Đội tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu

[vnmilitaryhistory]

Kết hợp với huấn luyện quân sự, toàn đội tích cực rèn luyện theo nền nếp sinh hoạt tập trung. 5 giờ sáng toàn đội dậy tập thể dục. 7 giờ sáng và 16 giờ 30 chiều, từng trung đội đi đều (kết hợp tập đội ngũ) đến địa điểm chào cờ (kéo cờ và hạ cờ). Những bước chân giậm mạnh và tiếng hát hùng tráng cùng với tiếng hô rắn rỏi của đại đội trưởng càng thôi thúc tâm hồn phơi phới và ý chí rèn luyện của anh chị em toàn đội. Tiểu đội trưởng Hợp thuộc trung đội Trần Quốc Toản to khỏe, hồn nhiên, thường hát đệm rất vui nhộn. Mỗi khi toàn đội hát xong câu "Bước oai nghiêm theo tiếng súng đi tung hoành; quân Việt Nam đi hồn non nước xây thành..." thì đồng chí Hợp lại hô vang "Đùng, đoành, đoành!". Toàn đội tiếp tục hát vang đầy phấn chấn.


Công tác bảo đảm vật chất của đội thời kỳ này cũng có những tiến bộ mới. Đội đã có trạm xá do đồng chí Lý Hường phụ trách chăm lo thuốc men, cơm cháo khi anh em ốm đau. Đội còn có tổ quân khí do đồng chí Nguyễn Hữu Toản phụ trách, kịp thời sửa chữa tại chỗ vũ khí hỏng hóc thông thường.


Việc phát triển Đảng vẫn được coi trọng. Nhiều đồng chí qua học tập công tác, rèn luyện, thử thách ngày càng tiến bộ, trưởng thành đã được kết nạp vào Đảng; chi bộ lúc này đã có đến hơn 20 đảng viên.

Tình hình Hà Nội bước sang tháng 10 càng khẩn trương. Bọn Pháp không ngừng tăng thêm quân lính vũ khí vào Hà Nội. Hội nghị quân sự toàn quốc (19-10) nhận định "không sớm thì muộn, Pháp sẽ đánh mình và mình cũng nhất định phải đánh Pháp".

Sang tháng 11, tình hình Hà Nội càng căng thẳng. Thực dân Pháp đã phân phát vũ khí cho 7.000 Pháp kiều. Chúng lập thêm nhiều ổ tác chiến xung quanh các khu vực đóng quân và khu phố đông người Pháp. Bọn lính Pháp liên tiếp gây ra các vụ khiêu khích ngay trên đường phố Hà Nội.


Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu lúc này được phân công bố lực lượng về các liên khu 1, 2, 3 ở nội thành để cùng các lực lượng toàn thành xúc tiến công việc chuẩn bị kháng chiến. Nhiệm vụ chung của đội là phối hợp với các đơn vị Vệ quốc đoàn và làm nòng cốt trong Tự vệ Thành "Quyết chiến để bảo vệ Thủ đô".


Tại Liên khu 1, Tự vệ chiến đấu cùng với tiểu đoàn 101 và Tự vệ Thành "thực hiện thuật cận chiến, chiếm giữ từng nhà, quấy rối từng phố để ngăn trở không để cho địch trong Thành đánh ra cứu viện được Đồn Thủy".

Tại Liên khu 2, Tự vệ chiến đấu cùng với tiểu đoàn 77, đại đội cảnh vệ và Tự vệ Thành "chặn giữ khu vực ven đường Tràng Tiền, từ cửa Nam tới đầu phố Trần Quang Khải, từ nhà pha tới đầu phố Nguyễn Du, dùng thuật cận chiến chiếm giữ từng nhà, chiếm giữ từng phố, không để cho quân địch lan rộng ra, tiêu diệt địch trong từng khu vực đó, không để cho địch ở Đồn Thủy hay ở Cửa Nam vây, trước hết phải cho tiêu diệt bộ phận địch ở Cửa Nam ngay".


"Tại Liên khu 3, Tự vệ chiến đấu cùng tiểu đoàn 523 và Tự vệ Thành thực hiện cận chiến quét sạch và chiếm từng nhà, quấy rối từng phố, khiến cho địch nhằm vào đó mà tiến công, để quân ta (tiểu đoàn 45 và tiểu đoàn 212 cùng dân quân) hoàn thành nhiệm vụ đánh chiếm trường Bưởi và Đồn Thủy nhưng không được để địch lan rộng ra ngoài khu vực"1 (Trích mệnh lệnh tác chiến của Bộ chỉ huy Khu 11).


Để thực hiện nhiệm vụ trên, nhiều đồng chí lãnh đạo, chỉ huy chủ chốt của đội được tăng cường cho các liên khu, càng tạo điều kiện gắn bó hơn nữa giữa Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu với từng mặt trận ở các liên khu nội thành Hà Nội. Đồng chí Nguyễn Anh Bảo vẫn chỉ huy đội. Đồng chí Đỗ Đức Kiên vẫn kiêm nhiệm Bí thư Thành bộ Việt Minh. Đồng chí Lê Trung Toản nguyên đội trưởng (vừa làm Bí thư Thành ủy Hải Phòng tháng 8-1946) được điều trở lại Hà Nội (11-1946) nay là Khu ủy viên Khu 11 trực tiếp được giao nhiệm vụ Phó bí thư Liên khu ủy kiêm Chủ tịch Ủy ban Bảo vệ Liên khu 1. Đồng chí Nguyễn Văn Tích phụ trách Việt Minh Liên khu 2, ủy viên quân sự trong Ủy ban bảo vệ Liên khu. Đồng chí Đỗ Trình về làm Bí thư Liên khu ủy và Chủ tịch Ủy ban Bảo vệ Liên khu 3. Đồng chí Hoàng Phương kiêm nhiệm Phó chủ tịch Ban chỉ huy thanh niên tự vệ thống nhất toàn Thành và phụ trách Mặt trận Việt Minh Liên khu 1. Đồng chí Vũ Yên trực tiếp giúp đồng chí Anh Bảo về quân sự của đội. Đồng chí Phùng Văn Phúc trực tiếp giúp đồng chí Đỗ Trình về quân sự ở Liên khu 3. Các đồng chí Vỵ Hải và Phạm Văn Tường vẫn phụ trách đại đội. Đồng chí Nguyễn Văn Cừ được điều về Liên khu 2, trực tiếp phụ trách việc bảo vệ lúc chưa kháng chiến và phá hủy đài phát thanh ở Ngã Tư Vọng - Bạch Mai sau khi xảy ra chiến đấu.


Một bộ phận lực lượng đội tiếp tục canh gác bảo vệ các mục tiêu ở Hàng Trống, Hàng Bồ, Trần Hưng Đạo, Ôn Như Hầu. Một bộ phận khác được cử đi tăng cường cho các liên khu, được sắp xếp thành từng tổ hoạt động ở từng khu vực.

Lực lượng còn lại của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu lúc này được phân bố lại để thực hiện nhiệm vụ tác chiến theo mệnh lệnh của Bộ chỉ huy Khu.

Trung đội Trần Quốc Toản bố trí ở dọc trục đường Tràng Thi - Nhà hát lớn, một tiểu đội tăng cường cho trung đội Vệ quốc đoàn chốt tại Nhà hát lớn. Anh em còn lại chốt tại nhà số 3 Cửa Nam phối hợp với Tự vệ Thành sẵn sàng đánh địch ở ngã năm Cửa Nam; sau sẽ dãn ra chốt thêm nhà thuốc Thẩm Hoàng Tín (phố Phan Bội Châu) nhằm đánh vào nhà tên sĩ quan Pháp Lơ-mét (đầu phố Phan Bội Châu) phối hợp với trung đội Tô Hiệu chốt ở nhà thuốc Hoàng Xuân Hãn đánh địch đi lên cuối đường Tràng Thi, làm xong nhiệm vụ ở Cửa Nam sẽ về Liên khu 2.


Trung đội Tô Hiệu, bộ phận chốt tại nhà đồng chí Trần Duy Hưng (phố Thợ Nhuộm), được tăng cường lực lượng thành mũi chủ động đánh nhà tên Lơ-mét, phối hợp với bộ phận trung đội Trần Quốc Toản tăng cường chốt nhà thuốc Thẩm Hoàng Tín, bộ phận còn lại chốt tại hãng sơn Rê-dít-tăng-cô đầu đường Cột Cờ (nay là đường Điện Biên Phủ) chặn địch từ hướng Cột Cờ xuống.


Trung đội Hà Huy Tập phân về cùng chiến đấu tại Liên khu 3, tập trung chủ yếu trên dọc đường Khâm Thiên, do Ủy ban bảo vệ Liên khu trực tiếp chỉ huy, một tổ cùng tự vệ đường sắt chốt tại ba-ri-e đầu đường Hàng Lọng (nay là đường Lê Duẩn).

Trung đội Phó Đức Chính cử thêm một tổ 5 người trực tiếp giúp đồng chí Nguyễn Văn Sâm, Chủ tịch khu Bạch Mai đẩy mạnh việc xây dựng khu Bạch Mai thành căn cứ Liên khu 2 và tiếp tục bảo vệ đài phát thanh.

Bộ phận còn lại của trung đội Ký Con là lực lượng chính bảo vệ khu Đấu Xảo và các mục tiêu mà trung đội đang canh gác tại trung tâm thành phố.

Nội dung chuẩn bị chủ yếu tại các chốt là bố trí các điểm hỏa lực bí mật có công sự bảo vệ, nơi nào có điều kiện thì mở thông đường cơ động về phía sau. Riêng Đấu Xảo, củng cố các ụ súng đã có, đào hệ thống giao thông hào nối các ụ súng đã có, đào hệ thống giao thông hào nối các ụ súng với chỉ huy, xây dựng các chướng ngại vật chặn lối vào cửa chính.

[vnmilitaryhistory]

Trong khi chuẩn bị chiến đấu trên những điểm trên anh chị em còn đi xuống các phố được phân công, cùng anh em Tự vệ Thành bàn bạc kế hoạch đánh địch cụ thể và tiến hành công tác chuẩn bị chiến đấu trên đường phố. Nội dung chuẩn bị chủ yếu là vận động nhân dân đục tường thông nhà nọ sang nhà kia; những nhà chọn để chốt thì kín đáo xây dựng các ụ súng ở trong nhà, có công sự bảo vệ. Tại những khu phố còn xa các vị trí địch như Nguyễn Trường Tộ (Liên khu 1), Lò Đúc, Ô Cầu Dền, Ô Đông Mác (Liên khu 2), Khâm Thiên (Liên khu 3), Tự vệ chiến đấu cùng Tự vệ Thành và đông đảo nhân dân lập các ụ chướng ngại nhằm ngăn chặn, giảm bớt sự xâm nhập của lính Pháp vào nhà dân cướp bóc, gây rối. Việc xây dựng ụ chướng ngại này thường phải làm từng bước, thoạt đầu xây ở hai bên hè đường, vẫn để lòng đường cho xe cộ đi lại để bọn Pháp không có cớ sinh sự, nhưng đã chuẩn bị sẵn mọi phương tiện để khi cần thiết có thể tung ra nhanh chóng lấp kín lòng đường. Nhân dân cùng tự vệ tham gia chở cát từ bãi sông Hồng về dồn vào bao đắp thành công sự và chở sẵn đồ đạc cồng kềnh trong nhà mình như giường, tủ, bàn, ghế, cả sập gụ, tủ chè để khi cần, anh em tự vệ tung ra đường... thể hiện lòng yêu nước, chí căm thù giặc, quyết tâm chống giặc Pháp xâm lược của đông đảo nhân dân thành phố.


Anh em Tự vệ chiến đấu còn bí mật khoan sẵn cây và cột đèn bên đường để khi bắt đầu chiến đấu, đặt mìn phá đổ, làm chướng ngại vật ngăn xe cơ giới dịch. Tổ các đồng chí Chức, Lưu, Tuấn thuộc trung đội Ký Con khoan cây ở hai bên đường Trần Hưng Đạo, Phan Bội Châu. Một lần, khi đang khoan thì một xe bọc thép chở quân Pháp ập tới, mấy tên nhảy xuống định đánh. Lập tức cả ba đồng chí rút lựu đạn sẵn sàng sống mái với địch, chúng hoảng sợ vội vàng lên xe rút lui.


Một nội dung quan trọng nữa trong công tác chuẩn bị của đội là điều tra bám sát các ổ tác chiến tại nhà Pháp kiều nghiên cứu phương tiện vũ khí phá các mục tiêu trọng điểm không cho địch sử dụng. Đồng chí Xuân Trường nguyên trung đội trưởng trung đội Trần Quốc Toản, sau về Ban điều tra của Thành đã cung cấp cho đội nhiều tài liệu quý về các ổ tác chiến của địch. Các đồng chí Lê Giới, Nguyễn Quýnh lên tham gia Ban phá hoại của Thành đã cùng các đồng chí khác nghiên cứu vũ khí đánh cầu Long Biên, sân bay Gia Lâm... Đồng chí Nguyễn Văn Cừ cùng các đồng chí bảo vệ đài phát thanh nghiên cứu và tập dượt kế hoạch di chuyển máy móc của đài phát thanh và phá hủy những bộ phận không thể mang đi được khi bắt đầu kháng chiến.


Sang tháng 12 năm 1946, không khí chiến tranh như đã bao trùm Hà Nội. Bọn Pháp liên tục tăng thêm quân lính, vũ khí về Hà Nội, dùng tay sai đi mua vét lương thực, thực phẩm; khiêu khích dồn dân, như đốt nhà Thông tin Bờ Hồ (3-12), chiếm nhà băng Pháp - Hoa, rạp chiếu bóng Ma-giét-tích (đối diện với doanh trại Vệ quốc đoàn trung ương) và tầng cao khách sạn Mê-tơ-trô-pôn (trông sang Bắc Bộ Phủ, ngày 7 tháng 12).


Mọi công tác chuẩn bị kháng chiến của Hà Nội, của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu càng thêm khẩn trương. Các đồng chí Vũ Yên, Vỵ Hải xuống Hải Phòng nghiên cứu thực tế cuộc chiến đấu của thành phố Cảng từ tháng 11, về phổ biến cho anh em nhiều kinh nghiệm thiết thực. Anh em Tự vệ chiến đấu bắt đầu đào đường hầm xuyên từ nhà đồng chí Trần Duy Hưng và hiệu thuốc Thẩm Hoàn Tín qua đường Phan Bội Châu sang nhà tên sĩ quan Pháp Lơ-mét cùng một đường hầm khác từ hiệu thuốc Hoàn Xuân Hãn ra giữa đường Tràng Thi để sau này đặt bom. Anh em ở khu Đấu Xảo đào giao thông hào từ ngoài cổng vào sở chỉ huy, tới các ụ chiến đấu ở phía trước, kết hợp với dựng hàng rào cơ động và chôn bom nhằm ngăn chặn địch ngay tại cổng. Nửa tiểu đội của trung đội Ký Con chốt tại Tòa báo Cứu quốc đắp ụ bằng bao cát khá vững chắc ở mép bên trái cổng sắt, súng đạn sẵn sàng. Tổ canh gác ở nhà số 7 phố Ôn Như Hầu cũng như các tổ công tác tại khu phố từ phố Huế xuống Bạch Mai, qua Đại La, lên Khâm Thiên... ở đâu anh em cũng hợp sức với Vệ quốc đoàn, Tự vệ khu phố và Tự vệ xí nghiệp cùng đồng bào tích cực chuẩn bị kháng chiến.


Các mặt công tác khác như thông tin tuyên truyền, tiếp tế cứu thương, hướng dẫn tản cư... cũng được cán bộ chiến sĩ Tự vệ chiến đấu chú ý triển khai thực hiện. Các nữ Tự vệ chiến đấu trung đội Minh Khai xuống tăng cường ở các cơ sở khu phố từ trước đã đóng góp phần quan trọng cho các mặt chuẩn bị này. Đồng chí quản lý Nguyễn Văn Viên đã chuẩn bị thêm được một số thức ăn khô và rau, đậu ở các hầm của khu Đấu Xảo.


Đến trung tuần tháng 12 năm 1946, tình hình Hà Nội căng thẳng tột độ. Ngày 16, những tên trùm thực dân Pháp ở Đông Dương họp bàn kế hoạch xâm lược phía bắc nước ta, dự định đánh chiếm Hà Nội trong vòng 24 giờ. Ngày 17, chúng cho máy bay thám thính quần đảo trên bầu trời thành phố, đồng thời liên tiếp khiêu khích trên đường phố như phá ụ chướng ngại ở phố Lò Đúc, bao vây trụ sở Công an phố Hàng Đậu, đốt nhà dân ở khu Trúc Bạch, tiến công, đốt phá, thảm sát ở khu Yên Ninh - Hàng Bún... Anh em Tự vệ chiến đấu cùng Tự vệ khu phố, Tự vệ xí nghiệp càng đẩy mạnh mọi mặt chuẩn bị. Từng đoàn xe ô-tô, xe bò, xích lô chở đất cát từ bãi sông Hồng vào các phố lập ụ chướng ngại; giường, tủ, bàn, ghế của nhiều gia đình đã khuân ra sát cửa sẵn sàng tung ra mặt đường; tiếp tục khoan lỗ cây để đặt chất nổ, bắt đầu cưa lưng chừng cây để sẵn sàng đánh đổ, góp phần cản bước tiến của quân địch. Người già, trẻ em lần lượt tản cư về các vùng nông thôn...


Cấp trên nhận định: địch sắp đánh úp ta thực sự! Tất cả chuẩn bị gấp chờ lệnh. Có lệnh là phải tiến công ngay các vị trí đã quy định. Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu cùng các lực lượng toàn thành phố sẵn sàng đánh địch. Các lực lượng tự vệ được bố trí xen kẽ với các đơn vị Vệ quốc đoàn cùng phối hợp chiến đấu; nơi nào không có đơn vị bộ đội thì tự vệ phải độc lập tác chiến. Trên mặt trận toàn thành chỉ riêng khu vực cửa Nam (chưa có đơn vị Vệ quốc đoàn), Tự vệ chiến đấu cùng Tự vệ khu phố phải độc lập chiến đấu.


Đội trưởng Nguyễn Anh Bảo cho điều thêm lực lượng của trung đội Tô Hiệu đến khu vực cửa Nam. Một tổ do đồng chí Trần Đan¹ (Sau này là Đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam, đã nghỉ hưu) chỉ huy chốt ở hiệu sơn Rê-dít-tăng-cô đầu đường Cột Cờ chặn địch từ trong thành ra và một tổ do đồng chí Bạch Ngọc Liễn chỉ huy, có trung đội trưởng Anh Dũng đi cùng, tăng cường cho bộ phận chốt ở nhà đồng chí Trần Duy Hưng để tiến công nhà tên Lơ-mét. Đồng thời lập hai đội cảm tử dùng bom 50 ki-lô-gam đánh xe tăng, một đội do đồng chí Nguyễn Quang Châu chỉ huy bố trí tại nhà thuốc Hoàng Xuân Hãn, một đội do đồng chí Nguyễn Hữu Toàn chỉ huy bố trí ngay tại Cửa Nam. Tiểu đội trưởng Ninh Hữu Cẩn được cử xuống trực tiếp giúp chỉ huy trưởng Tự vệ khu phố cửa Nam.

[vnmilitaryhistory]

Với thế trận lúc này, Đấu Xảo không còn là vị trí quan trọng phải bảo vệ như trước. Các đồng chí Vũ Yên và Vỵ Hải được tăng cường cho Liên khu 1; đồng chí Vũ Yên cùng đồng chí Hoàng Phương trực tiếp giúp đồng chí Lê Trung Toản lãnh đạo, chỉ huy quân và dân Liên khu 1; đồng chí Vỵ Hải về lại khu Trúc Bạch (Liên khu 1) cùng anh em Tự vệ chiến đấu và Tự vệ khu phố, Tự vệ xí nghiệp chuẩn bị và tiến hành chiến đấu ở phía bắc thành phố và bảo vệ đường liên lạc thông suốt giữa Liên khu 1 nội thành với Bộ chỉ huy khu ở ngoại thành. Đại đội phó Phạm Văn Tường ở lại Đấu Xảo trực tiếp đôn đốc chỉ đạo tác chiến ở khu vực Cửa Nam. Các đồng chí Tô An và Hà Giáp trực tiếp chỉ huy lực lượng còn lại ở Đấu Xảo.


Đến trước ngày toàn quốc kháng chiến, phần lớn cán bộ, chiến sĩ Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã được phân bố về các liên khu và tất cả đã ở tư thế chiến đấu, cùng quân và dân ở các liên khu 1, 2, 3 hiệp đồng chiến đấu dưới sự chỉ huy trực tiếp của Liên khu. Nhiều đồng chí vốn là cán bộ chủ chốt của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu lúc này được chỉ định vào cơ quan lãnh đạo và chỉ huy cả 3 liên khu nội thành Hà Nội. Các đồng chí Lê Trung Toản, Hoàng Phương, Vũ Yên ở Liên khu 1; Trần Vĩ, Nguyễn Anh Bảo, Đỗ Đức Kiên ở Liên khu 2; Đỗ Trình, Phùng Văn Phúc ở Liên khu 3...


Với 9 tháng xây dựng và hoạt động tiếp theo (10-3 - 19- 12-1946), Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu càng tiến bộ trưởng thành vững chắc và đã hoàn thành xuất sắc những nhiệm vụ được cấp trên giao phó.

Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu thời kỳ này tiếp tục thực hiện nhiệm vụ cận vệ của Đảng, tham gia bảo vệ Bác, bảo vệ nhiều cơ quan đầu não cách mạng; thật sự là lực lượng xung kích thực hiện thắng lợi những nhiệm vụ quan trọng của thành phố, cùng công an diệt trừ lực lượng phản động tay sai quân Tưởng, cùng Tự vệ Thành tổ chức huấn luyện quân sự phố cập và chặn bớt sự hung hãn khiêu khích của quân xâm lược Pháp, cùng các lực lượng toàn Thành tích cực chuẩn bị thế trận và lực lượng kháng chiến chống Pháp ở Hà Nội.


Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu thời kỳ này đã được xây dựng toàn diện ngày càng vững mạnh, được giáo dục chính trị cơ bản, huấn luyện quân sự tập trung, rèn luyện trong công tác vận động quần chúng và đấu tranh chống thù trong, giặc ngoài. Mỗi cán bộ, chiến sĩ đều tiến bộ nhanh chóng, trưởng thành vượt bậc, nhất là đội ngũ cán bộ chủ trì của đội, được Đảng tin cậy, quần chúng tin yêu năng lực phát triển, đã đảm đương thêm nhiều trọng trách của thành phố, chủ trì lãnh đạo, chỉ huy các liên khu; ba đồng chí được chỉ định tham gia Thành ủy.


Cán bộ, chiến sĩ toàn Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã được chuẩn bị mọi mặt trong 16 tháng (25-8-1945 - 19-12-1946) để cùng quân và dân toàn thành phố sẵn sàng bước vào cuộc kháng chiến chống Pháp.

[vnmilitaryhistory]

Chương bốn
PHỐI HỢP VỚI VỆ QUỐC ĐOÀN, LÀM NÒNG CỐT CHO LỰC LƯỢNG TỰ VỆ THÀNH CHIẾN ĐẤU KIÊN CƯỜNG TRONG 60 NGÀY ĐÊM MỞ ĐẦU TOÀN QUỐC KHÁNG CHIẾN
(19-12-1946 - 18-2-1947)

Đến ngày 18 và 19 tháng 12 năm 1946, tình hình Hà Nội cực kỳ căng thẳng.

Từ sáng 18, lính dù Pháp ngang nhiên bao vây lục soát và xả súng bắn vào nhân dân các phố Hàng Khoai, Đồng Xuân, bao vây đồn công an phố Hàng Đậu; bộ binh xe tăng Pháp phá công sự ta ở phố Hàng Bút, chiếm đóng trụ sở Bộ Giao thông công chính ở phố Trần Quang Khải; bộ chỉ huy Pháp đòi thay công an ta giữ trật tự trị an trong thành phố. Sáng 19, chúng láo xược đòi ta đình chỉ mọi hoạt động chuẩn bị kháng chiến, đòi tước vũ khí của lực lượng vũ trang nhân dân ta và dọa nếu ta không chấp nhận trong vòng 24 giờ, quân Pháp sẽ hành động (!).


Ở Hà Nội, đến lúc này, Pháp đã có hơn 6.500 quân được trang bị đầy đủ vũ khí hiện đại. Chúng đóng ở 45 địa điểm; nơi tập trung quân đông nhất là khu Thành, trường Bưởi (nay là trường Chu Văn An), trường An-be-xa-rô (nay là khu nhà số 2 Hoàng Văn Thụ), Phủ Toàn quyền (nay là Phủ Chủ tịch), khu Đồn Thủy (nay là bệnh viện 108). Địch và ta cùng đóng giữ một số vị trí như nhà máy điện, nhà máy nước Yên Phụ, nhà máy đèn Bờ Hồ, nhà in Viễn Đông (nay là nhà in báo Nhân dân), nhà Ngân hàng trung ương cầu Long Biên, ga Hàng Cỏ. Ngoài số quân nói trên còn có 13.000 kiều dân Pháp, 7.000 tên trong số này đã được trang bị vũ khí, nhiều căn nhà của chúng đã thành ổ tác chiến.


Cũng trong hai ngày 18 và 19 tháng 12 năm 1946 Thường vụ Trung ương Đảng ta họp Hội nghị mở rộng do Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì đã quyết định phát động toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Chấp hành quyết định của Thường vụ Trung ương Đảng, Bộ Tổng chỉ huy chủ trường mở đợt tiến công vào các vị trí quân Pháp đóng ở phía bắc vĩ tuyến 16 như Hà Nội, Nam Định, Hải Dương, Vinh, Huế, Đà Nẵng... bắt đầu đúng 20 giờ ngày 19 tháng 12 năm 1946, chủ động đập tan mưu đồ của thực dân Pháp định đánh úp cơ quan đầu não cách mạng, tiêu diệt lực lượng vũ trang của ta hòng nhanh chóng đánh chiếm cả nước tạ. Sáng 19 tháng 12, Bộ Tổng tham mưu đã truyền ngay mật lệnh nổ súng xuống các cán bộ phụ trách các đơn vị, các địa phương.


Ngày 19 tháng 12, lãnh đạo, chỉ huy Hà Nội gấp rút hoàn thành những việc cuối cùng trước giờ nổ súng.

Toàn bộ cán bộ, chiến sĩ Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu lúc này đang ở những vị trí khác nhau trong thành phố cùng các lực lượng trên các hướng sẵn sàng chiến đấu.

Bộ phận lớn nhất của đội đang đứng trong đội hình chiến đấu của các liên khu 1, 2, 3 (nội thành) trở thành một trong những lực lượng nòng cốt của từng liên khu, trong đó nhiều tổ làm lực lượng nòng cốt của Tự vệ Thành ở nhiều đường phố; một số đồng chí được giao nhiệm vụ chỉ huy Tự vệ Thành từng khu vực, một số bộ phận phối thuộc với đơn vị Vệ quốc đoàn chốt ở những mục tiêu quan trọng.


Bộ phận còn lại cùng với Tự vệ Thành đảm đương nhiệm vụ độc lập chiến đấu trên một số khu vực không có bộ đội Vệ quốc đoàn, hoặc ở những mục tiêu mà trước đó anh em có nhiệm vụ canh gác bảo vệ.

Một bộ phận nữa tuy không đông nhưng rất quan trọng gồm phần lớn các đồng chí cán bộ chủ chốt của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu có mặt trong suốt 16 tháng xây dựng và hoạt động của đội, lúc này được Đảng giao các trọng trách tham gia lãnh đạo, chỉ huy quân và dân các liên khu 1, 2, 3 nội thành Hà Nội tiến hành cuộc chiến tranh nhân dân trên địa bàn thành phố.


Trong ngày 19, ngay trước giờ nổ súng toàn quốc kháng chiến, một cán bộ của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã hy sinh trên đường phố Hà Nội. Đồng chí Phùng Văn Phúc, nguyên phái viên quân sự của chỉ huy đội, từng góp phần quan trọng vào kết quả huấn luyện quân sự tập trung của đội tại Đấu Xảo mới được tăng cường cho Liên khu 3, sáng 19 tháng 12 trong khi đang chỉ huy anh em tự vệ đắp thêm ụ chướng ngại trên đường Đội Cấn gần nhà thờ Liễu Giai, bị trúng đạn cối của quân Pháp bất ngờ bắn tới, đã hy sinh.


Đúng 20 giờ 03 phút tối 19 tháng 12 năm 1946, đèn điện toàn thành vụt tắt. Đó là tín hiệu bắt đầu tiến công của Hà Nội. Đại bác của ta từ pháo đài Láng, Xuân Canh, Xuân Tảo... bắn vào khu Thành các cán bộ, chiến sĩ Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu cùng toàn thành phố bước vào chiến đấu. Bộ đội Vệ quốc đoàn và Tự vệ Thành, Tự vệ chiến đấu tiến công vào những đơn vị quân Pháp cùng đóng quân hoặc vào các vị trí quân Pháp đóng đối diện với quân ta. Các tổ Tự vệ chiến đấu, Công an xung phong Tư vệ Thành tiêu diệt các ổ tác chiến bí mật của Pháp ở các khu phố tập trung người Âu. Tự vệ, nhân dân và bộ đội ở các liên khu tổ chức phá hoại đánh đổ cây cối, cột đèn vứt đồ đạc cồng kềnh ra đường, đào hầm hào, đắp chiến lũy đục tường thông nhà nọ sang nhà kia để lực lượng vũ trang ta dễ cơ động từ phố này sang phố khác.


Trong 60 ngày đêm chiến đấu kiềm giữ địch trong thành phố Hà Nội, hầu hết cán bộ, chiến sĩ Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã có mặt và phối hợp hành động từ ngày đầu (19-12-1946) đến ngày cuối (18-2-1947) trên nhiều cương vị khác nhau cùng chiến sĩ và nhân dân Thủ đô Hà Nội "Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh".


Tại Liên khu 1, những trận đánh tiêu biểu đều có anh em Tự vệ chiến đấu tham gia như các cuộc chiến đấu ở Nhà hát lớn, phố Hàng Gai, Hàng Thiếc, Hàng Đậu, từ ngã tư Hàng Mã - Hàng Đường đến ngã tư Hàng Khoai - Hàng Giấy, Hàng Dầu, Hàng Da và từ Cột Đồng Hồ đến nhà Bác Cổ.

[vnmilitaryhistory]

Ở Nhà hát lớn, 1 tiểu đội của trung đội Trần Quốc Toản phối thuộc với 1 trung đội Vệ quốc đoàn chiến đấu chống 1 đại đội lê dương Pháp cùng nhiều xe tăng, xe bọc thép tiến công. Địch dùng đại bác 75 mi-li-mét bắn thẳng vào các vị trí phòng thủ của ta rồi thúc bộ binh tràn vào, quân Pháp chiếm tầng dưới, quân ta rút lên tầng hai cố thủ và đã anh dũng chiến đấu đến viên đạn cuối cùng.


Ở Hàng Đậu, tổ Tự vệ Thành do đồng chí Nguyễn Đình Kính, đội viên Tự vệ chiến đấu chỉ huy, chốt tại nhà số 2 đầu phố. Với khẩu trung liên do anh em tự sắm, tự vệ ở đây đã nhiều lần bắn vào xe địch chở quân qua lại. Bọn Pháp dùng xe tăng húc đổ ngôi nhà số 2, nhưng trước đó anh em đã kịp thời chuyển sang nhà số 4. Địch lại tiến công, đồng chí Kính (vẫn giữ khẩu trung liên) cùng 5 chiến sĩ tự vệ lui về Hàng Than, Yên Phụ rồi lại luồn vào đánh địch ở Hàng Giấy, Đồng Xuân...


Tại Liên khu 2, đồng chí Nguyễn Văn Cừ, chính trị viên đại đội Tự vệ chiến đấu, trực tiếp phụ trách trung đội Phó Đức Chính phối hợp cùng Tự vệ công nhân bảo vệ đài phát thanh. Trước khi nổ súng anh em đã phá hủy toàn bộ máy móc nặng. Từ tháng 11, đồng chí Nguyễn Văn Cừ và đồng chí Nguyễn Văn An (phụ trách công đoàn Sở Vô tuyến điện) đã được giao nhiệm vụ này và đã lãnh đạo, chỉ huy anh em hoàn thành mọi công tác chuẩn bị. Chiều 19 tháng 12, sau khi nhận lệnh của Bộ chỉ huy Khu, hai đồng chí kiểm tra lần cuối các đường dây điện chập vào các quả bom 200 ki-lô-gam cạnh các cỗ máy khoảng 200 mét, dập cầu dao điện. Một tiếng nổ long trời, lở đất. Một cột lửa, đất đá lớn tung cao hàng chục mét, sau đó ngôi nhà hai tầng chứa các cỗ máy lớn đó đã biến mất, chỉ còn mấy bức tường long lở sạm đen cùng đống gạch vụn. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, cả trung đội Phó Đức Chính do đồng chí Cừ trực tiếp chỉ huy chuyển lên Bạch Mai trong đội hình quân và dân Liên khu 2 sẵn sàng bước vào chiến đấu.


Tại Liên khu 3, bộ đội Vệ quốc đoàn đánh địch ở nhà dầu Sell Khâm Thiên. Khi trận đánh gặp khó khăn, đồng chí Phạm Văn Tường, nguyên đại đội phó Tự vệ chiến đấu (mới được cử đến Liên khu 3 thay đồng chí Phùng Văn Phúc vừa hy sinh) đã trực tiếp chỉ huy một tổ tự vệ hỗ trợ chiến đấu. Trong khi tiến công địch, đồng chí Tường đã anh dũng hy sinh.


Tại khu vực ngã năm cửa Nam và đầu phố Tràng Thi, nơi các tổ Tự vệ chiến đấu làm lực lượng nòng cốt cho Tự vệ Thành độc lập chiến đấu ở khu vực này, mục tiêu tiến công đầu tiên của anh em tự vệ là nhà tên sĩ quan Lơ-mét; ở đây chúng có khoảng 1 tiểu đội. Lực lượng đột kích chủ yếu của ta là 5 đội viên Tự vệ chiến đấu (Liễn, Đinh, Cần, Tân, Tuyển) và 3 đội viên tự vệ công nhân lái xe, do đồng chí Bạch Ngọc Liễn chỉ huy. Theo đúng kế hoạch đã bàn bạc thống nhất, khi đèn điện thành phố vừa tắt và pháo bắn vào Thành, trung đội trưởng Anh Dũng từ vị trí chốt ở tầng hai hiệu bán bánh kẹo bên dãy nhà số lẻ phố Thợ Nhuộm lập tức dùng khẩu trung liên bắn xả vào chỗ nghi có địch trong khu nhà tên Lơ-mét, yểm hộ cho tổ Bạch Ngọc Liễn. Cùng lúc, tổ Tự vệ chiến đấu do đồng chí Thục chỉ huy bố trí ở hiệu thuốc Thẩm Hoàng Tín bên kia đường Phan Bội Châu cũng bắn mạnh vào các cửa sổ tầng hai nhà Lơ-mét. Tổ của Liễn nhanh chóng tiếp cận mục tiêu, tìm cách vượt cổng sắt phía sau để đột nhập vào tầng một nhà Lơ-mét. Địch từ tầng hai bắn súng và thả lựu đạn đối phó với mũi đột kích này. Ta không ai bị thương vong nhưng phải mất nhiều thời gian mới vượt được cổng sắt. Khi tổ của Liễn vào được tầng một, địch đã lên hết cả tầng hai, đóng chặt lối lên gác. Lúc này, 1 chiếc háp-tơ-rắc tiến đến cổng nhà Lơ-mét và 2 xe gíp chạy về hướng nhà Hỏa Lò. Tổ Thục bắn mạnh vào chiến háp-tơ-rắc, chúng phải lùi về hướng đường Hai Bà Trưng; bộ phận đồng chí Anh Dũng ném lựu đạn vào 2 xe gíp nhưng không trúng xe. Tổ của Liễn không lên được tầng hai nhà Lơ-mét, đã huy động cả xăng cơ-rếp đốt cửa phía trước, địch vẫn ngoan cố từ trên bắn xuống. Cuối cùng, anh em phải lui về bên này đường.


Tổ Tự vệ chiến đấu do đồng chí Huy phụ trách chốt tại nhà số 30 phố Hàng Bông Nhuộm, bám sát một ổ tác chiến của bọn Pháp ở nhà phía trước, nhưng chúng đã rút đi từ trước khi ta nổ súng. Anh em được lệnh sang nhà máy cơ khí (đầu phố Phan Bội Châu) làm nòng cốt cho Tự vệ công nhân nhà máy sẵn sàng chiến đấu.


Tổ Tự vệ chiến đấu do đồng chí Châu chỉ huy chốt tại nhà thuốc Hoàng Xuân Hãn, khi thấy đoàn xe tăng, xe bọc thép địch từ hướng Bờ Hồ theo đường Tràng Thi chạy ngược về phía Thành đã kịp thời giật quả bom được anh em chôn dưới nền đường từ trước; bom nổ, chiếc xe tăng lật nghiêng sang bên đường, đồng chí Châu do hơi bom hất ngã, bị thương mờ cả hai mắt, anh em phải dìu về phía sau cấp cứu.


Tổ Tự vệ chiến đấu do đồng chí Toàn phụ trách chốt tại vườn hoa Cửa Nam, khi thấy bọn địch từ trên xe nhảy xuống đường lùng sục đã ném liền 2 quả lựu đạn và bắn mạnh về phía chúng. Một số tên chết và bị thương, chúng la hét gọi cứu thương. Đồng chí Ninh Hữu Cẩn, cán bộ Tự vệ chiến đấu chỉ huy anh em Tự vệ khu Cửa Nam bắn về phía địch ở vườn hoa Cửa Nam.


Tổ Tự vệ chiến đấu do đồng chí Chúc làm tổ trưởng cùng Tự vệ đường sắt bố trí tại ba-ri-e đầu Hàng Lọng đã xả súng và ném lựu đạn vào bọn địch đi trên xe địch tiến về phía ga, gây cho địch thương vong và buộc chúng phảị chuyển hướng theo đường khác.


Lực lượng Tự vệ chiến đấu bố trí ở Đấu Xảo và trụ sở 107 Trần Hưng Đạo, khi đèn điện thành phố vừa tắt đã được lệnh tỏa ra hai bên đường giật mìn ngả cây. Nhưng do thiếu kinh nghiệm, khi mìn nổ, cây chỉ bị xé ra mà không đổ. Anh em còn thực hiện nhiệm vụ diệt các ổ tác chiến của bọn Pháp ở rải rác trong phố và bắt chúng về tập trung tại Đấu Xảo. Ngay trong đêm 19 tháng 12 những anh em ở Đấu Xảo và trụ sở 107 Trần Hưng Đạo đã bắt được khoảng 50 tên. Những ổ còn sót lại, chỉ mấy ngày sau đã gây cho lực lượng chiến đấu của thành phố nhiều khó khăn, thiệt hại.


Anh em Tự vệ chiến đấu và Tự vệ Thành khu Trúc Bạch dưới sự chỉ huy của đồng chí Vỵ Hải đã đốt nhà in Viễn Đông và bãi để xe nhà binh Pháp ở nhà máy gạch Xa-tích. Đồng chí Nguyễn Xuân Oánh cùng một số anh em đã luồn qua đền Quán Thánh, tiếp cận nhà máy Xa-tích, ném lựu đạn trúng khu để thiết bị và xe cộ. Đồng chí Oánh còn tự tay ném những lọ chứa lân tinh vào kho giấy và các cỗ máy in, làm cho nhà in Viễn Đông bốc cháy, lửa cao ngút trời. Tự vệ chiến đấu và Tự vệ Thành ở khu Trúc Bạch còn hỗ trợ đơn vị Vệ quốc đoàn chốt ở nhà máy điện, máy nước Yên Phụ do đồng chí Nhiên, vốn là đội viên Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu chỉ huy đánh địch và phá hoại các nhà máy điện, nước. Anh em còn hỗ trợ Ủy ban nhân dân Bãi Giữa do đồng chí Minh Tiến làm chủ tịch, phá hoại cầu Long Biên. Kết quả, máy phát ở nhà máy điện Yên Phụ nổ tung; hệ thống máy bơm của nhà máy nước Yên Phụ bị phá hủy, trụ cầu Long Biên ở Bãi Giữa bị bom nổ hư hại, các ván cầu bay tung... địch phải mất khá nhiều thời gian mới khôi phục được.


Sau những giờ phút bị bất ngờ, lúng túng, địch đã tổ chức phản kích từ nhỏ đến lớn để cứu nguy, phá vây một số nơi, rồi tiến lên tiến công mở rộng địa bàn chiếm đóng.

[vnmilitaryhistory]

Ngay sớm 20 tháng 12, một cánh quán của địch từ khu Thành tiến công lên phía bắc thành phố. Lực lượng Tự vệ chiến đấu và Tự vệ Thành ở khu Trúc Bạch, Hồng Hà, Phúc Xá đã hiệp đồng triển khai lực lượng chốt giữ. Bọn địch tiến theo đường Cổ Ngư phải nhiều lần dừng lại phá bỏ những cây ta đánh đổ chắn ngang đường, bị Tự vệ và Vệ quốc đoàn nổ súng bắn chặn, đạn tờ-rông-lông V.B của ta làm 1 xe bọc thép của địch bốc cháy, một số tên giặc bị chết, bị thương. Địch phải tăng quân mới tiến đến đầu Ô Yên Phụ và phải dừng lại củng cố ở ngôi nhà đổ. Ta lui về chợ và làng Yên Phụ, đào hào giao thông, có mái che suốt từ làng Yên Phụ đến bờ sông Hồng (trước cửa khách sạn Thắng Lợi ngày nay). Các đồng chí Nguyễn Đức Vy và Hải Bằng vốn là đội viên của trung đội Tô Hiệu nay được cử ra làm đại đội trưởng và đại đội phó đại đội Tự vệ Trúc Bạch chốt ở làng Yên Phụ. Các đồng chí Nguyễn Ngọc Nại và Nguyễn Văn Vỵ cũng ở trung đội Tô Hiệu là trung đội trưởng và trung đội phó tự vệ Nghĩa Dũng chốt ở Bãi Giữa. Ngay tối đó, đại đội Trúc Bạch và trung đội Nghĩa Dũng cùng đại đội Hồng Hà cử nhiều bộ phận quấy rối địch từ Yên Phụ đến đầu cầu Long Biên. Một bộ phận khác của đại đội Trúc Bạch phối hợp với bộ đội tập kích vào quân địch ở ngôi nhà đổ địch vừa mới chiếm đầu Ô Yên Phụ.


Cũng sớm 20 tháng 12, một cánh quân địch tiến công khu Đấu Xảo. Lực lượng Tự vệ chiến đấu ở đây còn khoảng 2 tiểu đội gồm cán bộ chiến sĩ của các trung đội và đại đội ghép lại, do đồng chí Tô An làm chỉ huy trưởng và Hà Giáp làm chỉ huy phó. Địch đã chiếm nhà Hỏa xa Việt Điền. Từ tầng ba, chúng bắn xuống khu Đấu Xảo. Anh em tự vệ bố trí ở ụ súng phía trước đã bắn trả địch. Tiếp đó, chúng dùng một xe tăng tiến đến trước cổng dùng pháo bắn thẳng vào nhà bảo tàng, rồi cho nhiều xe tăng qua cổng tiến vào đoạn đường ta đặt bát, nồi vừa nghi binh vừa làm chướng ngại. Ta giật bom phá xe, nhưng bom không nổ. Anh em phải lui về hầm nhà bảo tàng để cố thủ Tiểu đội trưởng Hợp và chiến sĩ Trần Văn Khương đã trúng đạn hy sinh. Đồng chí Giang, quân khí viên của đội bị thương nặng (sau cũng hy sinh). Nhưng địch chỉ bắn không dám tiến vào nơi ta cố thủ. Khoảng trưa, địch chiếm trụ sở Nha công an, một số đồng chí công an rút sang Đấu Xảo với Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu. Lúc đầu toàn thể anh em định chốt lại, cố thủ đánh địch đến cùng. Lúc này đồng bào rút ra ngoài qua đường hồ Thiền Quang rất đông đang bị các ổ tác chiến địch bắn ác liệt. Nhiều người thương vong. Anh em quyết định bảo vệ cho đồng bào rút về phía sau. Anh em tập trung hỏa lực chế áp những hỏa điểm lợi hại, yểm hộ cho đồng bào và một số Tự vệ chiến đấu, Công an đi trước, đồng chí Tô An, Hà Giáp chỉ huy bộ phận đi sau về nơi tập kết an toàn.


Cùng thời gian, địch đánh vào trụ sở 107 Trần Hưng Đạo. Ở đây chỉ còn 4 đồng chí Văn, Hiệp, Chức, Lưu. Văn rồi Hiệp sang khu Đấu Xảo để xin chỉ thị nhưng không thấy trở về. Phả, Hùng từ phía Cửa Nam chạy tới cùng Tự vệ Thành ở ngõ Tân Hưng cũng đến. Chức và 3 tự vệ Tân Hưng vừa bố trí trên gác thì xe tăng và bộ binh địch tới. Chức bắn trúng một tên dẫn đường cho chiếc xe tăng đi đầu. Lập tức xe tăng địch bắn rất mạnh vào nơi ta bố trí, Chức cùng một Tự vệ Tân Hưng bị thương. Thấy địch đông mạnh hơn, ta ở thế bất lợi có thể bị bao vây tiêu diệt nên toàn tổ đã vượt tường rút ra phía sau, rồi luồn sang trường Mỹ thuật chờ đến tối theo đường Yết Kiêu sang phố Vũ Lợi, định từ đây sẽ sang phố Khâm Thiên. Nhưng địch đã kiểm soát đoạn đường này, anh em phải quay lại bí mật chốt tại tầng hai nhà 11B Vũ Lợi, tầng dưới có dân tạm trú. Sáng ra, anh em thấy lính địch gác ở ga có thể nhìn thẳng vào phố Vũ Lợi. Quá trưa, địch phát hiện ra, chúng bao vây nhà 11B, và kêu gọi đầu hàng. Anh em quyết cố thủ để đến tối sẽ tìm lối ra. Đồng chí Sơn đã leo lên tận nóc nhà ném lựu đạn xuống đầu quân địch đang bao vây ở dưới. Anh em chờ được đến khi trời tối lộn trở lại, vượt hồ Thiền Quang, rồi đi về hướng Bạch Mai.


Ở khu vực Cửa Nam, cuộc chiến đấu giữa các tổ Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu với quân địch rất quyết liệt. Sáng 20 tháng 12, địch từ trong thành trên xe háp-tơ-rắc tiến ra Cửa Nam, chiếm nhà An-pô (nay là cửa hàng đồng hồ), đặt khẩu đại liên trên sân thượng. Tổ đồng chí Trần Đan từ tầng hai hãng sơn Rê-dít-tăng-cô bất ngờ bắn sang. Bọn địch bỏ súng đại liên chạy tán loạn. Sau đó 1 xe bọc thép địch tiến sang phải hãng sơn thăm dò. Đan cùng Lâm quẳng quả bom 25 ki-lô-gam xuống. Bom nổ, khói bốc mù mịt nhưng không trúng, xe địch nhả khói chạy sang bên kia đường rồi dùng súng trọng liên 12,7 mi-li-mét bắn trả. Xe tăng địch cũng chạy tới dùng pháo bắn vào gác nhà Rê-dít-tăng-cô. Anh em rút xuống tầng dưới sẵn sàng đánh địch. Tổ đồng chí Thục từ nhà thuốc Thẩm Hoàng Tín lui về mạn Đấu Xảo rồi theo đường Yết Kiêu qua Thiền Quang về hướng Ô Cầu Dền. Tổ đồng chí Toàn sau khi đánh địch ở vườn hoa Cửa Nam lui về đường Sinh Từ qua chùa Linh Quang về hướng Bạch Mai. Các tổ này theo kế hoạch đã thống nhất, sau khi đánh địch không còn giữ được chốt, đều lui về hướng nam tham gia đội hình chiến đấu của Liên khu 2.


Tổ đồng chí Ninh Hữu Cẩn, sau trận đánh ở Cửa Nam đã lui về Sinh Từ rồi nhập vào đại đội 29 vệ quốc đoàn tiếp tục chiến đấu trên dọc phố Hàng Bột (nay là phố Tôn Đức Thắng).

Ở Cửa Nam, lúc này tổ của đồng chí Bạch Ngọc Liễn có trung đội trưởng Anh Dũng đi cùng vẫn tiếp tục chốt lại chiến đấu. Anh em bàn bạc thống nhất vẫn lấy cửa hàng bánh kẹo (nơi Anh Dũng chốt từ đầu) làm vị trí chủ yếu để cố thủ, vì ở đây có anh em Tự vệ công nhân, lại còn lương thực. Anh em bố trí sang cửa hiệu đồng hồ Thụy Sĩ bên cạnh. Sáng 20 tháng 12, một toán địch tiến đến trước cửa hiệu đồng hồ và bắn mạnh vào trong nhà. Anh em ta từ phía trong dùng súng trường nhằm rõ địch mới bắn. Địch tăng thêm quân đánh ta từ nhiều phía. Ta chống cự quyết liệt nhưng phạm vị bị thu hẹp dần. Lúc này, trong tổ có hai ý kiến trái ngược nhau. Đồng chí Dũng chủ trương cố thủ, địch vào thì đánh đến cùng, sẵn sàng cùng chết với địch. Đồng chí Liễn không đồng ý, cho chết như vậy là không cần thiết, mà phải mở đường máu về với đơn vị để tiếp tục chiến đấu. Hầu hết anh em đồng ý với Bạch Ngọc Liễn. Anh em nhất trí sẽ bất ngờ băng qua đường Tràng Thi, chạy nhanh vào ngõ Hội Vũ, rồi sẽ tìm đường về đơn vị. Liễn sẽ đi trước, Dũng đi sau cùng, tất cả anh em cắm lưỡi lê lên đầu súng, gặp địch là đánh ngay. Sau khi quan sát đường Tràng Thi, chỉ thấy có mấy tên lính mũ đỏ đang lúi húi bên chiếc xe tăng đổ kềnh bên đường (do tổ của Châu phá đêm 19), Bạch Ngọc Liễn hô lớn: Chạy! Tất cả anh em đồng loạt bung cửa nhà Cộng hoa Thương cục vượt qua đường Tràng Thi chạy về hướng ngõ Hội Vũ. Mấy tên lính mũ đỏ nghe tiếng hô quá bất ngờ, cùng hoảng sợ nằm bẹp xuống bên đường; một khẩu trung liên của địch trên tầng hai nhà thuốc Hoàng Xuân Hãn bắn đuổi theo, nhưng anh em đã vào được trong ngõ Hội Vũ.

[vnmilitaryhistory]

Tổ đồng chí Trần Đan vẫn chốt tại nhà sơn Rê-dít-tăng-cô. Sáng 21, bộ binh địch cùng xe háp-tơ-rắc tiến công chốt này. Anh em chèn chắc cửa tầng dưới, chốt ở tầng trên sẵn sàng đánh địch. Một tên lính lê dương hung hăng trèo cột điện, định từ đó vào nhà, đồng chí Giảng đã kịp thời bắn trúng, tên địch rơi xuống đường, bọn địch nấp bên xe bắn mạnh vào tầng trên hãng sơn. Anh em lại chuyển xuống tầng dưới dùng súng bắn trả và ném lựu đạn vào xe địch, cố chốt giữ đến chiều. Khi trời tối, tổ đồng chí Đan cùng với 11 Tự vệ Thành (có 2 nữ) luồn qua các nhà (đã đục tường thông) về phố Hàng Bông, rồi trụ lại ở nhà Vạn Toàn đầu ngõ Hội Vũ. Tối 22, tổ của Đan rút về tới khách sạn Ađia; tiếp đó, tổ Bạch Ngọc Liễn cùng từ ngõ Hội Vũ rút về đây.


Ở mạn Bờ Hồ, tổ Tự vệ chiến đấu do đồng chí Cao Khắc Định chỉ huy, từ trụ sở báo Cứu quốc ở Hàng Trống lui về bố trí ở trường Gia Long. Số đông địch theo xe ở ngoài đường bắn vào, chỉ có một toán nhỏ mò vào sân trường. Định chĩa khẩu trung liên vào toán địch rồi bóp cò, nhưng đạn không nổ. Tuy đạn không nổ nhưng nghe thấy tiếng va của kim hỏa súng, bọn địch hoảng hốt chạy lui ra. Sau đó tổ của Định nhập vào đơn vị Công an xung phong cùng bố trí ở Hàng Gai, hoạt động quấy rối, tiêu hao địch ở khu vực nhà thuốc Mai Lĩnh.


Ở ngoài bãi Phúc Tân, đơn vị Tự vệ Thành do tiểu đội phó Tự vệ chiến đấu Nguyễn Xuân Huyên chỉ huy đã hoạt động khá tích cực và có hiệu quả. Ngay trong đêm 19, anh em đã cùng nhân dân kịp thời đánh đổ hàng loạt cây to cản đường từ phố xuống bãi; một số anh em được giao nhiệm vụ yểm trợ cho đông đảo nhân dân tản cư lên phía bắc thành phố. Tiếp đó, đồng chí Huyên dẫn tiểu đội Tự vệ Phúc Tân tăng cường cho đơn vị Vệ quốc đoàn đánh địch ở trụ sở hãng vận tải Sô-va (gần Cột Đồng Hồ), rồi đánh địch ở nhà mỏ vàng, nhà máy nước đá. Ở đây anh em đã bắt được 2 tù binh, thu 1 tiểu liên, sau đó lại tham gia đánh địch ở nhà mổ thịt bò Mi-sô (nay là nhà hàng Tông Đản), sau cùng anh em tiến vào phố Hàng Dầu cùng Tự vệ Thành ở đây liên tục chiến đấu suốt mấy chục ngày đêm. Đồng chí Huyên được tham gia chỉ huy trung đội tự vệ Hàng Dầu.


Ở giữa thành phố tổ Tự vệ chiến đấu do đồng chí Phạm Văn Thọ chỉ huy chốt ở số 7 phố Ôn Như Hầu được lệnh phối hợp chiến đấu với trung đội Tự vệ Thành, ở đây, địch chưa đánh tới, ngày 22, anh em được lệnh rút về Ô Cầu Dền tham gia chiến đấu trong đội hình Liên khu 2; trên đường rút, đồng chí Nguyễn Thế Chương đã bị bọn địch ở góc đường Quang Trung - Nguyễn Du bắn trúng và hy sinh.


Cùng ngày 22, địch từ trong Thành tiến đánh các phố Cửa Đông, Hà Trung, Hàng Da, Hàng Gà. Các tổ Tự vệ chiến đấu đã sát cánh cùng Tự vệ Thành chiến đấu quyết liệt, nhất là ở phố Ngõ Trạm và chợ Hàng Da. Tại đây, tổ Tự vệ chiến đấu do đồng chí Phùng Như Hùng đội viên Tự vệ chiến đấu những ngày đầu nay phụ trách Tự vệ Thành chỉ huy đã dùng khẩu trung liên từ nhà sơn Géc-cô sát thương được khá nhiều địch.


Lúc này, hai khu Trúc Bạch và Lãng Bạc sáp nhập thành Liên khu Trúc - Lãng, đồng chí Vỵ Hải làm Ủy viên quân sự Liên khu. Liên khu Trúc - Lãng được giao nhiệm vụ mở thông đường và bảo vệ đường liên lạc, tiếp tế giữa Liên khu 1 (nội thành) với Bộ chỉ huy Khu 11 (ở ngoại thành). Đêm 23, các đại đội tự vệ Trúc Bạch, Hồng Hà, trung đội Nghĩa Dũng đã tiến hành quấy rối tiêu hao địch suốt từ đầu cầu Long Biên đến đầu Ô Yên Phụ. Tự vệ Hàng Dầu phối hợp với tự vệ Phúc Tân và tự vệ Hàng Bè đã tiến công quân địch ở nhà Cự Giao phố Lò Sũ, nhà máy đèn Bờ Hồ, Tòa Thị chính, nhà Bưu điện.


Ở hướng Hàng Gai, tổ của Cao Khắc Định, tiếp đó cả tổ của Trần Đan và tổ của Bạch Ngọc Liễn theo chỉ thị của đồng chí Vũ Yên hợp nhất với lực lượng Công an xung phong ở đây thành một trung đội hoàn chỉnh hoạt động trên địa bàn khu Đông Thành. Trung đội tổ chức thành 3 tiểu đội, các đồng chí Anh Dũng làm trung đội trưởng, Trần Đan làm trung đội phó, Bạch Ngọc Liễn làm chính trị viên, Tuấn Lâm làm chính trị viên phó. Trung đội tổ chức đánh địch ở nhà tên Moóc-li-e (nay là trụ sở báo Nhân dân) nhưng chúng không còn ở đây; sau đó được giao quả bom 50 ki-lô-gam đánh địch ở nhà Chí Lợi, nhưng do không tìm được lối vào, bom nổ chỉ phá được phần cửa ở trước nhà. Trung đội còn tổ chức đánh nhà Moóc-li-e lần thứ 2, nhưng vẫn không gặp địch (sau này ta biết tin lúc ấy chúng rút xuống hầm ngầm).


Tổ Tự vệ chiến đấu do đồng chí Trần Nhẫn chỉ huy tiến vào tận đường Hàm Long phục kích, chặn đánh xe địch. Trong trận này, đồng chí Nhẫn bị địch bắn bị thương vào chân, anh em phải khiêng về phía sau điều trị.

Các tổ Tự vệ chiến đấu sau khi chiến đấu phía trên nội thành một thời gian để kiềm chế và tiêu hao địch, đã lui về phía nam đứng trong đội hình Liên khu 2 do đồng chí Trần Vỹ, ủy viên quân sự của Ủy ban kháng chiến Liên khu, có các đồng chí Anh Bảo và Đỗ Đức Kiên tham gia lãnh đạo, chỉ huy. Bộ phận do đồng chí Tô An chỉ huy từ khu Đấu Xảo về đây đã cùng đơn vị Vệ quốc đoàn thuộc tiểu đoàn 77 tham gia chiến đấu ngay. Đơn vị còn cử Hiển và Dung bí mật quay trở lại Đấu Xảo tìm thi hài đồng chí Giang, nhưng vì đưa ra khó khăn, nên anh em chôn cất đồng chí Giang ngay trong khu Đấu Xảo.


Một tiểu đội của trung đội Phó Đức Chính do đồng chí Khánh chỉ huy đã phối hợp với đơn vị Vệ quốc đoàn tiến công địch ở khu vực phố Huế. Tiểu đội được phân công tiêu diệt các ổ tác chiến của bọn Pháp rải rác hai bên phố. Cuối cùng bị địch phát hiện, bao vây anh em phải leo lên trần nhà chờ tối mới rút ra. Đồng chí Khánh bị địch bắn trúng đã hy sinh.


Một số đồng chí Tự vệ chiến đấu còn được bổ sung làm cán bộ quân đội, nhiều đồng chí được cử sang chỉ huy Tự vệ khu phố hoặc làm cán bộ địa phương. Hai đồng chí Nguyễn Đình Khôi (trong tổ của Thục) và Nguyễn Văn Vinh (trong tổ của Toàn), sau khi chiến đấu ở khu vực Cửa Nam về đây đã được cử lên chốt ở đầu phố Bạch Mai hướng về phía Ô Cầu Dền cùng bộ đội và Tự vệ Thành bắn tỉa những tên địch xuống trinh sát hoặc phá ụ chướng ngại. Hai đồng chí Phạm Thọ và Nguyễn Văn Tôn (từ số 7 Ôn Như Hầu về đây) cùng đồng chí Phạm Thiện (nguyên quản lý của trung đội Trần Quốc Toản) được bổ sung vào trung đội Việt Hổ cũng chốt tại vùng Ô Cầu Dền, vừa làm nhiệm vụ bảo vệ toàn mặt trận vừa tổ chức đồng bào tiếp tục tản cư về phía sau. Các đồng chí Chức, Tân, Hùng được tham gia đội cảnh vệ của Ban chỉ huy mặt trận và làm nhiệm vụ trinh sát phát hiện bọn chỉ điểm. Đồng chí Toản cùng một số Tự vệ công nhân được phân công lập tổ sửa chữa vũ khí. Tổ của Phạm Thọ, Nguyễn Văn Tôn và Phạm Thiện vừa tổ chức tốt việc tản cư của đồng bào, vừa vận động tổ chức các chị em cô đầu ở Mười Gian, Vạn Thái và cạnh chùa Hưng Ký làm cứu thương tại các trạm ở phía trước và tại ngã tư Trung Hiền. Một lần, khi vào cửa hiệu đúc gang Lai Thành, chủ nhà đã đi nhưng trong tủ còn đầy vàng bạc, tổ Phạm Thọ đã mời chủ tịch mặt trận xuống cùng ghi biên bản đưa số vàng bạc đó vào quỹ kháng chiến.


Mấy ngày sau, khi địch tiến công vào vùng Ô Cầu Dền, tổ đồng chí Nguyễn Đức Khôi đã yểm hộ cho một tổ Vệ quốc đoàn dùng súng chống tăng, bắn ba phát diệt được một xe tăng và 1 xe bọc thép. Ngay đêm đó, tổ đồng chí Tô An đi ngược lên tận nhà dầu Shell bắn mấy đợt quấy rối rồi chuyển sang đường Hàm Long, bất ngờ xông vào một ổ tác chiến bắt 2 tên Pháp giải về Liên khu. Anh em còn ném lựu đạn vào nơi địch đóng ở nhà thờ Hàm Long, đánh địch ở nhà máy Sta-ke, trường Duy Tân. Tổ đồng chí Nguyễn Dung được lệnh lên trinh sát địch đóng ở nhà Bò (phố Lò Đúc), anh em đã bị địch phát hiện, bao vây, tiến công. Địch đột nhập tầng dưới, anh em lên tầng trên. Địch bắn dữ dội và kêu gọi đầu hàng. Anh em chống trả quyết liệt rồi vượt vòng vây. Đồng chí Dung đi sau cùng bị địch bắn bị thương nặng ở bụng và chân, nhưng vẫn cố lết về tới trạm gác của ta rồi được đưa đi cấp cứu.

[vnmilitaryhistory]

Trên phía Liên khu 1, trung đội Tự vệ chiến đấu cùng Công an xung phong ở phố Hàng Gai tập kích lần thứ hai vào quân địch ở nhà Chí Lợi. Trung đội trưởng Anh Dũng trực tiếp chỉ huy một tổ gồm các đồng chí Thu, Tuyển và một nữ y tá đặt bom ở tầng dưới. Các đồng chí Đan, Liễn, Lâm, triển khai hỏa lực bên này đường yểm hộ. Thu đặt bom vào bậc cầu thang rồi đốt. Bom nổ, cầu thang sập địch kêu la ở tầng trên. Sáng hôm sau chúng phải khiêng đi một số tên bị thương. Cùng đêm đó, một số Tự vệ chiến đấu vào cắm lá cờ đỏ sao vàng ở Tháp Rùa, hồ Hoàn Kiếm. Sau trận này, đồng chí Anh Dũng được cử làm đại đội trưởng, đồng chí Bạch Ngọc Liễn chuyển đi làm chính trị viên đại đội Vệ quốc đoàn. Các đồng chí Trần Đan làm trung đội trưởng, Tuấn Lâm làm chính trị viên, Tuyển làm trung đội phó. Ban chỉ huy trung đội đứng ở nhà ông lang Vòng phố Hàng Thiếc. Trung đội được giao nhiệm vụ phối hợp với đơn vị Tự vệ chiến đấu do đồng chí Phùng Như Hùng chỉ huy, đánh địch ở khu vực Hàng Da, Hàng Điếu, sẵn sàng đối phó khi địch tiến công khu Đông Thành. Tổ của Cao Khắc Định hoạt động cùng Tự vệ Thành ở ngã ba Hàng Nón, Hàng Thiếc trong đội hình của đơn vị Phùng Như Hùng. Địch chiếm dãy nhà số lẻ Hàng Nón đặt đại liên ở số nhà 135 thẳng góc phố Hàng Thiếc, liên tục dùng hỏa lực khống chế phố Hàng Thiếc đến tận phố Hàng Bút. Các đồng chí Thu, Quang (Tự vệ chiến đấu) đã anh dũng hy sinh tại đây. Một đội viên đã mang chai xăng từ vị trí ở nhà thuốc Thanh Xà góc Hàng Nón - Hàng Thiếc, theo giao thông hào bí mật đột nhập nhà số 135, khôn khéo chất đầy chăn màn, bàn ghế ở tầng dưới rồi tưới xăng đốt trụi căn nhà hai tầng này, xóa bỏ hỏa điểm lợi hại ấy của địch... Trong những ngày này, đồng chí Bạch Ngọc Liễn dùng súng bộ binh bắn rơi 1 máy bay khu trục (spitfire) của quân Pháp ngay tại nội thành Hà Nội.


Sau khi cùng đơn vị Vệ quốc đoàn đánh địch dọc theo đường Hàng Bột từ Văn Miếu đến Ô Chợ Dừa, sở chỉ huy Liên khu 3 lui về ấp Thái Hà. Cấp trên quyết định hợp nhất Liên khu 3 và khu Đống Đa thành Liên khu 3 - Đống Đa do đồng chí Đỗ Trình làm Bí thư kiêm Chủ tịch Liên khu. Nhiều đội viên Tự vệ chiến đấu và cả Tự vệ Thành trên mặt trận này đã tham gia quân đội. Hai đồng chí Các và Phi, Tự vệ chiến đấu từ khu Đấu Xảo rút ra, được đồng chí Đỗ Trình giao nhiệm vụ tập hợp anh em Tự vệ chiến đấu, Tự vệ Thành còn lại và du kích tổ chức thành một đại đội của địa phương bám địa bàn tiếp tục chiến đấu. Anh em Tự vệ chiến đấu cùng quân và dân Liên khu 3 liên tục đánh địch phối hợp chặt chẽ với các đợt hoạt động của Liên khu 1.


Trong những ngày này, cuộc chiến đấu anh dũng của quân và dân Liên khu 1 là một đỉnh cao chiến đấu hào hùng của cả thành phố Hà Nội. Liên khu 1 (gồm phần lớn đất đai quận Hoàn Kiếm ngày nay) có 8 khu phố (toàn thành có 17 khu phố và Bãi Giữa) Trúc Bạch, Đồng Xuân, Đông Thành, Đông Kinh Nghĩa Thục, Hoàn Kiếm, Long Biên, Hồng Hà và Bãi Giữa sông Hồng. Sau gần 20 ngày chiến đấu kiên cường, vừa tiêu hao được nhiều sinh lực địch vừa giam chân chúng trong thành phố, các lực lượng ta ở Liên khu 1 lúc này vẫn còn đứng vững ở 3 khu phố Đồng Xuân, Đông Thành do Trần Đan, Cao Khắc Định chỉ huy bố trí tại đường giáp ranh phía tây, bám trụ khu Cửa Đông, Đường Thành. Đơn vị Vệ quốc đoàn do Bạch Ngọc Liễn làm chính trị viên cùng đơn vị chiến đấu và Tự vệ Thành do Nguyễn Xuân Huyên chỉ huy chốt tại Đông Kinh Nghĩa Thục, bám trụ khu vực Hàng Dầu, Lò Sũ, Bờ Hồ, mở rộng hoạt động tới đường Trần Quang Khải. Tổ Tự vệ chiến đấu và Tự vệ Thành do đồng chí Nguyễn Đình Kính chỉ huy chốt tại đầu phố Chợ Gạo bám đánh địch phía Hàng Đậu, sau đó chuyển lên bố trí tại Cống Chéo Hàng Lược rồi Hàng Than, Hàng Cót, chốt tại ngôi nhà cạnh trường Hàng Cót.


Tại sở chỉ huy Liên khu 1, nhiều đồng chí nguyên là cán bộ Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đang đảm đương những nhiệm vụ trọng yếu. Đồng chí Lê Trung Toản, Bí thư kiêm Chủ tịch Liên khu. Trực tiếp giúp đồng chí Toản lãnh đạo, chỉ huy, có các đồng chí Hoàng Phương, Vũ Yên phụ trách cơ quan tham mưu; các đồng chí Trần Xuân Trường phụ trách tình báo - quân Pháp; các đồng chí Lê Song Toàn, Trần Nhật Đăng làm công tác quân báo; đồng chí Trịnh Thị Xuyến hoạt động tuyên truyền địch vận; đồng chí Nguyễn Tùy phụ trách đội liên lạc; đồng chí Nguyễn Khắc Hữu phụ trách điện đài. Tổng quân số trong Liên khu 1 lúc này khoảng 5.600 người, gồm 2 đại đội Tự vệ chiến đấu, 1 trung đội Công an xung phong, 1 trung đội Công an giao cảnh và khoảng 400 nam nữ Tự vệ Thành.


Theo đề nghị của Liên khu ủy và Ủy ban kháng chiến Liên khu 1, ngày 6 tháng 1 năm 1974 cấp trên quyết định các đơn vị lực lượng vũ trang tại Liên khu 1 được tổ chức thành trung đoàn Liên khu 1; một tuần sau trung đoàn được mang danh hiệu trung đoàn Thủ đô. Đây là một trong những trung đoàn đầu tiên được tổ chức chính quy của quân đội ta, thành lập ngay tại chiến trường ở giữa lòng Thủ đô Hà Nội. Đồng chí Lê Trung Toản, nguyên đội trưởng đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu, Bí thư kiêm Chủ tịch Ủy ban kháng chiến Liên khu 1, được cử làm tham mưu trưởng trung đoàn. Toàn bộ anh chị em Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đang ở Liên khu 1 đều gia nhập bộ đội và là một lực lượng nòng cốt hình thành trung đoàn Thủ đô, phần lớn anh chị em tập trung ở tiểu đoàn 102 do đồng chí Vũ Yên làm tiểu đoàn trưởng¹ (Sau một quá trình sưu tầm tư liệu lịch sử rất công phu, đến nay Ban biên soạn cuốn lịch sử này mới xác định được các đơn vị, cá nhân trong Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu như trên), bố trí tại khu Đông Thành, một khu hiểm yếu của Liên khu.


Đến đây, hầu như toàn thể anh chị em cán bộ chiến sĩ Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu đã hòa mình trong các đơn vị lực lượng vũ trang khác của Đảng như bộ đội Vệ quốc đoàn ở Thủ đô (các tiểu đoàn 77, 523, nhất là trung đoàn Thủ Đô) cùng các đại đội, trung đội tự vệ các liên khu 1, 2, 3... Một bộ phận Tự vệ chiến đấu làm nòng cốt của đại đội Hồng Hà do đồng chí Vỵ Hải phụ trách đã xây dựng và bảo vệ đường dây liên lạc, tiếp tế giữa Bộ chỉ huy Khu 11 ở ngoại thành với cơ quan chỉ huy Liên khu 1 ở nội thành. Nhiều đồng chí Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu được phân công ở lại hoạt động trong nội thành, một số đồng chí sau này là cán bộ phụ trách hoặc nòng cốt của tiểu đoàn 108, đơn vị chủ lực của Mặt trận Hà Nội. Ở đâu, trên cương vị nào, anh em cũng phát huy truyền thống tốt đẹp của Đội Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu.


Giờ phút cuối cùng của 60 ngày đêm chiến đấu anh dũng kiên cường của Thủ đô Hà Nội, ngày 18 tháng 2 năm 1947, một cán bộ Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu - đồng chí Nguyễn Ngọc Nại, trung đội phó tự vệ Bãi Giữa, đã hy sinh anh dũng khi làm nhiệm vụ dẫn đường cho trung đoàn Thủ Đô bí mật vượt sông Hồng an toàn, trở về hậu phương xây dựng lực lượng lớn mạnh để tiến hành cuộc kháng chiến lâu dài của dân tộc.

[vnmilitaryhistory]

KẾT LUẬN

Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu đã hoàn thành xuất sắc chức năng và nhiệm vụ mà Đảng đã giao cho. Tuy thời gian vừa xây dựng vừa công tác và chiến đấu của đội không dài (chỉ có 16 tháng) nhưng toàn đội đã nỗ lực rèn luyện, tích cực thực hiện mọi chỉ thị của Đảng để góp phần vào sự nghiệp bảo vệ thành quả cách mạng ở Thủ đô trong những ngày tháng đầy khó khăn, phức tạp của chính quyền nhân dân mới được thành lập.


Đội vừa là một tổ chức quân sự, vừa là một đội quân công tác, chiến đấu tốt, vận động quần chúng giỏi được nhân dân quý mến, được Đảng và chính quyền tin cậy. Đội còn là một trong những cơ sở đào tạo cán bộ của Đảng, được Thành ủy chỉ đạo chặt chẽ và Xứ ủy theo dõi giúp đỡ thường xuyên. Bác Hồ và các đồng chí lãnh đạo khác của Đảng cũng quan tâm dạy dỗ, chăm lo đến đòi sống và hoạt động của anh chị em trong đội. Tuy là lực lượng được xây dựng và sử dụng trên địa bàn Hà Nội, nhưng khi cần thiết, nhiều cán bộ và đội viên của đội cũng được cấp trên điều động đi tăng cường cho những tỉnh khác. Bất cứ ở đâu và được nhận nhiệm vụ nào, anh chị em đều không phụ lòng tin cậy của đoàn thể và lòng thương yêu của nhân dân.


Đó là một thành công của Đảng trong việc xây dựng và sử dụng một tổ chức vũ trang cách mạng như một "đội cận vệ" của Đảng, một vấn đề mới mẻ trước đây chưa được đặt ra. Sau khi giành được chính quyền, vấn đề bảo vệ cơ quan đầu não của cách mạng (mục tiêu quan trọng bậc nhất mà kẻ thù cố tình tìm diệt) trở thành nhiệm vụ cấp bách hàng đầu. Đội Tự vệ chiến đấu đã ra đời theo quyết định của Xứ ủy và Thành ủy do sự cần thiết của thực tế.


Qua sự trưởng thành nhanh chóng và vững chắc của Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu dưới sự chỉ đạo của Thành ủy Hà Nội, có thể rút ra những kinh nghiệm chính dưới đây:

1. Trước hết, việc Đảng sớm đề ra nhiệm vụ bảo vệ Đảng, bảo vệ chính quyền ngay từ khi cách mạng vừa thành công có ý nghĩa rất to lớn. Cùng với việc xác định nhiệm vụ đó, Đảng còn đề ra những biện pháp cụ thể để tổ chức thực hiện. Việc đầu tiên được Xứ ủy và Thành ủy giải quyết là phổ biến chủ trương cho cấp dưới và bố trí cán bộ đúng... Chỉ thị của Thành ủy được cấp dưới và các ngành có liên quan chấp hành khẩn trương: các đoàn thể chọn và giới thiệu đội viên theo đúng tiêu chuẩn những đoàn viên ưu tú của đoàn thể mình. Bộ Quốc phòng và Bộ chỉ huy Vệ quốc đoàn ở Hà Nội giải quyết những vấn đề về trang bị vũ khí, quần áo, thuốc men; Hội Phụ nữ bảo đảm cung cấp lương thực, thực phẩm, v.v... Không có tình trạng nghị quyết của cấp ủy đã có rồi nhưng các cơ quan có liên quân không biết hoặc không tổ chức bảo đảm. Thời kỳ đó tuy bộ máy của Đảng và chính quyền mới thành lập, kinh nghiệm lãnh đạo và quản lý mọi việc còn rất ít ỏi, nhưng việc chấp hành chỉ thị và nghị quyết của Đảng rất nghiêm chỉnh, với tinh thần cách mạng trong sáng. Chính nhờ có những ưu điểm trên nên nhiều khó khăn của các tổ chức của Đảng, chính quyền và đoàn thể cách mạng, trong đó có Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu được khắc phục, nhiều công tác được tiến hành có kết quả tốt đẹp.


Một trong nhiều thuận lợi cơ bản của Đội Tự vệ chiến đấu là ngay từ lúc mới được tổ chức, Đội đã được đồng chí thay mặt Xứ ủy - đồng chí Trần Quốc Hoàn trực tiếp và thường xuyên theo dõi, giao nhiệm vụ, từ định rõ tính chất của đội đến các hoạt động đấu tranh, luôn luôn quan tâm đến việc trang bị và hậu cần của Đội.


Một chủ trương đúng được đề ra kịp thời lại được tổ chức thực hiện bằng những biện pháp cụ thể với sự tham gia thiết thực của các ngành có liên quan và đặc biệt là sự theo dõi, đôn đốc, giúp đỡ của cán bộ đại diện cấp trên, đó là điều kiện quan trọng đầu tiên để bảo đảm thành công của công tác tổ chức và sử dụng Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu.


2. Vai trò của đội trưởng - người chủ trì mọi mặt công tác của đội rất quan trọng. Thời gian đầu, trong toàn đội chỉ có 1 đảng viên là đồng chí đội trưởng - Thành ủy viên, chưa có chi bộ Đảng. Mọi công việc lãnh đạo của Đảng đối với đội đều do đội trưởng gánh vác. Tuy nhiên mọi chủ trương, chính sách của Đảng đề ra, mọi nhiệm vụ giao cho đội đều được phổ biến kịp thời, chính xác cho các đồng chí giúp việc trực tiếp, rồi đến toàn đội và được chấp hành triệt để. Là người nắm vững đường lối và nhiệm vụ trên giao cho đội, có tác phong thực sự dân chủ, đội trưởng rất chú trọng tổ chức những buổi thảo luận với các cán bộ dưới quyền để quán triệt nhiệm vụ, thống nhất ý kiến về biện pháp thực hiện. Những buổi thảo luận dân chủ như thế làm cho mọi người ngày càng gắn bó với nhau. Đấy cũng là một trong những cách bồi dưỡng cán bộ của đội trưởng. Sau này có thêm 2 đảng viên ở nơi khác về là đồng chí Hồng Thao và Nguyễn Anh Bảo, hình thành chi bộ Đảng. Các đồng chí đảng viên đã tập hợp được trí tuệ và nghị lực của anh chị em vào việc thực hiện mọi chỉ thị của Đảng. Nếp sống giản dị chan hòa với đồng đội, tinh thần tận tụy công tác, ý thức kỷ luật nghiêm túc và quá trình rèn luyện đấu tranh cách mạng của các đồng chí đảng viên đã có sức lôi cuốn mạnh mẽ toàn đội vào việc hoc tâp, rèn luyện công tác và chiến đấu. Chính nhờ có những người chủ trì như thế mà cán bộ và đội viên trưởng thành rõ rệt. Chỉ sau một thời gian ngắn, nhiều đồng chí đã được kết nạp vào Đảng, tạo điều kiện xây dựng chi bộ vững mạnh trong Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu. Với số đảng viên được tăng thêm, chi bộ có thêm sức mạnh. Năng lực lãnh đạo của chi bộ được nâng cao trên cơ sở phát huy những ưu điểm mà đội ngũ đảng viên đầu tiên đã vun đắp được. Đó chính là một nguồn sức mạnh dồi dào của Đội.

[vnmilitaryhistory]

3. Công tác giáo dục chính trị nhằm xác định rõ ràng, vững chắc lý tưởng cách mạng với mục tiêu chiến đấu là cơ sở để nâng cao giác ngộ, bồi dưỡng ý chí đấu tranh và đạo đức cách mạng. Đạo đức của người quân nhân cách mạng là động lực thúc đẩy mọi người vượt khó khăn nguy hiểm khi làm nhiệm vụ. Trong lúc đó tài liệu không nhiều, nội dung nghiên cứu còn đơn giản nhưng rất cơ bản, sâu sắc và cấp thiết.


Do học và hành, lý luận và thực tiễn luôn luôn gắn với nhau nên những buổi học chính trị thường là những giờ sinh hoạt sôi nổi, bổ ích. Các chi bộ, đội viên đều được Đội mạnh dạn giao công tác và chế độ rút kinh nghiệm công tác hàng ngày, tự phê bình và phê bình được thực hiện có nền nếp đã củng cố từng bước vững chắc những kết quả học tập. Nhờ đó, trình độ chính trị của anh chị em trong Đội được nâng lên rõ rệt và nhanh chóng qua từng công tác, từng đợt hoạt động. Đoàn kết nội bộ ngày càng chặt chẽ trên tinh thần đồng chí. Ý thức kỷ luật tự giác ngày càng cao. Trong đấu tranh với kẻ thù cũng có lúc có những biểu hiện ấu trĩ. Cá biệt có người dao động khi tình hình diễn biến căng thẳng, khi kẻ thù điên cuồng chống phá cách mạng. Những cuộc sinh hoạt đấu tranh có lý có tình trong nội bộ do đội trưởng và các cán bộ giúp việc khác chủ trì được tiến hành kịp thời, nghiêm túc đã giúp mọi người phân biệt rõ đúng sai, có thêm kinh nghiệm và củng cố thêm quan điểm về đấu tranh giai cấp và bản lĩnh chính trị của toàn Đội. Những đồng chí mắc sai lầm đã sửa chữa và trở thành cán bộ tốt.


Cho đến nay, mỗi khi nhớ lại những buổi học tập chính trị thời kỳ là đội viên Tự vệ chiến đấu Hoàng Diệu, anh chị em nào cũng thừa nhận những "bài học vỡ lòng" hồi đó có tác dụng lớn đối với sự trưởng thành sau này của mình. Giác ngộ về lý tưởng cách mạng - lý tưởng cộng sản chủ nghĩa kiên định lập trường chiến đấu cho thắng lợi của chủ nghĩa xã hội đưối ngọn cờ của Đảng là nội dung rèn luyện cơ bản, thường xuyên đối với mỗi người để có thể tiếp tục góp sức vào sự nghiệp cách mạng của dân tộc và giai cấp.


4. Trong công tác của mình, bất cứ ở đâu, các đơn vị Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu luôn luôn gắn bỏ với nhân dân, nhất là các tầng lớp lao động, dựa chắc vào các đoàn thể quần chúng và đoàn kết phối hợp chặt chẽ với các lực lượng Vệ quốc đoàn, Công an, Tự vệ công nhân và Tự vệ Thành. Bằng thái độ khiêm tốn, chân tình, tinh thần tận tụy trong công tác và dũng cảm, linh hoạt trong chiến đấu, Đội đã tranh thủ được sự giúp đỡ về nhiều mặt của đồng bào, sự phối hợp và hỗ trợ tích cực của các cơ quan chính quyền và các lực lượng vũ trang khác. Đạt được những kết quả này là nhờ có sự giáo dục thường xuyên của chi bộ và các cán bộ phụ trách Đội, cùng với sự động viên dạy dỗ của Hồ Chủ tịch các đồng chí lãnh đạo khác. Kết quả đạt được còn do hoạt động thực tế của Đội được tổ chức chặt chẽ, có kế hoạch chu đáo, được mọi cán bộ và đội viên thực hiện với ý thức tự giác cao, nhiệt tình cách mạng bền bỉ và tinh thần tận tụy phục vụ nhân dân. Vì vậy toàn đội đã tiến bộ nhanh trong hoàn cảnh vừa xây dựng vừa công tác. Tiến bộ đó được thể hiện rõ bằng hiệu suất công tác và chiến đấu, do đó càng động viên anh chị em nỗ lực học tập, rèn luyện và hoàn thành tốt các nhiệm vụ.


Gắn bó với nhân dân là một trong những bài học sâu sắc mà Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu thu hoạch được trong quá trình hoạt động của mình. Chỉ có gắn bó thực sự với nhân dân mới hiểu rõ được đối tượng mình phục vụ, mới có căn cứ để đối chiếu, xem xét ưu điểm và khuyết điểm của mình. Và điều quan trọng hơn nữa là khai thác được trí tuệ và lực lượng phong phú của quần chúng để bồi dưỡng cho mình, thắt chặt mối quan hệ quân dân, đập tan những luận điệu chia rẽ của kẻ thù.


5. Trong điều kiện cách mạng mới thành công, khó khăn và thiếu thốn rất nhiều, toàn đội đã tổ chức được lối sống lành mạnh. Trong lao động, học tập, công tác và chiến đấu anh chị em đã cố gắng rèn luyện theo tinh thần cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư như Bác Hồ dạy, như Người đã nêu gương sáng cho toàn Đảng, toàn dân và toàn quân. Dưới sự lãnh đạo của chi bộ và những hành động gương mẫu của đồng chí đội trưởng, các đồng chí phụ trách khác, anh chị em trong đội luôn luôn được sự cổ vũ thường xuyên để rèn luyện nếp sống mới trong môi trường trong lành của một tổ chức vũ trang cách mạng. Nhờ đó, mặc dù đời sống vật chất còn gian khổ, công tác còn nhiều lúc vất vả, đấu tranh với kẻ thù nhiều khi rất quyết liệt, ít có ai thoái thác nhiệm vụ. Trái lại những trường hợp tranh nhau đi chiến đấu, nhận những nhiệm vụ khó khăn thường là phổ biến. Làm xong nhiệm vụ trở về đơn vị, ai nấy thấy như được về sum họp với những người thân yêu nhất. Lời ca tiếng hát lại vang lên. Những câu chuyện về công tác trong ngày lại được kể cho nhau nghe và bàn luận nhiều khi rất sôi nổi. Nếp sống tập thể được cải tiến từng bước nhằm tạo thêm điều kiện cho việc học tập và công tác đạt được kết quả nhiều hơn và tốt hơn, đã gắn bó mọi người trong những phân đội với nhau, với toàn Đội. Tình đồng đội, đồng chí trong cuộc sống lành mạnh, vui tươi, rất dân chủ, bình đẳng thân thiết với nhau như anh em ruột thịt, nhưng rất kỷ luật làm cho anh chị em tiếp sức được cho nhau, giúp đỡ và động viên nhau để cùng tiến bộ, cùng hoàn thành nhiệm vụ.


Những kinh nghiệm trên về xây dựng và sử dụng Đội Tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu trong thời kỳ đấu tranh chống thù trong, giặc ngoài ở Thủ đô để bảo vệ Đảng, bảo vệ chính quyền cách mạng nói lên sự lãnh đạo đúng đắn của Xứ ủy, Thành ủy và sự nỗ lực phấn đấu của các cán bộ và đội viên nhằm thực hiện nhiệm vụ được giao. Trong suốt cuộc đời hoạt động của mình, mỗi đồng chí đều thấy rõ ý nghĩa sâu sắc của những ngày tháng được rèn luyện ở Tự vệ chiến đấu. Chính nhờ có sự rèn luyện đó mà anh chị em có "vốn" cơ bản ban đầu để vươn lên trình độ ngày càng cao và trưởng thành như ngày nay. Những đội viên, cán bộ, đảng viên của Đội Tự vệ chiến đấu, sau này trưởng thành đều không quên được những kỷ niệm sâu sắc của những ngày sống và chiến đấu trong tổ chức vũ trang cách mạng này.