắc là lại cười trừ thôi. Các anh thì chỉ được cái  giỏi cười trừ.
Ngày anh trở về sau hơn chục năm đi xa, em đâu có biết để mà ngồi chờ. Em bận một cuộc họp trên huyện. Anh về hôm trước thì ngày hôm sau cuộc họp mới xong. Em đạp xe về đến giữa đường thì gặp con Lục: "Ôi giời ơi! Ông Nhường ông ấy...”
Thế nào? Nói nhanh lên chứ!". "Ồng ấy chờ bà từ chiều hôm qua tới giờ, có nhanh nhanh lên kẻo ông ấy tức mình, lại khoác ba lô đi bây giờ?". "Cho lão ấy đi! Tưồng đi luôn một lèo đến già?".
Nói thế, nhưng em mừng sao mà mừng. Đạp xe mà chân cứ ríu cả lại, cái  quần lụa cuốn vào xích xe, rách toạc lên tận gối. Em phải xắn lên như vừa đi cấy về ấy. Rõ thật xấu hổ! Nhưng rồi, khi nhìn thấy anh... em quên hết mọi chuyện. Mười lăm năm trời, một phần ba đời người rồi đâu phải là ngắn? Đôi lúc em tự hội: "Sao người ta lại có thể xa nhau lâu được đến thế? Trên thế giới này, có phụ nữ nước nào phải chờ chởng đi đánh giặc lâu như phụ nữ nước ta không anh?".
Ấy vậy mà anh cũng chỉ ở nhà với em được hơn hai chục ngày. Hai chục ngày, kể cũng thỏa thuê so với những lúc em ước cao giá như chỉ cần được nhìn thấy anh một lát, dù là nhìn thấy anh trên phim ănh cũng được. Vậy mà bỗng dưng có được một những hai chục ngày ở bên anh. Rồi anh đi, nhưng bây giờ chắc mỗi năm anh sẽ về với em một hai lần. Lần này chưa có con lần sau chắc sẽ có. Em khỏe mạnh thế này, đâu có đến nói?
Vậy mà, ba năm trôi qua rồi, anh vấn không về với em được. Quân đội các anh làm sao thế? Chẳng lẽ mọi người đều nghỉ phép được cả, nhưng anh thì không? Nói thật đã có lúc, em hoài nghi đấy! Rồi
khi biết tin anh ở trong này và không thể đi phép được vì tình hình biên giới bắt đầu căng thẳng, em quyết định vào tìm anh. Vợ lính đi tìm chởng, có gì mà xấu hổ, phải không anh?
Trời sắp tối rồi, vậy mà sao anh vẫn chưa về nhi? Em và chus công vụ đã làm cơm, đã chuẩn bị tất cả để đón anh. Vậy mà sao đến giờ này anh vẫn chưa về? Pháo bắn ở hướng nào nhiều quá? Sao em sốt ruột thế này nhỉ? Hay lại có đánh nhau rồi? Khổ quá, em mong như vậy liệu anh có nóng ruột? Không chừng em mong ngóng nhiều quá, anh không được tĩnh tâm mà xẩy ra điều gì thì...
Ôi! Sao mà trời tối nhanh thế?

[danhthanh]

III
Trận đánh nó ra vào lúc mười bẩy giờ, đúng như sư trưởng Nguyên dự đoán. Trung đoàn Hai được thông báo kịp thời, chuẩn bị tốt nên đã chủ động đánh địch ngay từ khi chúng vừa tới khu vực phòng ngự của mình. Pháo binh sư đoàn trút đạn như mưa vào đội hình địch khiến chúng lập tức bị rốì loạn, tủa ra chạy lung tung khắp rừng. Trời bắt đầu tối. Trận đánh vẫn diễn ra quyết liệt ở từng khu vực một. Thế trận của địch đã bị phá vỡ, nhưng chúng vẫn tiếp tục bu bám các chốt của ta.
Đến mười tám giờ mũi vu hồi của địch lọt vào trận địa phục kích của tiểu đoàn Chín và lập tức bị vây đánh. Hàng trăm tên địch đã bị tiêu diệt hàng trăm tên khác lao bừa vào rừng đã bị các chiến sĩ ta bắt sống, tuy vậy số địch còn lại vẫn khá đông, chúng lẻn vào rừng, trộn trấu với quân ta và hai bên tiếp tục quần nhau trong khu rừng ấy.
Tin chiến thắng truyền về làm cho sở chỉ huy nhộn nhạo hẳn lên. Chưa có trận nào ta tiêu diệt và bắt sống một lúc nhiều địch thế. Hồi đánh Mỹ đánh ngụy, chúng ta đã quen với những trận đánh tiêu diệt hàng trung đoàn lữ đoàn địch, nhưng trong cuộc chiến đấu nhập nhằng này, thành tích bước đầu như vậy là rất lạc quan.
Trong hầm tác chiến, các sĩ quan tham mưu vừa Đôt thuốc mù mịt vừa chuyên trò râm ran, riêng anh trưởng ban tác chiến có đã khăn đặc nhưng vẫn phải tiếp tục hét vào máy điện thoại:
-   Lệnh của sư đoàn, các anh cho bộ đội lui về vị trí phòng ngự. Đúng rồi, lui về. Trời tối rồi! Đánh nữa cũng vô ích. Yêu cầu đồng chí tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn chín nhanh chóng tập hợp tình hình báo cáo về sư đoàn. Tổng hợp kiểm tra và phân loại ngay số tù binh. Vâng... quăn lý cho chắc tù binh, chờ ý kiến của sư đoàn vào sáng ngày mai. Vâng, sáng. Chứ bây giờ thì biết đưa chúng đi đâu được?
Tuấn và Doanh vẫn ngồi trên chiếc ghế ở góc hầm thì thầm trao đổi.
-   Trời tối quá.
-   ừ tối thật.
-   Hồi đánh Mỹ... mấy khi đánh đêm mò mẫm thế này nhĩ?
-   Bọn này nó như ma xó ấy. Đánh đêm luôn!
-   Bộ đội trung đoàn anh chắc đã chuẩn bị xong rồi.
J- Chắc là xong rồi, mình đã rèn luyện bộ đội lúc nào cũng ở tư thế sẵn sáng xuất kích, không kể đêm hay ngày.
-   Mấy giờ trung đoàn bắt đầu triển khai đội hình?
-   Mười giờ. Ba giờ sáng mai đã có mặt ở vị trí
xuất phát xung phong. Nếu không có sương mù thì bốn giờ ba mươi nó súng. Nếu mù trời thì có thể là năm giờ hoặc, muộn hơn một chút.
-   Miễn là giữ được bí mật!
-   Cũng khó. Vì nhiều mìn lắm, mìn ta, mìn địch, đủ cả.   1
Tiếng anh trưởng ban tác chiến lại vang lên:
-   Đâu rồi! A Hai đấy phải không? Tôi nghe đây
mà. Nói đi nào? Tình hình, ra sao rồi?... Hả? Anh Nhường bị thương à? Sao lại thế? Nhẹ hay nặng?...
Thông báo cho rõ ràng xem nào?
Phòng chỉ huy tác chiến bống lặng phắc, sư đoàn trưởng Nguyên vội bật dậy bước tới bàn điện thoai.
-   Báo cáo... anh Nhường bị thương rồi ạ.
-   Đưa đây... - Ông vội vàng cầm lấy tổ hợp - Tôi đây - Nguyên đây! A Hai đấy phải không? Nói lại đi xem nào? Rõ rồi... Ờ... không đến Nói gay lắm nhưng có nghĩa là nặng, phải không? Được, bây giờ các anh nghe đây! Tìm mọi cách đưa anh Nhường về trạm phẫu của sư đoàn ngay. Rõ chưa? Đưa theo một y sĩ.
Ra lệnh xong ông buông máy, thẫn thờ đi lại trong hầm chi huy. Im lặng. Mọi đôi mắt đầu hướng theo những bước đi nặng nề chậm rãi của sư đoàn trưởng.
-   Thế là thế nào, hả?
Không ai trả lời ông. vì thực ra không thê biết ông định hội về điều gì.
-   Một trận đánh vớ vẩn... vậy mà có thể mất một cán bộ chi huy sư đoàn? - Ông vẫn tiếp tục độc thoại - Bây giờ biết nói thế nào với vợ anh ấy đây? Nói rằng, chúng tôi thắng to lắm, nhưng chởng chị thì bị thương nặng, rất có thể sẽ hy sinh. Chúng tôi xin biếu chị cái  chiến thắng này để thay thế cho những mất mát thiệt thòi của chị, những nỗi vất vả gian truân của chị? Nói thế mà được ư? Chị ta sẽ nhổ toẹt vào cái  chiến thắng của các anh. Thế đấy! Các anh bảo bây giờ tôi phải làm gì?
vẫn không ai lên tiếng. Sư trưởng nặng nề buông mình xuống ghế, nhìn trân trân lên tâm băn đở loang lổ, nhằng nhịt những mũi tên xanh đỏ. Im lặng một hồi lâu rồi ông bỗng đột ngột đứng dậy.
-   Sắp đến giờ trung đoàn Một vào chiếm lĩnh. Các anh kiểm tra lại lần cuối toàn bộ tình hình đi. Một lát nữa báo cáo tôi.
Nói rồi ông xăm xăm ra cửa căn nhà hầm. Nhưng vừa bước lên bậc đầu tiên, ông bỗng quay lại, nói với mọi người.
-   Tôi phải nói cho chị ấy biết tình trạng hiện nay của anh Nhường. Sau đó, có lẽ tôi mới có thể thanh thần mà chi huy chiến đấu được. Chị ấy phải chịu đựng, phải tự an ủi lấy mình. Không có cách nào khác.

[danhthanh]

IV
Không hiếu sao chị lại không òa lên khóc. Không ngất xỉu đi khi nghe cái  tin dữ này. Người ta báo tin dữ cho chị, y như đột ngột đặt lên vai chị một bao hàng nặng và bảo "Đấy! Chị vãc đi " Chị không thể đặt nó xuống. Không thể chia sẽ với ai. Cũng không thế ngã quy xuống. Chị phải gồng lên, gắng mà chịu đựng cái  sức. nặng ghê gớm của nó hơn một giờ đồng hồ nữa chúng tôi bắt đầu bước vào một trận đánh khác. Tôi cần được thanh thần
-   Giọng ông sư đoàn trưởng vang lên như những nhát búa nện xuống một thanh sắt cứng - Tôi không thể biết liệu anh ấy có qua khỏi hay không... Tôi... cũng không thể an ủi chị được. Vậy chị hãy ráng chịu đựng, hãy cắn răng lại, đừng làm cho anh em chúng tôi xao xuyến. Lúc này chúng tôi cần phải thật tỉnh táo. Dù chị có kêu giời lên thì cũng không thay đổi được tình hình nữa rồi! Tôi nói như thế có vẻ hơi thô bạo, có vẻ chúng tôi nhẫn tâm trước tình cảnh của chị. Nhưng... đây là mặt trận, chúng tôi đành phải xử sự như vậy. Mong chị bỏ quá cho.
-   Không, không sao đâu anh - Chị vội vã xua tay • Tôi sẽ... chịu đựng được, sẽ không kêu khóc gì đâu. Nhưng... giá như có... có ai đưa tôi tới chỗ anh ấy...
-   Tôi sẽ cử người đưa chị ra trạm phẫu thuật, của sư đoàn. Chị chuẩn bị đi... Nhưng có lẽ đợi trời sáng thì tốt hơn, chị Thắm ạ. Đêm tối thế này đi đường không an toàn đâu.
•   Không, tối đi được mà. Các anh... các anh phải đưa tôi đi ngay. Trời ơi! Tôi làm sao mà có thể ngồi trong cái  căn hầm này suốt cả một đêm?
Sư đoàn trưởng Nguyên khẽ thở dài:
-   Thôi được! Chị chuẩn bị đi, nửa giờ nữa sẽ có một tổ trinh sát tới đưa chị đi. Có lẽ... anh Nhường sẽ vượt qua được. Anh ấy cũng đã từng... bị thương một vài lần. Thực tình... chúng tôi có lỗi với chị quá...
-   Không sao... không sao đâu. Tôi hiểu rồi - Chị bỗng níu lấy sư đoàn trưởng, khóc nức lên - Các anh làm... làm thế nào chứ?... Đàn bà chúng tôi... khổ lắm rồi!...
-   Chị Thắm.
-   Thôi, anh về đi - Chị bỗng đẩy sư đoàn trưởng ra - Anh đi đi kẻo tôi... Anh Nhường ơi... anh Nhường...
Sư đoàn trưởng vội bịt tai lại chạy vụt ra khỏi nhà. Ra đến bên ngoài ông vội chui ngay vào khoăng tối cùa những tán lá, úp mặt vào một thân cây mà khóc. Một lát sau, lòng ông đã dịu lại, ông vươn vai hít một hơi dài như để lấy lại sức lực rồi dông tai lắng nghe. Khi thấy trong ngôi nhà của tham mưu trưởng lặng thinh ông mới khẽ thở phào rồi rón rén trở về hầm chỉ huy.

[danhthanh]

Chương mười hai
"

Ở trong một ngôi đền chúng tôi gặp những bức tượng bốn mặt rất kỳ lạ. Tượng thần Bayon. Gương mặt nào cũng từ bi, thánh thiện. Nhưng gương mặt nào mới thực sự là gương mặt dành cho bầu bạn"

Nhật ký của một ngườỉ lính trinh sát.

I
Tình quyết định lên đường cùng bố con ông Đôc. Với sự giúp đỡ của hai người, anh sẽ đỡ khó khăn lúng túng hơn khi tới Sài Gòn. Bây giờ anh mới chợt Nhớ rằng anh chưa tới được Sài Gòn, một quả mìn trong hàng rào một căn cứ ở ngoại vi thành phố đã quật ngã anh. Khi anh bắt đầu có thể phân biệt được mọi điều thì anh đã ở một bệnh viện lớn của quân đội trên miền Bắc. Và anh rất đỗi kinh ngạc khi người ta nói rằng Sài Gòn đã được giải phóng gần nửa năm rồi! Sau đó, anh lại chìm vào những khoăng mênh mông của cõi hư vô, anh vẫn tỉnh táo, vẫn đi lại, ăn uống, nhưng không phân biệt được ngày và đêm, không Nhớ Nói bất kỳ điều gì. Khi anh "tỉnh dậy” lần thứ hai, nghĩa là khi anh ra khỏi cái  vùng mênh mông của vô thức lần thứ hai, thì biết tin người ta đã sửa xơng đường xe lửa tới Sài Gòn. Ý niệm về thời gian trong anh bị rối loạn. Anh cứ nghĩ rằng có lẽ chiến tranh đã kết thúc cách đây hàng chục năm rồi. Đến nay khi đã hoàn toàn khỏi bệnh, anh vẫn thấy lạ lùng về điều ấy. Khi không có một ý niệm về thời gian người ta như sống với một khung thời gian đa chiều. Hiện tại, quá khứ tương lai trộn lấn vào nhau như một xuất cơm thập cẩm vậy. Cùng với sự mất cảm giác về thời gian, anh mất cả cảm giác về một không gian Ổn định. Anh rất thú vị khi nghĩ rằng một người điên có thể sống cùng một lúc ba chiều thời gian và cùng một lúc tồn tại ở những không gian khác nhau. Phải chăng một lý trí tỉnh táo sẽ nghèo nàn hơn một trạng thái lý trí bệnh hoạn như vậy? Anh ngờ rằng con người ta khi tỉnh táo thì sẽ rất bảo thủ và nghèo tưồng tượng. Người điên có cái  hạnh phúc được trở lại vùng ấu thơ của loài người.
Đô không ngạc nhiên khi biết Tình sẽ cùng đi với bố con anh. Từ hôm xẩy ra sự kiện chiếc hộp thuốc lá, Tình bỗng gần gũi anh hơn. Tình đã cho anh biết về trường hợp chưa được báo tử của người chủ nhân chiếc hộp thuốc lá và anh rất ngạc nhiên về điều nhầm lẫn đó. Trong quân lực Việt Nam cộng hòa mà anh đã phục vụ, rất hiếm có những trường hợp như vậy. Người ta xác định rất nhanh và rất rạch ròi những trường hợp chết và mất tích. Bộ máy hành chính chiến tranh của quân ngụy Sài Gòn làm việc rất tận tụy và có nề nếp, nó rất đắc lực trong việc bắt thêm lính và báo tử những người đã chết. Khi Tình cho biết rằng anh sẽ phải đi miền Nam để tìm cho ra nguồn gốc của sự nhầm lẫn này thì Đô cũng tự thấy mình có trách nhiệm phải giúp đỡ anh, anh thầm dự tính sẽ đưa Tình lên Tây Ninh nhưng anh không dám nêu lên dự định này, sợ Tình tự ái mà từ chối trước... Hơn một tháng nay sống trên quê cha, đất tổ anh đã biểu được đôi chút về người miền Bắc. Nhiều năm nay ở Sài Gòn, mỗi khi nhắc tới người xứ Bắc kỳ, người ta vừa có chút nghi ngại vừa có chút nể trọng. Giới trí thức Sài Gòn cũng có những cách nhìn khác nhau về người xứ Bắc. Những người tỉnh táo đều hướng về nền văn minh sông Hồng như một cái  gì đó thuộc về nguồn cội của cả dân tộc, bọn xu thời thì coi miền Bắc như mởt ông già lụ khụ cổ hủ với khăn đóng áo the và với đủ những tín điều kỷ cương đã cũ rích và là hiện thân của sự bảo thủ trì trệ; số còn lại, tuy không nhiều ở miền Nam, đó là bọn luôn coi miền Bắc là một quốc gia thù địch mà ở đó không có gì khác hơn ià việc lặp lại những gì người đã làm ở Bắc Kinh và Matscơva... Riêng anh, anh thường hiểu miền Bắc thông qua cha mình và một vài người bạn của ông có quê hương ở bên kia giới tuyến.trước đây, nếu có ai hội anh rằng: "Người xứ Bắc thực chất là như thế nào?" thì anh sẽ không ngại ngần mà trả lời: "Đó là những người có khát vọng có ý thức chinh phục và luôn đặt cuộc đời mình vào một mục đích lý tưồng mơ hồ nào đó. Đó là xứ sở của những người mơ mộng và của nghệ sĩ". Nhưng đến hôm nay anh đã có những ý nghĩ khác, có lẽ chưa đến độ chín muởi để có thể hình thành một quan niệm đầy đủ, nhưng những ấn tượng của chuyên đi này đã giúp anh có cái  nhìn khách quan hơn và chắc chắn nó có những tác động đến toàn bộ những dự tính tương lai của anh. Đến nay anh mới có thể thực sự cảm thấy tự hào là mình đã có quê cha đất tổ ở miền Bắc. Anh cũng nhận thấy miền Bắc quả là còn nghèo nàn, lạc hậu nhưng anh biết đó chính là cái  giá mà nhân dân mĩền Bắc đã phải trả cho cái  ngày trở về này của cha con anh. Anh nhận thấy ở đây, trong mỗi xóm nhỏ đều lưu giữ những giá trị tinh thần cao đẹp của người Việt Nam nhân hậu. Nền văn minh thôn đã đã không bị xã hội công nghiệp tiêu diệt mà nó đã có những hướng đi mới, những đường nét mới phù hợp với xã hội hiện đại. Điều quan trọng là người miền Bắc có một phẩm chất đặc biệt là kiên trì nhẫn nại đến lạ kỳ và không bao giờ nguôi trăn trở, không bao giờ cảm thấy mình đã tới được chỗ tận cùng của sự hoàn thiện.. Đó chính là động lực để cả dân tộc có thể đi lên.
Trong những ngày ngắn ngủi sống ở một làng quê yên ả của vùng ven sông Hồng, anh đã sửng sốt khi biết được những hy sinh Lớn lao mà nhẩn dân ở đây đã phải chịu đựng cho sự toàn thắng của cuộc kháng chiến chởng Mỹ. Một làng nhỏ CÓ vài trăm nóc nhà mà đã có tới hàng trăm người con ưu tú của mình hy sinh ở những chiến trường xa xôi. Trong ai tộc anh cũng có tới hơn chục người cón đã nằm xuông ở cả hai miền Nam Bắc. Trong cuộc chiến đấu vi sự toàn vẹn lãnh thô và sự sống còn của Tổ quốc này, anh đã là một người ở phía bên kia, đã có lúc từng đứng trên những chiến hào đối diện với những người như anh Tình và không phải hoàn toàn là sự ép buộc. Ngày ấy, với tiền bạc của cha mẹ, nếu muốn anh cố thể chạy chọt để trốn lính. Nhưng, anh đã khôngg làm như vậy chỉ vì nghĩ rằng: trai thời loạn mà ru rú ở hậu phương thì quả là xấu hổ. Vả lại, thành thực, mà nóí, anh cũng đã nghĩ rằng đã là một người thanh niên chân chính và dũng cảm thì phải góp một tay vào việc ngăn chặn làn sóng Cộng Sản đang có nguy cơ lan tràn khắp thế giới. Anh đã từng tin một cách thành thực như vậy và khi cầm súng anh đã gắng làm tròn bổn phận của mình. Cũng đã có lúc anh mơ thành "người hùng" của thế giới tự do. Nhưng, khi càng lún sâu hơn vào con đường binh nghiệp, anh càng ngày càng thấy rõ tính chất vô nghĩa của chiến tranh, anh đã được chứng kiến những cảnh bọn lính dù cùng đơn vị anh đốt phá làng mạc, cưỡng hiếp phụ nữ, và bắn giết vô tội vạ trong những cuộc cần ra những vùng giáp gianh. Anh đã tự hỏi "Liệu nhân dân có thực sự cần đến sự giải phóng như thế này của các anh không? Và ’’Liệu Việt Cộng có tàn ác hơn những tên lính dù cùng quân ngũ với anh không?". Nếu tất cả binh lính của hai bên đều tàn bạo như thế thì nhân dân thật khốn nạn!
Nhưng rồi anh đã sớm bị loại khỏi cuộc chiến nhờ những vết thương. Bây giờ thì anh mới hiểu hết ý nghĩa của sự may mắn đó. Những năm du học, anh đã cố gắng để quên đi những năm tháng khủng khiếp mà mình đã được chứng kiến. Nhưng, những ấn tượng về sự tàn khốc của chiến tranh vẫn mãi mãi ám ănh cuộc đời anh. Trong hơn một năm nay, được trở về nước, tham gia lao động xây dựng cuộc sống mới, anh như đang bắt đầu một cuộc tẩy rửa, anh lao vào công việc, hy vọng bằng công việc cửa ngày hôm nay ánh có thể chuộc lại một phần những gì mình và đồng đội của mình đã tàn phá. Những người cán bộ, công nhân làm việc cùng với anh đã cố tình không nhắc tới quá khứ của anh’ khi không thấy cần thiết. Vì họ hiểu rằng, quá khứ của anh cũng là quá khứ của cả một thế hệ những người Việt Nam đã sống dưđi một chế độ xã hội khác ở nửa nước phương Nam. Để xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Nam, những người Cộng Sản hiểu rằng mình phải bắt đầu từ những con người mà số đông trong số họ đã một thời cộng tác với chế độ cũ, họ cũng là nhân dân, các chế đô chính trị thì có thể thay đổi những nhân dân thì vẫn còn đó. Trong một gia đình, anh em cũng có lúc mâu thuẫn, xô xát, một dân tộc cũng vậy. So với lịch sử hàng ngàn năm thì mấy chục năm chia rẽ có lẽ cũng chi là khoăng khắc. Những người lãnh đạo đất nước trong mấy năm nay đang làm cái  việc mà lịch sử đã đặt lên vai họ: làm cho những người Việt Nam từng bị chia rẽ do chiến tranh, do những cuộc thăng trầm chính trị, xích lại gần nhau, thừa nhận nhau như những người ruột thịt trong một gia đình. Đó là một sự nghiệp lớn lao và cũng rất nặng nề.
Ngày cuối cùng trước khi bố con ông Đốc lên đường về Nam, ông Sang tổ chức một cuộc tế lễ ở ngôi từ đường của dòng họ. Đó là một ngôi đền thờ ông tổ của dòng họ, một tùy tướng của Hưng đạo đại vương Trần Quốc Tuấn. Đã từng đứng trước những đền thờ nguy nga thờ các vị thần Hy Lạp ở nhiều nước châu Âu nhưng chưa bao giờ Đô xúc động như vậy, khi đứng trước một ngôi đền nhỏ, tường xây bắng đã xanh, mái ngói đầy rêu phong đã bắt đầu dột nát này. Một cây si già có kính trùm kín cả mái đền, tỏa bóng mát rượi. Thời gian như ngưng tụ ở nơi này. Hai con chó đã trung thành đã bị thời gian mưa nắng mài mòn hết mọi đường nét chỉ còn lại hai khối đã trùng trục, mang hình hài của loài chó, vẫn đứng sừng sững canh nơi tổn nghiêm của dòng họ. Trên tường, bên tả và bên hữu vẫn còn in rõ trên đã hai vị võ tướng nang gươm đứng chầu. 'Cái  uy nghi lẫm liệt của người xưa cũng thật giăn dị và dễ hiểu, ngay cả sự sùng kính cũng tự nhiên và chân thành. Hậu thế đã biết rằng đâỹ chính là những giá trị ổn định, không có gì còn phải tranh cái .
Buổi tế tự đã tiễn ra trang nghiêm lạ lùng, có cả sự tham gia của mấy ông cán bộ xã. Bác Sang đứng vai chủ tế vì Ân và Tình, tuy thuộc chi trưởng trong họ nhưng chưa có đủ hiểu biết về vấn đề này. Bài văn tế có lẽ đã được soạn thảo từ thời xa xưa, không mấy ai, kể cả các cụ trong xóm ngoài làng còn hiểu nổi ý nghĩa của nó, chỉ riêng phần khấn nôm để trình báo với cụ tổ tộc về Những sự việc mới xẩy ra trong dòng họ là mọi người có thể hiểu được, trong đó Đô nghe thấy nhấc tới cuộc trở về nguồn cội của cha con mình. Có lẽ đó là sự kiện lồn nhất trong năm của dòng họ nên đã được coi như là một lỳ do đột xuất để tiến hành buổi tế tự này.
Đến lượt cha con ông Đôc tới quỳ trước bàn thờ tổ. Đô run rảy quỳ xuống bên cạnh cha, tai anh ù lên, không còn nghe rõ những lời bô báo của cha mình nữa. Đứa con tha phương đang tiến hành một cuộc tự bạch, một cuộc tẩy rửa mọi tội lỗi mà mình có thể đã phạm phải trên đường đời. Đô bỗng thương ba mình vô cùng, hình như chính ông là người đã phải nhận lánh tất cả trách nhiệm về những tội lỗi các con ông đã phạm phải. Chính ở nơi đây chứ không phải nơi nào khác, nhân cách của ông được hoàn thiện. Đô chưa một lần trong đời được nhìn thấy ông trong trạng thái trong suốt như bây giờ. Nếu không có chuyến trở về quê hương nguồn cội này thì cố lẽ mãi mãi anh cũng không nhìn thấy được đãy sâu thăm thẳm trong tâm hồn của người cha thân yêu. Sau gần nửa thế kỷ lang bạt kỳ hồ, cố gồng mình lên sống cho ngang trời dọc đất ở nơi đất khách quê người, ông đã trở về điểm xuất phát, trở về với con người thực chất của mình, người nông dân của vùng đồng bằng Bấc bộ với tất cả những nét văn hóa và tâm lý truyền thông của mình.   •
- Con lạy cụ tổ đi con. - Ông Đôc khẽ nhắc con. Đô bước vào chiếu hướng về phía nội cung xá ba xá và định lui ra nhưng ba anh vội kéo anh lại, hướng dẫn anh cách làm lễ theo đúng cung cách lễ bái truyền thống ở đây. ông làm việc đó một cách trang trọng như bổn phận của một người cha phải dạy bảo mọi đường ăn nết ở và lễ nghĩa cho con cái  mình. Đô phục tùng tất cả những sự chỉ dẫn đó và không cảm thây ngượng ngùng, mặc dù xung quanh đang rất đông người. "Họ đều là anh em trong nhà ta cả. Anh em đóng cửa bảo nhau, có gì phải ngượng!". Anh đã nghĩ như vậy thấy lòng minh thanh thần, ấm áp hơn. Trong cùộc đời mình, cộ lẽ đây là 'lần đầu tiên anh có được cảm giác hoàn toàn yên tâm, tin cạy như vậy khi đứng trước "người khác".. Đã có một thời anh tin rằng "người khác là địa ngục” đúng như Anbe Camus đã nói. Nhửng năm tháng ấy anh sống giữa một xã hội hiện đại với đầy đù tiện nghi, với dám bạn bè ồn ào luôn tò ra thông kim bác cổ . và cũng luôn luôn hồ nghi tất cả. Anh luôn cảm thây mình lạc lõng cô đơn giữa họ. Anh cũng say sưa triết luận về thân phận con ngườỉ. cũng tham gia tất cả mọi cuộc hội thảo, cũng tìm cách đế chứng minh rằng "mình hiện hữu".* Tất cả những trò đó rồi cũng đi qua, anh hiểu rằng mình cũng chỉ là một kẻ a dua, chuộng lạ mà thôi. Còn bây giờ, anh đã tìm thấy một chút gì ở đây? Một ánh lửa -le lói đâu đó trong tâm hồn anh, gợi bên trong anh lòng tin yêu con người. Những đền đài mà anh đã viếng thăm không để lại cho anh chút ý niệm gì về sự cố mặt của mình trong đó, nhưng ngôi từ đường rêu phong này từ nay sẽ mãi mãi là nơi anh tưồng vọng, vì ở đó anh tìm thấy cội nguồn xa xăm của mình.
Sau buổi tế tự, anh em trong họ tụ họp tại nhà bác Sang để ăn bữá cơm chia tay với bố con ông Đôc. Các bà con dâu, con gái trong họ cũng tề tịu đông đủ, mỗi người mỗi việc chuẩn bị cho bưa ăn...

[danhthanh]

...
Không khí thật vui vẻ, dầm ấm. Ân cũng đưa vợ con về họp mật với anh em trong họ. Anh được cung kính mời ngồi lên chiếu trên vì vừa là người tộc trưởng vừa là người đang có địa vị trong huyện nhà. Khác với "ông Tình", Đô hầu như không dám nói chuyện với "ông Ân" mà chỉ thưa gửi đúng lúc cần thiết. Bằng mẫn cảm và khả năng xét đoán, anh hiếu rằng Ân không có nhiều thiện cảm với bố con mình. Sự có mặt của gia đình Ân hôm nay khiến Đô càng tin rằng, tinh thần truyền thống cửa gia tộc còn mạnh hơn cả những định kiến.
Sắp tới bữa ăn, đột nhiên Tình tới tìm Đô.
-   Mời chú ra đây một chút - Anh nói rồi kéo Đô đi luôn ra ngõ. Ớ đó có một cô gái đang đứng nép bên hàng rào, tay không ngớt vặt những chiếc lá râm bụt rồi ném lả tả xuống chân.
-   Xin Giới thiệu với em đây là thằng cháu họ của anh từ trong kia ra - Anh vừa nói vừa nhãy mắt với Đô - Còn đây là... bà trẻ tương lai của Đô đấy.
-   Dạ... cháu chào bà ạ!
Hiền bỗng phá lên cười:
-   Trời ơi, tôi đã già thế rồi sao?
-   Ai bảo lấy một anh con trai dòng trưởng của một họ. Hãy chuẩn bị tinh thần để mà đóng những vai quan trọng trong đại gia đình này nhé!
Nhưng Hiền có vẻ không hưồng ứng câu đùa của Tình, cô quay sang Đô hội nhỏ:
-   Mai ông và chú vào trong kia đấy à?
-   Vâng ạ.
-   Cho tôi gửi "ông tướng" này nhé. Ồng ấy không được khỏe lắm đâu. Chú đừng có để cho ông ấy chạy lung tung khắp Sài Gòn đấy nhé!
-   Dạ, bà cứ yên tâm! Ông trẻ vào trong đó cũng như về nhà vậy.
-   Đừng gọi tôi là bà vội, ngượng chết! - Hiền che miệng cười - Tôi muôn vào đóng cỗ quá mà chẳng ai mời cả.
-   Xin mời em. Vào nhé, có sao đâu?
-   Thôi ạ - Hiền lườm người yêu - Có Nhớ gì đến ai đâu cơ chứ. Nói vậy thôi, em đến cốt đế gặp Đô một chút. May mà có ông và chú cùng đi, nếu không chưa chắc em đã cho anh đi đâu đấy. Thôi, tôi về chú Đô nhé. Sáng mai ta còn gặp nhau cơ mà.
Nói xong Hiền gặp vội vã chạy vụt đi ngay. Tinh và Đô đứng nhìn theo một lát rồi cùng trở vào nhà. •Đô vui vẻ nhận xét:   
Ông trẻ kén vợ giỏi quá hà! Có một người vợ như thế thì có thể yên tâm hoàn toàn.
-   Chú có thích lấy vợ ngoài này không?
Đô cười, khẽ lắc đâu:
-   Có lẽ khó đấy. Con gái ngoài này họ ngại cái  thứ gai góc như cháu lắm.
-   Chẳng qua là chú không có thời gian đó thôi. Chứ... con gái ở đâu cũng vẫn là con gái! Nhưng thôi, ta vào đi, hình như ông Ân đang diễn thuyết thì phải.
Đô rụt rè hội:
-   Hình như ông và ông Ân không hợp nhau lắm, phải không?
-   Có lẽ thế, anh em tôi cứ gần nhau là thể nào cũng sẽ cái  nhau.
-   Sao thế? Tính tình không hợp nhau, hả ông?
-   Không phải tính tình mà quan niệm sống. Giữa tôi và anh ấy có một khoảng cách về vấn đề này.
Đô tò mò hỏi tiếp:
-   Nhưng ông Ân và ông đều là đảng viên Cộng Sản cơ mà. Chẳng lẽ những người Cộng Sản lại có những quan niệm sống khác nhau sao?
-   Có chứ. Những người cộng sản cũng có lúc phải đấu tranh với nhau để đi đến sự nhất trí về nhiều vấn đề. Trong đội ngũ của Đảng cũng cố những người tốt và những người chưa tốt như cuộc đời vậy.
-   Đã có lúc cháu nghĩ, đội ngũ những người Cộng Sản giống như những hàng cây trong một vườn ươm ấy ngay hàng thẳng lối và đều tăm tắp.
-   Ôi, nếu như vậy thì buồn biết bao? Nhưng cũng may sẽ không bao giờ có điều ấy. Tổ chức Đảng  cũng như bất kỳ một tổ chức xã hội nào, nó bao giờ cũng là một hình ănh thu nhỏ của xã hội. Nhưng thôi, ta không đi vào đề tài khô khan này nữa. Đã đến lúc phải vào thưồng thức món "cầy tơ bảy món" của chú Sang rồi. Ông già làm thịt cầy vào loại ngon nhất trong vùng, vì vậy anh Ân' thường xuyên triệu tập chú ấy về huyện "công tác đột xuất” nghĩa là đi phục vụ cho các cuộc họp hành ây mà. Số ông già thế mà sướng, nhất nghệ tinh nhất thân vinh mà.

[danhthanh]

II
Mẹ Thái tìm đến nhà Tình tối hôm đó. Bà tự thấy có trách nhiệm phải chăm lo chuyến đi của Tình, vì đó chính là chuyến đi vì gia đình bà. Khi biết Tình quyết định đi vào miền Nam tìm đơn vị cũ để giải quyết việc của Thái, bà vô cùng cảm động, bà đề nghị cho Bình đi cùng để đỡ đần anh, nhưng Tình không nghe. Bà vội vàng đem bán con lợn lấy một số tiền đem sang cho Tình giắt lưng mang theo, phòng khi cơ nhỡ. Khi bà đưa ra món tiền đó, Tình giật mình ngơ ngác:
-   Kìa, sao bác lại làm thế? Chẳng nhẽ... bác lại không hiểu chúng con hay sao?
-   Tôi hiểu... tôi hiểu chứ - Giọng bà run run -
Tôi hiểu rằng chú đã hết lòng vì gia đình tôi. Nhưng, gia đình chúng tôi cũng phải có trách nhiệm chứ. Chú là thương binh, lấy đâu ra tiền để mà tiêu pha dọc đường? Thôi, chú cứ cầm lấy ít nhiều cho mẹ con tôi khỏi tủi thân.
-   Bác đừng làm thế - Tình năn nỉ - Cháu đi cùng với hai bố con chú Đôc, gia đình chú ấy ở Sài Gòn, cháu sẽ không phải lo lắng khi ở trong ấy. Tiền cháu cũng còn khá nhiều, cháu cũng chưa biết tiêu gì đấy. Bác hãy để sô tiền ấy để lo lắng cho các em ăn học. Coi như đó là số tiền anh Thái gửi về cho bác vậy. Cháu chỉ tiếc rằng cháu đã trở về quá muộn, nếu không, mọi việc đã đâu vào đó rồi.
Người mẹ bỗng gục mặt xuống hai đầu gối, nữc nở khóc, Tình lúng túng không biết phải nói gì để an ủi bà. Giữa lúc ấy Đô từ ngoài bướcvào. Anh thoáng sững sờ trước cảnh tượng lạ ỉùng này và định lui trở ra thì Tình bước tới, kéo anh ngồi xuống bên cạnh mình trên tấm phản gỗ.
-   Cháu cứ ngồi đây, không có chuyện gì đặc biệt đâu - Rồi anh chỉ người mẹ vẫn đang-tức tưởi khóc
-   Đây là bà thân sinh ra anh Thái.
Bà mẹ ngẩng lên, vừa lau nước mắt vừa ngước nhìn người thanh niên vừa tới. Tình vỗ vai Đô, giới thiệu.
-   Đây là thằng cháu họ của cháu đấy. Ngày mai chú này và ông cụ thân sinh sẽ cùng vào trong đó.
Bác thấy đấy, cháu có phải đi một mình đâu?
Đô vẫn đăm đăm nhìn người mẹ liệt sĩ. Phút chốc toàn' thân anh bỗng nóng bừng lên, lòng anh như đang bị thiêu đô't bởi ý nghĩ có thể là chính mình đã lằ người bắn viên đạn quyết định số phận người con trai của người mẹ này, có thể chính anh đã làm nên nói đau khổ đang đè nặng lên đôi vài của người mẹ này. Mặc cảm tội lỗi trỗi dậy trong anh. Như một cái  máy, anh bước tới quỳ xuống trước mặt người mẹ, giọng anh nghẹn ngào:
-   Thưa bác, cháu là kẻ có tội. Sự việc xẩy ra đột ngộttới mức chính Tình cũng chưa kịp phản ứng gì. Bà   mẹ ngạc   nhiên,   sửng sốt đứng vụt dậy:
-   Kìa... anh nói gì vậy?
Đô vẫn run rẩy, miệnglắp bắp:
-   Không, hãy để cho tôi nói. Hãy để cho tôi được xưng tội. Tôi... không thể thản nhiên khi nhìn thấy tận mắt nỗi đau khổ của bà ấy...
Người mẹ vẫn đứng trơ giữa nhà, không còn hiểu điều gì đã xẩy ra. Tình vừa kéo Đô lại chỗ ngồi, vừa giải thích:
-   Chú này trước đây từng là lính ngụy Sài Gòn... Chú ấy cảm thấy mình có lỗi trước bác, ngựời mẹ của một liệt sĩ đã hy sinh trên chiến trường miền Nam. Chỉ có vậy thôi, bác ạ.
-   Trời ơi... - Bà mẹ đã hiểu ra - Sao cháu lại nghĩ thế? Các cháu chẳng qua cũng chỉ bị ép buộc phải cầm súng mà thôi... Chứ người Việt Nam mifnh mấy ai lại muốn cầm súng mà bắn giết nhau. Chẳng qua là vì thời buổi loạn li nó xô đẩy mỗi người về một phía, chứ ai muốn sinh ra cảnh nồi da xáo thịt? Thôi cháu đừng buồn nữa. Bà con miền Bắc không nghĩ xấu về các cháu trong đó như thế đâu.
Những lời lẽ chân tình, thâm thìa của bà mẹ đã an ủi anh rất nhiều. Nhưng anh cảm thấy mình phải Nói hết sự thật, nếu không lòng anh sẽ không được thanh thần:
-   Bác ơi, sự thể còn là ở chỗ trong chừng mực nào đó, con trai của bác đã cứu cháu thoát chết...
Bà mẹ thêm một lần nữa ngạc nhiên, bà ngước nhìn Tình chờ câu trả lời:
 Thưa bác sự thể là thế này. Chủ Đô đây, trong một cuộc hành quân đã tình cờ nhặt được cái  hộp thuốc lá mà cháu đã trao cho bác hôm vừa rồi do anh Thái đánh rơi. Sau đó ít bứa, chú Đô bị thương trong trận pháó kích của ta. Nhờ có cái  hộp đó mà một mảnh đạn pháo đã không găm được vào tim chú ấy, Chắc bác có nhìn thấy cái  lỗ thủng trên nắp chiếc hộp thuốc?
. , - Có! Có... Trời ơi, thế mà tôi cứ ngở rằng thằng 'Thái đã chết vì bị viên đạn đó xuyên qua ngực.
-   Không, anh Thái hy sinh trong một trường hợp hoàn toàn khác. Vì được chiếc hộp thuốc lá che chở nên chú Đô đã luôn giữ nó bên mình như một kỷ niệm thiêng liêng. Hôm vừa rồi gặp nhau, tình cờ cháu nhìn thấy cái hộp này và cháu xin Đô trao nó cho mình để mang tới cho bác. Sự thể là như thế đấy, bác ạ.
-   Trời ơi! Sao cứ như có trời phật, xui khiến vậy? Thôi thì bác cũng được an ủi đôi chút, tuy con bác đã chết nhưng ít nhiều nó cũng còn làm được một việc có ích là cứu sống được một con người dù chỉ là tình cờ thông qua cái vật bé nhỏ ấy.
Đô ngước nhìn mẹ trong ánh đèn, giây khắc ấy anh như nhìn thấy một bà tiên vừa giáng thế.
-   Nhưng bác ơi, con...
-   Thôi nào - Bà mẹ bỗng tiến lại, đặt nhẹ bàn tay lên vai Đô - Cháu đừng tự dằn vặt mình nữa. Chúng ta đã đau khổ như vậy là đủ lắm rồi. Bây giờ phải yêu thương tha thứ cho nhau để mà cùng sống, cùng xây dựng đất nước. Bác là người mẹ, nhưng bác cũng là đảng viên Cộng Sản nữa đấy. Bác có thể hiểu được mọi điều cháu đã suy nghĩ và dằn vặt. Như thế là tốt đấy, cháu ạ. Biết đau khổ thì sẽ có hạnh phúc, bác tin ìà như thế. Thôi, các cháu ngồi với nhau nhé, bác xin phép về nhà vậy. Cháu Tình không nhận tiền thì... bác cũng chẳng biết làm sao nữa. Nhưng có cháu đây cùng vào trong đó, thì bác cũng yên lòng. Nếu như thấy có khó khănquá thì thôi Tình ạ, người chết cũng sẽ chẳng sung sướng gì nếu thấy bạn bè đòng chí cứ phải vất vả vì mình. Thôi bác về đây - bà xoa nhẹ lên mái tóc. Cháu đã an ủi bác nhiều đây. Nhìn 'thấy gia đình các cháu xum họp thế này bác hiểu rằng xương máu đã đó ra không phải là vô ích. Thôi, các cháu không phải tiễn bác nữa. Trời có trăng rồi mà.
-   Người mẹ đã đi khỏi được một lúc lâu nhưng Tình và Đô vẫn yên lặng, mỗi người theo đủổi những ý nghĩ riêng. Đô cảm thấy lòng mình nhẹ đi như vừa được tắm gội. "Nhưng, dẫu sao mình vẫn chưa nỗi được với bà ấy sự thật tàn nhẫn nhất rằng, rất có thể con trai bà ấy đã chết vì những viên đạn của mình. Nếu Nói ra điều ấy, liệu có tốt hơn cho mình khồng? Có lẽ là tốt. Nhưng chưa hẳn đã là cần thiết. Hãy giữ lại cho mình những lời xưng tội chưa nói ra, hãy để mình mang cái  món nợ ấy suốt một cuộc đời. Để, nếu như có một lúc nào đó mình lại buộc phải cầm lấy khẩu súng thì mình sẽ thận trọng hơn. Sẽ suy nghĩ một cách chín chắn hơn trước khi buộc phải sử dụng nó".

[danhthanh]

III
Tình không ngờ lại được gặp Phước ở bến xe huyện lị. Họ ôm choàng lấy nhau như hai người bạn
thân thiết đã lâu ngày không gặp lại.
-   Chú mày có vẻ cứng cáp hơn cái hôm chúng ta gặp nhau đấy. - Anh cựu đại đội trưởng công binh nhận xét. -
-   Còn anh... Sao mà hốc hác thế, anh Phước?
-   À... - Phước bỗng cười lớn - Có thể là đối án, phải không? Những người như chúng ta có thể bị đói lắm chứ!
Giọng Tình bản khăn:
-   Gay go lắm phải không, anh Phước?
Gương mặt anh thoắt trở nên đăm chiêu:
-   Dĩ nhiên là gay go rồi. Bọn chúng đang xô vào tớ như một bầy sói ấy.
-   Có nhiều người ủng hộ anh không?
-   Bây giờ thì chưa nhiều, nhưng rồi người ta sẽ hiểu ra thôi. Người ta đang sống yên ổn, cam chịu, tự nhiên có một anh chàng nhiễu sự định làm rõi tung lên, đâu có phải dễ dàng người ta đồng tình với anh ngay? Người ta đang băn khoăn tự hỏi: "Cái anh chàng Đông Kisốt này định làm gì vậy? Anh ta đúng đấy, nhưng liệu anh ta có thể thắng được không? Đừng có vội dại dột mà hùa theo anh ta kẻo rồi lỡ nay mai anh ta thất thế thì... biết chạy đi đâu? Tâm lý cầu an là một thòi xấu đáng yêu mà! Trên nguyên tắc thì Tôi ủng hộ anh. Nhưng... Tôi ngại đấu đá lắm. Nội bộ Cơ quan đang êm thấm thế nảy, bỗng dưng xới tung cả lên. Rồi thì bên trên trông xuống người ra trông vào, đến là ngại. Rồi thì trong nghị quyết chi bộ, trong báo cáo tông kết của cơ quan, cái câu đáng yêu "nội bộ luôn luôn đoàn kết nhất trí" sẽ biến mất. Cuối cùng là trong cơ quan thiếu hẳn sự cởi mở, tin cậy lẫn nhau, nói nâng cũng phải thận trọng. Liệu cái ông này, cái cô này, cái cậu này là "quân" của aị nhỉ? Tóm lại lả rất mệt. Người ta cũng muốn đấu tranh cho chân lý, cho lẽ phải đấy, nhưng làm sao cho nó êm thấm cơ! Trong nhà đống cửa bảo nhau, chín bỏ làm mười mà. Tâm lý trữyền thông của người nông dân Việt Nam là như vậy đấy. Tất cả chúng ta cứ nói là giai cấp tiên phong nhưng thực chất, cái đuôi nông dân vẫn cứ là lộ ra. Chúng ta phải đi đến chỗ xác lập cho được những giá trị đạo đức mới. Làm sao để cho người tốt phải thắng, giống như cha ông ta ngày xưa trong các câu chuyện có hậu của mình, cái ác bao giờ cũng phải đền tộỉ vậy.
-   Cuối cùng phải như thế chứ anh... nếu không thì...
-   Cuối cùng... nhưng trên đường đi tới cái cuối cũng ấy sẽ có nhiều người phải hy sinh đây.
Im lặng một lát rồi Tình bỗng sực nhớ ra.
-   Đã có đơn kiên anh rồi, phải không?
-   Dĩ nhiên phải có chứ. Anh trai cậu đã chẳng có nhã ý thông báo cho mình biết trước rồi đó sao?
Mình khống bị bất ngờ. Nhưng... thật đáng buồn.
Vì rằng... đó lại chính là những đồng đội của chúng ta. Cái tay phó chủ nhiệm hợp tác xá Triều Yên mà mình đã nói với cậu ấy. Thế đấy, trong chiến tranh cũng có kẻ phản bội và trong hòa bình cũng có kẻ phản bội. Đó là một sự thật cay đắng mà xưa nay chúng ta cứ cô tin rằng không hề có trong đội ngũ của chúng ta.
Tình khẽ thở dài.
-   Liệu anh có... vượt qua được không? Em sở anh chưa đủ sức mà thắng họ. Họ đông lắm, phải không? Hay là... tìm cách khác?
-   Không có cách nào khác - Phước khoát tay - Cuộc đối đầu giữa cái tốt và cái xấu, giữa cái thiện và cái ác là điều không thể tránh khỏi. Những người tốt chỉ có, hoặc đấu tranh không mệt mỏi chống lại cái xấu, hoặc đầu hàng nó. im lặng cũng là một kiểu đầu hàng. Nhưng cậu yên tâm, tình hình không bi quan như cậu tưông đâu.
-   Em cũng cô gắng tin như vậy.
-   Phải tin chứ. Nếu mất lòng tin thì chúng ta sẽ biến thành một lũ hoang mang dao động ngay lập tức. Nhưng thôi, cậu phải nói về mình đi chứ. Cậu đang định đi đâu vây?
Tình kể tóm tắt những sự việc dẫn đến chuyến đi của mình. Nghe xong Phước khẽ gật đầu:
Đúng là cậu phải đi thôi, không còn cách nào
khác đâu. Những cơ quan hành chính quan liêu của chúng ta sẽ không mảy may xúc động nếu không có những giấy tờ hợp lệ.
-   Đúng thế. Em không ngờ rằng họ có thể trơ ra như đá khi em kể về trường hợp hi sinh của một con người. Em thì xúc động đến nghẹn ngào khi nói về những gì em đã chứng kiến và những thiệt thòi của thân nhân người đã hi sinh. Còn họ thì thân nhiên nói: "Tốt quá, nếu đồng chí mang về đây cho chúng Tôi những giấy tờ của đơn vị chứng nhận trường hợp hi sinh của anh Thái. Chúng Tôi sẽ lập tức làm lễ trữy điệu". Cứ lạnh lùng như nói về một định lý toán hóc nào đó vậy.
-   Thì họ biết làm sao? - Phước bật cười  Thời đại ván mình là thời đại của những giấy tờ, của. những nguyên tắc mà lại. Cò một chuyện thật nực cười! Một gia đình vừa cò người chết mang giấy báo tử lên cửa hàng xin mua một chiếc quan tài. Ông cửa hàng trưởng xem giấy tờ, rồi trả lời thân nhiên "Hết hàng rồi", ông chủ nhà có người chết chỉ đống áo quan xếp chồng chất trong cửa hàng; ”Thế cái gì đấy””. Ông cửa hàng trưởng ái ngại nhìn gia chủ: 'Đó là hàng dự trữ cho quý sau. Hàng của quý này chúng. Tôi đã bản hết rồi!". "Thế ra ông cụ nhà Tôi chết ngoài kế hoạch của các ông à?". "Đúng thế! Hoàn toàn ngoài kế hoạch. Đã có đến chín trường hợp phải vay chỉ tiêu của quý sau rồi". Gia chủ có lẽ sẽ bật cười nếu không nghĩ đến thân nhân của mình đang nằm chờ ơ nhà. “Thế ông... có thể linh động thêm trường hợp thứ mười được không?". "Có thể được, nếu ông chịu khó lên huyện nói khó với người ta để họ cho vay thêm một xuất nữa của quý sau. Trên ấy người ta mới có quyền. Hễ họ ký tên đống dấu vào giấy báo tử này thì về đây Tôi sẽ bản. Thế là anh ta phải làt đật lên huyện để "vay" thêm một "xuất chết'’ cho bố mình!
Tình cười chảy cả nước mắt nước mũi vì câu chuyện kỳ quái kia. Phước cũng cười rồi vỗ nhẹ vào vai Tình:
-   Cuộc đời nó vui thế đấy, chú mày ạ! Vì vậy, đừng có ngạc nhiên khi gặp những chuyện kỳ quái, ngược đời. Chúng ta đã quen nghĩ quá tốt về mọi điều, bây giờ thì đã đến lúc phải suy nghĩ và xem xét lại. Còn khá nhiều cái không ổn, thậm chí, phi lý nữa, trong xã hội chúng ta. Điều đó không làm chúng ta chán nản đâu. Nhìn thấy những vết bẩn trên tấm áo choàng của cô dấu đâu phải là điều gi xấu. Vấn đề chỉ trở nên xấu khi người ta không nghĩ ra được cách nào mà  tẩy vết bẩn đó đi thôi. Thôi nhé, chúc chú mày thưông lộ bình an, tớ phải trở về với cuộc chiến của tớ đây! Còn chú mày, hãy cô gắn mà chứng mình cho được rằng anh bạn của chú mày đã chết. Điều đó cũng không đơn giản đâu. Bây giờ thì đến trẻ con cũng biết rằng quả đất tròn, nhưng chẳng phải đã có người chết vi chân lý hiển nhiên đó sao?

[danhthanh]

Chương mười ba
-   '

Tìm thấy trên một thân cây cổ thụ trong rừng vùng Chúp dòng chữ "Nguyễn Đình An, 11-3-1955. Tôi không thề..." Có những người đã đến đây từ năm 1955, một người có họ có tên. Anh ta là ai ? Đến đây với nhiệm vụ gi. Tại sao lại "Tôi không thể...9? Cái câu nói lấp lửng này hành hạ Tôi hàng thàng trời. Trong cuộc đời mỗi người có biết bao nhiêu cải mTòi không thể...*. Anh ta muốn nói gì? Nhắn gửi điều gì? Nếu còn sống liệu anh đã vượt qua được cái "không thể9 ấy chưa?
-   Nhật ký của một người lính trinh sát.
-   I

[/b]
-   Tuấn đã tắt đèn lên giường nằm có dế đến một tiếng đồng hở rồi, nhưng vẫn không sao chợp mắt được. Sao thế nhỉ? Cà phê không, chè đặc không. Tại sao mình mất ngủ, tại sao mình thao thức?
-   "Tôi không thể...”. Đúng rồi, cái câu lấp lửng trong cuốn nhật ký của Chiến lại vang lên trong đầu anh. Một câu thật vụ vơ nhưng quả là có sức ám ảnh. Thảo nào Chiến đã mất ngủ vì nó hàng tháng trời. Cuộc đời mỗi con người có biết bao nhiêu cái "không thể...". Đúng thế! Cái hữu hạn luôn sừng sửng trước mặt chúng ta. Tuy vậy cũng có những lúc không được phép nói, không được phép tin rằng mình không thể làm được điều này, hay điều khác. Con người sở dĩ vĩ đại vì luôn luôn tìm cách vượt qua các giới hạn.
-   Hơn ba mươi năm sống trên côi đời này anh đã có khá nhiều kinh nghiệm về khả năng vượt qua những giới hạn của mình. Với tuổi thở là những cuộc phiêu lưu nho nhỏ khi vượt qua những sự cấm đoán vô lý của người lớn. Mẹ luôn sở anh vượt ra khỏi cái khoảng sân đất đẩy hang công công. Mẹ dọa, hễ ra khỏi ngõ là sẽ gặp "ông ba bị". "Ông ba bị” miệng ngang mũi dóc như thế nào mình chưa biết. Nhưng mình tin ở giọng nói nghiêm trọng của mẹ nên chẳng bao giờ dám mạo hiểm ra khỏi ngõ. Nhưng rồi một hôm, ngoài ngõ cò một ông bản kẹo kéo đi qua, chỉ nghe tiếng rao đã thấy ngọt lừ ở đầu lưỡi... Mẹ thì mải tưới rau sau vườn, lủ trẻ trong ngõ vừa reo hò vừa bám theo ông kẹo kéo. Mình quên mất cả "ông ba bị", lúc cúc chạy theo lũ trẻ, vừa chạy vừa mút tay. Khi ông kẹo kéo đi xuống tới cuối xóm, mình mởi hốt hoảng nhận ra là đã ra khỏi nhà, hình ảnh "ông ba bị” lại hiện lên. Mình khóc toáng lên gọi mẹ. Bác Cẩm nhận ra mình vội ra dắt mình về nhà, mẹ mắng cho một trận, nhưng "ông ba bị" của mẹ đã mất thiêng đi một chút.
-   Kỷ niệm thứ hai về sự tự vượt qua những giới hạn. Hàng ngày đi hóc, hôm nào mình cũng bị bọn trẻ xóm Đình do thằng Côn mũi tẹt cầm đầu đón đường bắt nạt. Có hôm chúng nó lấy hết cả phấn hút hết cả lọ mực. lại có hôm chung lần túi mất cả mấy xu mẹ cho để ãn quà. Nhưng rồi không hiểu sao có một hôm khi thằng Côn từ trong ngõ lao rà chặn đường, mình bỗng nói xung lên. Mình lao thẳng vào nó, vừa đấm đã, cắn cấu vừa hét toáng lên. Bọn trẻ xô đến vừa hò reo có vũ, vừa là hét mách nước cho cả hai. Rõt cuộc là cả hai đứa đều bị chảy máu cam, quần áo đều rách bưởm, mặt mày đều thâm tím. Nhưng từ bữa đó bọn xóm Đình đã không dám bắt nạt mình và thằng Côn mũi tẹt cũng không còn là một mối de dọa với mình nữa.
-   Kỷ niệm thứ ba: năm hóc lớp chín thầy giáo dạy toán đã giảng sai  một bài tập đại số, mình biết là Sai, đã định giở tay xin lên bảng chữa bài... Nhưng... mình sở nên đành im lặng. Đến cuối giờ, mình xin gập thầy giáo, hỏi lại. Thầy nhận ra chỗ saí của mình liền hỏi: 'Sao khi thầy giảng bài trên lớp em biết sai mà không dám nói?"., "dạ... em sở". "Sao lại sở...? Nếu thấy cái sai, biết là cái sai mà không đấu tranh thì không phải là người trung thực đâu em ạ! Thầy cũng có thể nhầm lẫn như mọi người". Hôm sau đến giờ toán, thầy gọi lên bảng chữa bài và nhận lỗi trước cả lớp, khiến cả lớp rất cảm động. Nhưng mấy hôm sau đến thầy giáo dạy ván, khi giảng về truyện Kiều, đến câu "Cung thưông làu bậc ngũ âm" thầy giảng rằng: Cung là cây cung, thưông là cây thưông, đó là những loại vũ khí thời xưa!... Thúy Kiều không những đàn giỏi, thở hay mà còn thạo cả nghề cung kiếm. Thật là ván võ toàn tài!" Nghe đến đó mình bật cười, rồi giở tay xin phát biểu. Ai ngờ... từ đó môn ván của mình luôn bị điểm kém. Thầy thù dai cho tới tận năm cuối cấp. Mới biết, không phải ai cũng thích người ta phê bình.
-   Kỷ niệm thứ tư: Đêm cuối cùng trước ngày lên đường nhập ngũ, dưới gốc bưởi đầu ngõ nhà Hảo, mình đã nói được câu quan trọng nhất: "Hảo, mình... rất yêu Hảo. Hảo chờ mình trở về nhé. Có lẽ, đó là cái giới hạn cuối cùng của tuổi thơ. Ngày mai, mình trở thành anh bộ đội... Trở thành một chàng trai được yêu, được một người con gái đợi chờ.
-   Từ ngày ây đến nay đã hơn chục năm trời với cả một cuộc chiến tranh kinh thiên đặng địa trôi qua. Biết bao nhiêu giới hạn đã được vượt qua, biết bao nhiêu cải tưông như "không thể’1 đã trở thành cái "có thể”. Kể cả cái "Không thể" lớn lao mà đã bao lần anh viết thư cho Hảo "Đời anh không thể không có. em. Nếu anh còn sống trở về thì chúng ta không thể nào mà không mãi mãi bên nhau... v.v." Bây giờ thì anh đã tin rằng anh hoàn toàn có thể sống mà không có Hảo bởi vì trước hết, cô ấy cũng đã có thể sống mà không có anh!
Chởt nhớ tới Thủy, cô gái mà anh đã gặp trên tàu, cô ấy đã bao giờ nói với một người con trai nào đó rằng: "Em không thể sống mà không có anh" chưa nhỉ? Cầu mong cho cô ấy chưa vội vàng nói với người con trai nào cái câu thiêng liêng ấy.
Tuấn trở mình rồi không hiểu sao bỗng ngồi bật dậy vén màn quờ tay lên đầu giường tìm bao thuốc. Nhưng, anh chưa kịp đót thuốc thì từ ngoài cửa có tiếng chân bước gấp, và một ánh đèn pin chởt lóe lên, rồi một người bước vào đứng sững trước cửa:
-   Anh Tuấn ngủ chưa?-Người mới tới hỏi to.
-   Ai đấy?
-   Tôi đây. Ván đây. Sư trưởng mời anh lên ngay có việc gấp.
-   Có chuyện gì thế? - Anh vừa hỏi vừa vội vàng vợ quần áo...
-   Không rõ! Cụ vừa lên quân đoàn về. Chưa kịp thở đã ra lệnh đi gọi anh ngay. Chắc có việc gì gấp lắm.
Tuân vội mặc quần áo rồi theo đồng chí trở lý tác chiến lên hầm chỉ huy. Anh có thói quen không vội suy đoán khi chưa có được những dữ kiện cần thiết. Trong chiến đấu có biết bao nhiêu sự kiện đột biến, làm sao có thể đoán trước được. Anh chỉ luôn luôn chuẩn bị cho mình những khả năng thường trực đế sẵn sáng đối phó với mọi tình huống.
-   Có tin tửc gì anh Nhường chưa? - Anh hỏi khi hai người đã đến lối rẽ vào hầm chỉ huy.
-   Rồi. Phải cưa một chân. Nhưng nhờ trời anh ấy không sao cả.
-   Chi Thắm có vững không?
Rất vững. - Ván cười khẽ - Anh Doanh cứ bảo rằng chị ấy còn tổ ra mừng vì, rồi cuối cùng, anh ấy cũng phải trở về chịu sự "quản thúc" của chị ấy nữa kia. Chị ấy bảo với ông bác sĩ cưa chân cho anh ấy rằng: "Tuy mất một chân nhưng anh ấy vẫn còn đủ khả năng để làm chồng, để sinh con đẻ cái với nhau, thì có gì mà phải buồn?” - Ván khẽ buông tiếng thở dài.
-   Thôi... thế cũng mừng cho... anh chị ấy... Anh vào đi, sư trưởng đang chờ anh đấy.
Sư đoàn trưởng Lê Nguyên vẫn cắm cúi trên tấm bản đồ lớn trải rộng trên bàn làm việc. Ông mải quy nghĩ, tính toán nên không nhận thấy có người vào. Biết tính ông, Tuấn nhẹ nhàng đi vào góc hầm, ngồi xuống chiếc ghế nhỏ, không vội vàng cắt đứt dòng suy nghĩ của sư trưởng. Có lẽ lại có một nhiệm vụ đột xuất nào đó mà ông vừa nhận được từ bộ tư lệnh quân đoàn.. Giữa đêm, sư trưởng cho dựng chủ nhiệm trinh sát dậy, dĩ nhiên không phải để nói chuyện cho vui. Nghĩ vậy, anh tranh thủ nhớ lại tất cả những tình tiết, dữ kiện vừa mới thu thập được về tình hình địch, đặc biệt là những phản ứng của chúng sau chiến dịch vừa qua, để sẵn sáng trả lời người chỉ huy. Đối với người chỉ huy lực lượng trinh sát của sư đoàn, thật xấu hổ nếu phải trả lời thủ trưởng, rằng điều ấy điều nọ Tôi chưa biết chưa rõ.
Trong ánh đèn, Tuấn vẫn dễ dàng nhận ra rằng sư đoàn trưởng đã glà đi rất nhiều so với hồi anh vừa rời đoàn để đi hóc. Mới có hơn hai năm mà lại là hơn hai năm hòa bình hẳn hoi. Vậy mà tốc độ "lão hóa” của sư trưởng rõ ràng táng nhanh hơn những năm đánh Mỹ gian khổ. Trong đời riêng của sư trưởng mấy năm gần đây có một chi tiết thú vị. Vợ ông đã bốn mươi lăm tuổi, vậy mà sau một năm hòa bình, bỗng hồi xuân, sinh thêm một "cậu ấm" nữa! Sự kiện ấy làm xôn xao cả sư đoàn và khiến cho tham mưu trưởng Nhường phát ghen lên. Vậy là cho đến ngày hôm nay" "cậu ấm" mới hơn một tuổi. Thật là thú vị nếu biết sư trưởng có lúc nào rảnh rang đầu óc mà nhớ tới đứa con nhỏ của mình không?
Sư đoàn trưởng hình như vừa nghĩ ra một ý gì đó, ông khẽ à lên một tiếng, rồi cầm chiếc bút chì dầu khoanh một khoanh tròn trên bản đồ. Làm xong động tác ấy, ông quẳng toạch bút chì xuống bản đồ, xoa hai tay vào nhau và khẽ thở phào. Tuấn biết đã đến lúc phải đánh tiếng:
-   Báo cáo sư trưởng, Tôi có mặt!
-   A! Tuấn hả. Đến lúc nào thế?
-   Tôi vừa tới ạ.
-   Ngồi xuống đây. Hầy! Chắc là cậu đã ngủ tít thò lò rồi hả?
-   Tôi chưa ngủ được ạ.
-   Thế thì tốt, sẽ đỡ cay mắt hơn. Có lẽ ta phải thức khuya một chút đất. Cậu uống được cà phê chứ?
-   Báo cáo sư trưởng, Tôi thì thứ gì cũng xài được.
Sư trưởng gọi đồng chí công vụ, yêu cầu pha cà phê rồi trở lại bàn. Ông vặn to chiếc đèn tọa đáng thêm một chút rồi mở đầu bằng một câu hỏi:
-   Cậu đã từng lặn lội ở khu đông bắc Campuchia hồi đánh Mỹ rồi    chứ nhỉ?
-   Vâng ạ - Tôi   cũng đã làm   nhiệm vụ ở khu vực này từ đầu mùa khô năm bảy mươi hai tới giữa năm bảy mươi ba.
-   Biết tiếng Campuchia không?
-   Đôi chút ạ. Nghĩa là có thể giao    dịch thông thường với nhân dân. Còn khi   phải đề cập tới   các vấn đề chính trị quân sự thi hơi gay. Hồi đó, chúng Tôi rất vất vả khi giải thích Hiệp định Pari cho nhân dân bạn. Ngay từ hồi đó bọn Pôn Pốt đã xuyên tạc nội dung hiệp định để chia rẽ hai dân tộc. Chúng nói rằng: Việt Nam ký hiệp định để chia rẽ bỏ rơi Campuchia... Thậm chí chung còn nói rằng ông Lê Đức Thọ đã thỏa thuận ngầm với Mỹ và Lon Non,  bản đứng cách mạng Campuchia...
-   Kể gì cái bọn mất dạy đó.
Tuấn buông một câu thăm dò:
- Có lẽ... chúng ta có nhiệm vụ gì đó phải tiếp xúc với dân?
-   Cậu sẽ rõ ngay bây giờ thôi. Sư trưởng cầm chiếc bút chì dầu lên, gõ nhẹ vào tấm  bản đồ. - Thế này, bộ tư lệnh quân đoàn vừa thông báo hồi chiều rằng ở khu vực này (ông khoanh một vòng tròn trên bản đồ) vừa nó ra một cuộc binh biến của một lực lượng tiến bộ. Lực lượng này đã đứng lên chống lại mệnh lệnh tấn công Việt Nam của bọn Pôn Pốt. Hai ngày nay, đài kỹ thuật của quân đoàn liên tục nhận được trên làn sông một bức thông điệp yêu cầu bộ đội Việt Nam ủng hộ họ chống lại bọn Pôn Pot. Có lẽ, hiện nay họ đang bị bao vây. Với một lực lượng chắc là không lớn lắm, họ rất dễ bị tiêu diệt.
-   Tôi hiểu nghĩa là điều mà chúng ta dự đoán đã xẩy ra.
-   Đúng vậy. Bộ tư lệnh quân đoàn đã báo cáo lên Bộ cái tin quan trọng này và ngay lập tức nhận được chỉ thị phải tìm mọi cách bắt liên lạc với lực lượng này để từ đó tìm cách giúp họ. Hà Nội đặc biệt quan tâm tới vấn đề này. Chúng ta đang cần có những yếu tố tích cực từ bên trong để từ đó tìm ra những giải pháp có thể cứu vớt một cuộc cách mạng đã bị phản bội và một dân tộc, đang chìm trong biển máu của nạn diệt chủng. Như vậy, vấn đề không phải, chi là cứu giúp, chi viện cho một nhóm binh biến. Đây là một tín hiệu tốt lành báo hiệu sự thức tỉnh của nhân dân và binh lính Campuchia. Cũng có thể nói rằng đây là những tín hiệu tốt lành cho một tương lai của cách mạng Campuchia, của dân tộc Campuchia nữa. Từ đó cũng có thể hiểu rằng đây là dấu hiệu cho một khả năng mới để chúng ta nhanh chông vượt qua tình trạng bế tắc hiện nay.
-   Như vậy... Vấn đề. trở nên đặc biệt quan trọng.
-   Đúng thế. Vì vậy Bộ tư lệnh quân đoàn đã nhận được lệnh phải tìm mọi cách bắt liên lạc với nhóm binh biến này và tìm. mọi cách giúp đỡ họ cũng cô, xây dựng lực lượng của mình. Nhưng muốn vậy cần phải xác mình cho được xem có thực là có một lực lượng như vậy hay không? nếu có thì quy mô của nó ra sao, quan điểm chính trị của họ thế nào? Họ chỉ dừng lại ở việc nói dậy chống lại cuộc khủng bố nội bộ đang điễn ra quyết liệt trong quân đội Pôn Pốt, tự cứu lấy bản thân mình, hay còn có những khát vọng lớn hơn nữa, nghĩa là họ có nghĩ đến việc tìm cách cứu lấy cả dân tộc mình hay không?
*   Vậy là... phải tìm gặp được họ.
....

[danhthanh]

....
Sư trưởng ngước nhìn Tuấn, khẽ mỉm cười:
-   Cậu thông mình đấy. Và, đây mới là điều quan trọng. Sử mạng ấy đã được giao cho sư đoàn ta. Cụ thể là... giao cho đồng chí.
Sư đoàn trưởng dừng lại một lát như để cân nhắc thêm những điều sắp nói. Tuấn cũng chờ đợi những lời trang trọng. Nhưng rõt cuộc, giọng sư trưởng bỗng hạ hẳn xuống, thư thả tâm tình.
-   Khó khăn đấy, Tuấn ạ. Cậu nhìn lên bản đồ sẽ thấy. Đây họ ở khu vực này. Chưa xác định được rõ tọa độ. Như vậy có nghĩa là cậu sẽ phải vượt qua phòng tuyến dày đặc nhiều tầng của địch, luồn sâu vào nội địa của chúng khoảng hơn hai chục cây số theo đường chim bay.
-   Tôi... sẽ cô gắng ạ...
-   Đây không phải là một chuyến trinh sát thông thường. Ngoài những khó khăn trở ngại khi vượt qua phòng tuyến của địch cậu sẽ gặp những phần khó khăn khác. Cuối cùng cậu phải tới đích. Phải gặp được họ. Phải nắm được và đánh giá đúng tình hình. Nhắc lại là đánh giá đúng tình hình rồi báo cáo bằng điện đài về. Sau đó có thể cậu phải lui lại, cùng họ tổ chức lực lượng chiến đấu, xây dựng lại đội hình đánh trả tất cả các đởt tấn công của bọn Pôn Pốt và chờ lệnh phối hợp ở nhà. Cậu hiểu rõ nhiệm vụ chứ?
-   Báo cáo Tôi hiểu.
-   Để làm nhiệm vụ này, cậu phải tổ chức ngay ngày mai một lực lượng trinh sát. Cậu được phép chọn tất cả những chiến sĩ trinh sát ưu tú nhất trong toàn sư đoàn, đội trinh sát đặc nhiệm này phải có từ mười lăm đến hai mươi người, trang bị vũ khí bộ binh nhẹ, mang trên vai mỗi người ít nhất là mười ngày lương thực và hai cơ số đạn chiến đấu. Tất cả mọi công tác chỉ tiến hành trong ngày mai. Sau đó sẽ có xe đưa cậu về Sài Gòn.
Tuân khẽ kêu lên:
-   Sao lại về Sài Gòn ạ?
-   Bộ chỉ huy tiền phương yêu cầu cậu về nhận nhiệm vụ trực tiếp ở đó. Và, có thể ở đó họ sẽ cung cấp thêm cho cậu một số tin tức tài liệu quan trọng khác. Ngoài ra, CÓ lẽ cấp trên còn muốn trực tiếp dặn dò thêm. Thế đấy, đây là một nhiệm vụ cực kỳ quan trọng mà. Có lẽ đã nói hết những điều chủ yếu nhất, sư trưởng lại im lặng. Ông ngồi chống cằm, nhìn đăm đăm vào cái vòng tròn mà ông vừa khoanh trên bản đồ. Ông ta tin rằng Tuấn đã hiểu rõ tính chất quan trọng của nhiệm vụ và những khó khăn mà anh sẽ phải vượt qua. Với những người như Tuấn  không cần phải động viên. Nhưng dù sao dặn dò thêm vài câu có lẽ vẫn là cần thiết:
-   Mình chỉ nhắc cậu một điều: cô gắng giữ bí mật, tránh đủng độ. Nếu bị bao vây, có thể phải hy sinh một bộ phận để chặn địch hoặc đánh lạc hướng chung. Nhưng... nên nhớ rằng bằng mọi giá cậu phải tới đích. Chỉ khi nào gặp được họ báo cáo được tình hình thì cậu mới hoàn thành nhiêm vụ rõ chưa?
Tuân đứng nghiêm lại đập hai gót giầy vào nhau:
-   Báo cáo! Rõ!
-   Tốt! - Sư trưởng tổ vẻ hài lòng - kể cũng kỳ lạ, hình như sử mạng của cậu là trở vào đây để mà làm việc này hay sao ấy. Biết đâu sau này tên tuổi cậu sẽ được ghi vào sử sách.
Tuấn khẽ cười:
-   Tôi chỉ mong muốn tên tuổi của Tôi vẫn còn được ghi trong sổ báo cơm của bếp sư đoàn bộ sau khi đã hoàn thành nhiệm vụ.
-   Đúng thế! - Sư trưởng gật đầu tán thành - Đó là một mong muốn chính đáng và lương thiện. Cậu chưa được phép hy sinh. Bởi vì đã một nhiệm vụ khác cho cậu đây rồi.
-   Nhiệm vụ gì nữa ạ?
Sư trưởng nháy mắt vẻ bí mật rồi ông từ từ rút trong túi ra một tờ giấy:
-   Cậu có biết cái gì đây không? Quyêt định bổ nhiệm cậu làm tham mưu trưởng sư đoàn thay cho anh Nhường.
Tuấn bàng hoàng trước điều bất ngờ này.
-   Tổi... liệu Tôi có thể...
-   Cậu có thể đủ khả năng thay anh Nhường. Thường vụ đảng ủy và thủ trưởng đã nhận định như vậy và đề lên cấp trên. Cấp trên đã quyết định. Đáng lý từ phút này cậu làm nhiệm vụ của tham mưu trưởng sư đoàn. Nhưng... vì có nhiệm vụ này nên cậu còn phải đống vai chủ nhiệm trinh sát thêm một thời gian nữa. Có nghĩa là, đây là cuộc trinh sát chuyên nghiệp cuối cùng của cậu. Rời cái nghề trinh sát, cậu có luyến tiếc lắm không?
-   Kể ra... cũng tiếc ạ. Tôi nghĩ hình như mình sinh ra để làm lính trinh sát.
-   Không có ai được sinh ra để chuẩn bị cho chiến tranh cả. Chúng ta sinh ra, trước hết, để làm một người công dân bình thường. Nhưng rồi các loại kẻ thù kéo tới và ta ngẫu nhiên trở thành người lính. Đánh giặc là một sự nghiệp nhưng khócó thể coi là một nghề được.
-   Tôi cũng đã nghĩ như vậy. Bởi vì, như Tôi và thủ trưởng bây giờ mà được giải ngũ thì, trong lý lịch, phần nghề nghiệp, chắc chắn phải ghi là vô nghề nghiệp chứ ạ?

-   Đúng thế, đúng thế... Năm kia, khi đi khai sinh thằng bé. Đến phần khai về người cha, mục nghề nghiệp, mình lúng túng mãi. Cuối cùng phải hỏi cô thư ký   thường trực ủy   ban. Cô   ấy bảo   chú là bộ đội thì cứ ghi là nghề   nghiệp bộ đội. Mình cãi, không phải, bộ đội chỉ là một chức danh xã hội, chứ không phải là một nghề, ngay trong bộ đội cũng có hàng trăm nghề: lái xe, bác sĩ, kỹ sư, nhà ván nhà báo, thở cơ khí, thở may mặc, v.v... \
-   Cô ta tròn mắt hỏi lại "Thế ở trong quân đội bác làm nghề gì?
-   "Mình trả lời:   "Tôi đánh giặc   và   chỉ    huy đánh giặc...”.   
-   Cô ta cười thế   thì bác   ghi   vào   mục nghề nghiệp: đánh nhau!".
-   Cái cô bé đến là vui. Nhưng nghĩ lại, cũng buồn cười thật. Chúng ta quả là vô nghề, hữu nghiệp, có một sự nghiệp chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, còn nghề thì không. Nhưng, có lẽ thế cũng đủ rồi. Cái khó là một số cán bộ quân đội giải ngũ về không biết làm gì cả, xin vào cơ quan nào họ cũng chối đây đẩy. Lương thì cao mà nghề thì không biết, cuối cùng chỉ có các bà vợ là buộc phải nhận vào "biên chế gia đình” thôi. Anh nào ở nông thôn thì còn khả năng bám vào hợp tác xã, chưa biết cầy thì hóc cầy rồi cũng biết, nhưng ở thành phố thì gay. Không xin được việc làm thì chỉ có nước ra đầu đường mà sửa xe đạp hay đi bám kem, mà sửa xe đạp hay bản kem cũng phải có nghề, cũng phải hóc. Nhưng thôi, sao chúng mình bỗng dưng lại sa vào chuyện này nhỉ? Ta trở lại nhiệm vụ của cậu nhé. Cậu có đề đạt thêm gì không nào?.
-   Có ạ. Tôi muốn biết mình bàn giao công việc cho ai?
-   Ờ... cái đó cũng gay đấy. Trước mắt cậu San sẽ tạm thời phụ trách lực lượng trinh sát sư đoàn. Sau đó, khi cậu về ta sẽ bàn thêm xem nên chọn ai hay xin trên một cán bộ trinh sát khác về làm chủ nhiệm trinh sát sư đoàn... Ngoài điều đó ra, cậu còn đề nghị gì nữa?
- Về Vấn đề anh Vinh và anh Doanh... Tôi đề nghị thường vụ đảng ủy và thủ trưởng sư đoàn nên giải quyết dứt khoát.
-   Theo anh, ta nên giải quyết thế nào?
-   Theo Tôi... nên trả ngay anh Vinh về vị trí chỉ huy của anh ấy. Ta có thể phê bình, cảnh cáo nhưng không nên treo lở lửng một cái án trên đầu người ta như vậy. Còn vấn đề anh Doanh, dĩ nhiên ta phải phục tùng các nguyên tắc mà cấp trên đề ra, nhưng tùy từng trường hợp cụ thể sư đoàn nên có đề nghị chính thức để cấp trên nghiên cứu. Chẳng có ai có thể hiểu anh ấy hơn chúng ta. Ở đây chúng ta cũng có đảng, có tập thể... Tự chúng ta cũng có thể kết luận được về phẩm chất của một con người. Chúng ta cũng không nên chỉ dựa vào những quyết định cô tính nguyên tắc chung mà quyết định số phận của một con người đã sống chết với chúng ta hàng chục năm trời.
-   Đúng thế - Sư trưởng khẽ gật đầu - Thường vụ đảng ủy sư đoàn và sư đoàn trưởng đã phát biểu ý kiến của mình với các cơ quan cấp trên. Nhưng có những nguyên tắc mà chúng ta không thể vượt qua được. Vì vậy, với đồng chí Doanh chúng ta không làm gì hơn được. Về cậu Vinh thì lại khác, chúng ta cò thể hiểu được hành động của đồng chí ấy. Nhưng kỷ luật vẫn là kỷ luật. Mọi mệnh lệnh phải được chấp hành tuyệt đối. Đồng chí Vinh đã làm trái một mệnh lệnh của cấp trên, ví thế việc thi hành kỷ luật là không tránh khỏi. Nhưng bọn mình cũng không có ý tước quyền chỉ huy tiểu đoàn của cậu ấy đâu. Sáng mai cậu ấy sẽ trở lại đơn vị thôi. Nhưng tại sao anh lại đưa vấn đề này ra vào lúc này? Tôi muốn hỏi những yêu cầu của anh về nhiệm vụ Tôi vừa giao cho anh cơ mà?
Nghe giọng nói nghiêm trang của sư trưởng, Tuấn không dám nói gì thêm nữa anh vội đứng dậy:
-   Tôi đã rõ nhiệm vụ và không yêu cầu gì thêm nữa.
 - Được. Đồng chí có thể về. Đêm nay phải ngủ, sáng mai đồng chí tiến hành chọn người, chín giờ báo cáo danh sách với Tôi. Từ chín giờ đến ba giờ chiều những anh em được chọn chuẩn bị gạo đạn và trang bị cá nhân. Nhưng vẫn phải giữ bí mật nhiêm vụ chỉ đến khi đồng chí ở Sài Gòn về mới được phổ biến nhiệm vụ cho anh em.
-   Báo cáo, rõ! Tôi xin phép...
-   Khoan đã. Kể từ giờ phút này đồng chí là tham mưu trưởng sư đoàn. Sáng mai, vào giờ giao ban Tôi sẽ công bố quyết định này. Nhiệm vụ đặc biệt này không được phổ biến rộng rãi. Tôi sẽ thông báo rằng đồng chí tham mưu trưởng sẽ dẫn đầu một đội trinh sát đi chuẩn bị cho một chiến dịch mới.
-   Thế nhé - Sư trưởng bước tới nắm lấy cánh tay Tuấn, giọng ông nhẹ nhàng âu yếm hơn. Vất vả, gian nan đấy Tuấn ạ, nhưng có lẽ chúng sẽ có vinh dự là những người đi tiên phong trong việc mở ra một con đường mới. Có thể đó mới chỉ là một lối mòn mà từ đó sẽ mở ra những đại lộ để dẫn tới chiến thắng.
Tuấn khẽ cười, giọng hóm hỉnh:
-   Tôi cũng không mê những vinh quang kiểu này lắm, thủ trưởng ạ. Bởi vì, mỗi khi đón nhận những thử thách mới, hy sinh mới chúng ta đã quen nghe nói tới những kiểu vinh quang như vậy. Tôi nhớ, hồi đánh Mỹ, một lần nào đó nghe đồng chí trưởng ban tuyên huấn sư đoàn, lên lớp rằng; "Một lần nữa lịch sử lại đặt lên vai dân tộc ra những trách nhiệm nặng nề” thì, một cậu trinh sát trong đại đội hồi ấy, buột miệng chửi tục một câu: "Tiên sư cái ông lịch sử ! Sao cứ chất mãi lên đầu lên cổ chúng ta những trách nhiệm nặng nề thế? Sao không đem mà chia đều cho tất cả?”.
Sư đoàn trưởng bỗng phá lên cười...
-   Thôi, cậu về ngủ đi, công việc ngày mai nhiều đấy.
Tuấn trở về phòng ngủ của mình nhưng anh biết có đi nằm cũng vô ích, anh đô't đèn lên, rồi tiếp tục ngồi đóc nót những tài liệu của Chiến để lại. Anh hy vọng tìm thấy ở đó những câu trả lời cho công việc này. Và sau đó phải suy nghĩ, lựa chọn những chiến sĩ cho đội trinh sát đặc nhiệm này. Đúng vậy, phải suy nghĩ và lựa chọn."

[danhthanh]

II
Việc chọn người cho một đội trinh sát đặc biệt hóa ra không đơn giản một chút nào. Trong số hơn bảy mươi chiến sĩ trinh sát của đại đội trinh sát sư đoàn, làm sao có thể lựa chọn được mười lăm người mà anh cần? Nhất là khi anh chưa hiểu biết- được bao nhiểu về họ.
‘Trước hết, anh phải chọn một người có thể sẵn sàng thay thế anh tiếp tục hoàn thành nhiệm vụ, khi mà anh có thể bất ngờ ngã xuống trên đường. Đó là điều đầu tiên mà anh phải tính đến, phải lựa chọn. Anh suy nghĩ về việc đó với một tâm trạng bình thân, tỉnh táo, mặc dù về thực chất đó là sự suy nghĩ tính toán về cái chết của mình. Có lẽ, chỉ có trong chiến tranh người ta mới suy nghĩ thật nghiêm túc về điều đó. Ai là người thay thế mình, đứng vào vị trí của mình khi mà mình ngã xuống; Ai có. thể làm được việc đó trong số các đồng chí, đồng đội? Chắc chắn sẽ có một ai đó thay vào vị trí của mình trong đội ngũ. Điều đó không mấy khổ khăn. Bởi vì, một đội ngũ cũng giông như một bộ  máy, tháo gỡ, thay thế một chi tiết trong bộ máy nào đó nào có khó khăn gi.
-   NHƯNG ĐÂY LÀ MỘT CON NGƯỜ&*Sự mất đi của một con người là cái không thể nào thày thế được. Liệu ai sẽ thay thế mình làm con của mẹ, làm cái thằng Tuấn ở trên đời? Liệu ai sẽ thay thế được vị trí làm bố của những đứa trẻ mà cha nó đã hy sinh. Không! Không ai có thể thay thế được. Hảo đã lấy chồng, nhưng không ai có thể thay thế được cái vị trí mà mình đã có trong tâm hồn cô ấy. Mỗi cuộc chiến tranh đi qua để lại bao nhiêu khoảng trống khống thể thay thế được trong cuộc đời này? Đó là những lỗ trống thăm thẳm, 'không thể lấp đi như san lấp những hố bom. Tuy vậy, cũng phải tìm ra người có thể thay thế mình. Trước hết là trong đội ngũ, trong cái cỗ máy nhỏ này. Muốn vậy, trước hết phải ỉập một giả thiết. Cái giả thiết khủng khiếp nhất: "Mình sẽ chết.Có nghĩa là phải lập bài toán trên cơ sở đã xóa bỏ hoàn toàn chính mình ỉ Trước mỗi cuộc ra trận, những người chỉ huy có
-   trách nhiệm đểu phai đặt ra cái giả thiết nghiêm khắc ấy.
-   Suốt đêm Tuấn suy nghĩ về điều này nhưng anh vẫn chưa biết nên chọn ai là người thay thế mình Hình như, anh cảm thây mình vẫn còn chưa hoàn toàn sẵn sáng trước cái điều hoàn toàn có thể xẩy ra ấy. Chẳng lẽ mình lại có thể chết?
-   Nhưng, đây là phương án cho một chiến dịch Phải tập suy nghĩ rằng mình sẽ chết. Lúc ấy, có thể là  đội trinh sát đã nằm sâu trong lòng địch, có thể đang bị bao vây, đang chiến đấu quyết liệt với kẻ thù. Mình trúng một viên đạn, một mảnh pháo, hay một nhát dao găm vào tim. Lúc ấy, cái người đã được mình chuẩn bị, mình chỉ định ấy sẽ thét lên "Đồng chí Tuấn hy sinh. Tất cả các đồng chí theo lệnh Tôi!”. Đến lúc ấy, chính người vừa thay thế anh cũng sẽ phải nghĩ đến khả năng mình sẽ chết và đến lượt anh ta phải lựa chọn người thay thế mình. Mặc anh ta!... nhưng... dù sao đó vẫn là phươngãn tốt nhât. Còn có những phương án xấu hơn, cực xấu, xẩy ra. Nếu giả thử, mình là người cộn lại cuối cùng của đội trinh sát, ngoảnh đi ngoảnh lại các đồng chí xung quanh đã hy sinh hết, chỉ còn lại một mình? (!) Đó là điều đáng sở hơn cả. Vì đằng sau mình là một khoảng trông sẽ không co ai thay thế mình mà tiếp tục nhiệm vụ, sẽ không còn ai trở về mà báo cáo với chỉ huy sư đoàn, với những người con sống rằng chúng Tôi đã chiến đấu và hy sinh như thế nào. Rừng rậm Campuchia có thể sẽ không lưu giữ được dấu vết nào của cuộc chiến đấu ấy. Và, trong hồ sở cán bộ sẽ xuất hiện hai chứ lạnh lùng "Mất tích"! Đó là khả năng xấu nhất có thể xẩy ra. Anh đã nghĩ tới và chính điều đó khiến anh bàng hoàng.
-   Tuy vậy, cũng phải chọn cho được người nào đó thay thế mình khi tình hình "đẹp nhất” xẩy ra, ấy là khi mình chết trước anh ta.
-   Tuấn mỉm cười trước nghịch lý của vấn đề. Trời đã rạng sáng. Đầu óc anh nhức như búa bể. Anh vội vả mặc quần áo, chui ra khỏi cãn nhà hầm vừa chạy quanh nơi đống quân vừa hít thở không khí trong lành của buổi sắng. Không hiểu sao chính trong lúc vừa chạy vừa hít thỏ như vậy, anh lại nhớ ra một tên người- Anh khẽ reo lên "Chính!" Trần Đức Chính trung đội trưởng trung đội I của đại đội trinh sát. Đúng thế, chính hắn: chứ không phải ai khác sẽ là người thay thế mình nếu như mình hy sinh dóc đường. Ngày trước đã có một lần hắn được chỉ định thay thế mình chỉ huy trung đội nếu mình hy sinh. Đó là lần mình chỉ huy trung đội thóc sâu trinh sát phía nam Tây Nguyên, lần ấy đội mình đã bị bom na pan và... những mảng sẹo ở ngực, ở bụng... Chính là một trong số những người có may mắn là không trúng một giọt crếp  nào. Khi bọn biệt kích Mỹ đó bộ xuống định chụp cả đội thì hắn đã chỉ huy số anh em còn lại nó súng tiêu diệt cả đám biệt kích đổ bộ, luôn cả chiếc trực tháng, rồi bằng cách nào đó hắn đưa được trọn vẹn những anh em bị thưông về phía sau. Nhưng... mình không chết. Sau khi ra viện mình lại trở về làm đại đội trưởng, còn hắn vẫn là tiểu đội trưởng cho đến khi kết thúc khăng chiến chống Mỹ. Đến nay mình đã là trưởng phòng tham mưu sư đoàn không hiểu sao hắn ta cứ lẹt đẹt dưới trung đội? Mình có gì tài ba hơn hắn nhỉ? Có lẽ mình may mắn hơn? Dễ vừa lòng cấp trên hơn, còn hắn thì lì lởm, ít nói, lại hơi ngang nữa. Hôm vừa rồi, khi mình tới trình điện đại đội trinh sát, gặp nhau hắn cũng chỉ khẽ nhếch mép cười và buông một câu xóc lửng "Thủ trưởng bảnh trai quá! Cơm gạo Hà Nội có khác!" Đến đêm, giữa cuộc liên hoan với ban chỉ huy đại đội, trong khi mọi người cười nói rang rang, hắn chỉ uống tì tì. Chẳng nói chẳng rằng, càng uống mặt hắn càng tái đi. Đến gần cuối chầu, khi Tuấn đã lơ mơ rồi) hắn mới khệ nệ bê tới một bát rượu đẩy có ngọn. Hắn nhìn anh đăm đăm, giọng vẫn tỉnh rụi:   
-   ■ Nhân danh những người lính trinh sát cựu trào của sư đoàn xin chúc mừng tân chủ nhiệm. A, không phải, ông là cựu chủ nhiệm chứ. Trước khi rời sư đoàn anh cũng đã là chủ nhiệm trinh sát rồi. Sau hai năm hóc hành trở về ông còn chiếu cô ngồi vào cái ghế chủ nhiệm trinh sát sư đoàn là một hành động mã thượng đấy. Nhưng cái ghế ấy không êm đâu, ông Chiến ngồi chưa nông đít đã phải ra đi. Còn ông, ông cóc chết được đâu! Mẹ khỉ, số ông Tôi biết, dai nhách ! Nhưng ông là thằng chịu chơi đấy, ông về, cánh này yên tâm hơn, đỡ bị người ta sai khiến một cách ngu xuẩn hơn. Vậy thì xin chúc mừng ông.
Tuấn nhìn bát rượu mà toát mồ hôi:
-   Thú thực... mình... mình say quá rồi!
Chính vằn mắt lên:
-   Ông hóc ở đâu cái thói giữ gìn kiểu cách ấy?
Tôi không quên là ông đã uống với những glà làng Tây Nguyên như thế nào. Vậy thì hãy uống với Tôi bát rượu này. Ông có say hôm nay cũng đếch ai kiểm điểm đâu.   
Tuấn đã uống và kỳ lạ là anh đã không ngã gục vì say. Chỉ sau đó Chính mởi cởi mở hơn. Anh biết Chính cũng có những nỗi buồn, cấp trên không đánh giá đúng cậu ấy. Nếu giao cho Chính đại đội trinh sát này có lẽ Chính sẽ làm nên chuyện. Hà cớ gì phải xin một cán bộ từ nơi khác về? Tay Long có lẽ cũng khá nhưng Chính thì kém gì? Về trinh sát mình cũng còn phải chịu hắn nữa là. Thôi, thế là Ổn. Dứt khoát sẽ chọn hắn làm chỉ huy trưởng của đội trinh sátr mình đi vào đó với tư cách là cán bộ cấp trên trực tiếp. Tự hắn sẽ biết phải chọn ai?
Thật là nhẹ nhõm tiện lởi cho mình quá.
Tuấn bỗng thấy mặt mình thoáng ửng hồng lên anh cảm thây xâu hổ khi biết rằng, một lần nữa anh lại phải dựa vào Chính để hoàn thành nhiệm vụ.
*
* *