Ngọn lửa chiến tranh lạnh - Tập 1

[SaoVang]

- Vì chúng tôi hơn bất cứ ai, thể nghiệm sâu sắc về tệ sùng bái cá nhân, chịu thiệt hại cũng nặng nề nhất - Khơrútsốp chỉ còn biết chống đỡ, không phản kích lại được nữa.

- Phải phê phán, nhưng không được phủ định sạch trơn, nhất là không cho phép lấy việc chống tệ sùng bái cá nhân để ám chỉ công kích Đảng anh em khác - Đặng Tiểu Bình tiếp tục tấn công. 

- Cao Cương là bạn của chúng tôi, các đồng chí đã thanh trừ ông ta, thế là không hữu nghị đối với chúng tôi, nhưng ông ta vẫn là bạn của chúng tôi - Khơrútsốp cãi lý.

Đặng Tiểu Bình tỏ ra nghiêm khắc hiếm thấy, có thể nói là một sự trang nghiêm lịch sử:

- Đấy là chính đồng chí nói đấy nhé. Câu nói này phải ghi vào biên bản. 

Trong một số tình huống quan trọng, Khơrútsốp nói năng thường thiếu suy nghĩ chín chắn, thậm chí có khi không lường được hậu quả. Nhược điểm này có lẽ cũng là một nguyên nhân khiến ông ta cuối cùng đã mất chức. Chính trong bữa tiệc này, trước đông đảo bao nhiêu người, Khơrútsốp trút hết bực dọc nói: 

- Các đồng chí đã chẳng rất thích Môlôtốp đấy sao? Các đồng chí nhận ông ấy đi, cho các đồng chí ông ấy đấy. Nhưng Cao Cương vẫn là bạn của chúng tôi.

- Thật là vớ vẩn, hoang đường quá đỗi - Đặng Tiểu Bình cảm thấy vừa bực mình vừa tức cười: Gặp loại đối thủ thế này, dĩ nhiên chẳng cần nhiều lời với ông ta làm gì.

Các thành viên Đoàn Chủ tịch Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô biết Khơrútsốp không còn tự kiềm chế được mình nữa, để ông ta phát biểu lúc này dễ rơi vào thế bị động, nhiều người nhao nhao đứng dậy dàn hòa, chúc rượu nhau, để ngăn chặn Khơrútsốp nói lung tung.
Khơrútsốp cũng nhân lúc chạm cốc, lái sang chuyện khác

Dựa vào bản "Thông báo” mà Liên Xô phân phát công kích đích danh Đảng Cộng sản Trung Quốc trong Hội nghị Bucarét lần này, phái đoàn Đảng Cộng sản Trung Quốc đã trả lời những điểm chi tiết trong Thông báo đó. Rất nhiều Đảng anh em nghe "trả lời" của đoàn mới than thở rằng:

- Chúng tôi: không ngờ tới mâu thuẫn giữa hai Đảng Trung-Xô lớn đến như vậy!

Thực tế, khi Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô mở tiệc chiêu đãi phái đoàn 26 Đảng các nước long trọng như thế này, thì mâu thuẫn này đã công khai trước các Đảng Cộng sản các nước trên thế giới.

- Hiện nay, quan điểm của chúng ta về phong trào Cộng sản quốc tế có bất đồng với các đồng chí Trung Quốc. Căn cứ vào bài "Chủ nghĩa Lênin muôn năm" của Trung Quốc, theo chúng tôi các đồng chí ấy có quan điểm cực tả. 

Khi Khơrútsốp chúc rượu với tư cách chủ nhà, ông ta lại tiếp tục công kích Đảng Cộng sản Trung Quốc. Vừa dứt câu nói, ánh mắt sắc lẹm của ông ta nhìn thẳng vào Khang Sinh:

- Những thứ đó đều do đồng chí chấp bút.

[SaoVang]

Đặng Tiểu Bình cắt ngang lời Khơrútsốp, vẫn với vẻ ung dung bình thản:

- Ý kiến về phong trào Cộng sản quốc tế là vấn đề quan trọng hiện nay đối với các Đảng. Các Đảng đều có ý kiến của riêng mình, không thể để đồng chí áp đặt được.

- Các đồng chí nói phe xã hội chủ nghĩa đứng đầu là Liên Xô nhưng ý kiến chúng tôi nêu ra, các đồng chí đâu có chấp nhận - Khơrútsốp lại bắt đầu gay gắt - Các đồng chí đã nói ngược lại với tinh thần Hội đàm Trại  Đavít.

- Chúng tôi nói ngược lại - Khang Sinh giọng lạnh lùng - Không có chữ ký tham dự của Trung Quốc, tất cả các điều ước các đồng chí ký kết không có sức ràng buộc chúng tôi.

- "đứng đầu” không phải chỉ là đứng ra triệu tập Hội nghị, “đầu”, như vậy chúng tôi không làm! - Khơrútsốp tức giận nói.

- Đứng đầu không phải là Đảng bố, được quyền ra mệnh lệnh, tuỳ ý quy định cho các Đảng khác phải làm như thế nào - Đặng Tiểu Bình bình tĩnh nhắc nhở.

Trong suốt thời gian Hội nghị, mỗi lần tiệc tùng đều do Đặng Tiểu Bình và Khơrútsốp chủ động, đại biểu của 26 Đảng khác hầu như không nói gì, ngồi bàng quan với những vẻ mặt khác nhau.

- Hừm, có Đảng ngoài miệng tuyên truyền phe Xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu. Nhưng thực tế thì đang hạ bệ Liên Xô, họ đã nói khác chúng ta về các vấn đề quá độ hòa bình, hòa hoãn Đông - Tây, về vấn đề tài giảm binh bị và cuộc gặp gỡ Nguyên thủ Xô - Mỹ.

Khơrútsốp dường như luôn muốn tránh đối đầu với Đặng Tiểu Bình (ông từng nói riêng: "con người này lợi hại lắm, khó giao du’), nhìn vào Khang Sinh, ông nói:

- Điều mà các đồng chí làm chính là chủ nghĩa giáo điều tả khuynh.

Khang Sinh trước sau vẫn giữ vẻ mặt lạnh lùng, tiếng nói cũng lạnh lùng:

- Lại thế nữa, đồng chí chụp cho tôi chiếc mũ: Chủ nghĩa giáo điều tả khuynh, thì tôi cũng biếu đồng chí một chiếc: Chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh.

Những câu này, các đại biểu có mặt đều trực tiếp nghe thấy cả.

Khơrútsốp đành nén giận, chấm dứt cuộc tranh luận chẳng vui vẻ gì, tiếp tục nâng cốc chúc rượu.

- Thôi, hãy để chúng ta chúc sức khoẻ lẫn nhau, xin mời cạn chén .

Tranh luận trong bữa tiệc gay gắt như vậy, thì không khí trong Hội nghị cũng vậy thôi, khá căng thẳng. Dự thảo tuyên ngôn của Đảng Cộng sản Liên Xô cũng được nghiên cứu tranh luận từng câu từng đoạn, và thường kèm theo những lời phát biểu chỉ trích.

[SaoVang]

Trưởng đoàn Trung Quốc Đặng Tiểu Bình đã phát biểu một bài dài. Đó chính là toàn văn bài trả lời của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc ngày 10 tháng 9 năm 1960 đáp lại Thông báo của Liên Xô gửi phía Trung Quốc ngày 21 tháng 6. Nội dung gồm có:

“1. Trong Hội nghị Bucarét, phía Liên Xô đã bất ngờ công kích, sau đó xé bỏ các hiệp định viện trợ cho Trung Quốc mà hai nước đã ký kết, rút hết chuyên gia về nước.

2. Khơrútsốp trong Hội nghị Bucarét đã mở rộng sự bất đồng về hình thái ý thức giữa hai Đảng sang lĩnh vực quan hệ giữa hai nước.

3. Về vấn đề xung đột biên giới Trung Ấn, phía Liên Xô đã bênh vực Ấn Độ, chỉ trích Trung Quốc, thi hành phương châm chiến lược "chính trị địa lý” ở châu Á.

4. Phía Liên Xô tô hồng cho đế quốc Mỹ, tuyên truyền "tinh thần Trại  Đavít" gây áp lực chính trị với Trung Quốc.

5. Tháng 9 năm 1955 Khơrútsốp đã yêu cầu Thủ tướng Liên Bang Đức Ađênauơ, nói rằng Trung Quốc đã trở thành vấn đề lớn nhất đối với Liên Xô, đề nghị Ađênauơ giúp đỡ đối phó với Trung Quốc”.

Bẩy điểm khác của bài phát biểu là nói về sự kiện quan hệ Liên Xô-Ba Lan, sự kiện Hungari, vấn đề tranh luận về uỷ ban thường trực công đoàn châu Á họp ở Bắc Kinh...

Trong các cuộc tranh luận, quan điểm của hai phía đối chọi nhau, biên bản Hội nghị đều ghi chép tường tận, phiên dịch Lý Việt Nhiên đã kể ra hai ví dụ nho nhỏ gây ấn tượng khá sâu sắc, qua đó có thể thấy Hội nghị đã diễn ra trong không khí căng thẳng gay gắt như thế nào.

Hội nghị lần này, phía Liên Xô do Suxlốp, người đã phụ trách công tác tư tưởng nhiều năm đứng đầu. Ông là thành viên Đoàn Chủ tịch Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô, người cao gầy, thích đội chiếc mũ Lênin kiểu đỉnh tròn, nói năng chắc chắn hơn Khơrútsốp nhiều, rất chú trọng tính lôgích. Giọng ông khàn khàn, ngay cả khi chỉ trích đối phương cũng vẫn tỏ ra điềm tĩnh.

- Chuyên gia Liên Xô đã rất khó triển khai công việc ở Trung Quốc. Bầu không khí chỗ các đồng chí không thể nào làm việc được - Suxlốp đưa ngón tay cái bên tay trái nâng gọng kính lên liếc nhìn Đặng Tiểu Bình, rồi tiếp tục nhìn vào đôi bàn tay mình, thong thả nói. Thí dụ như Đại nhảy vọt của các đồng chí. Làm cái gì mà gọi là "nhổ cờ trắng". Chuyên gia Liên Xô ở nhà máy điện Trùng Khánh cũng được các đồng chí đưa tới một lá cờ trắng. Có thể thấy thái độ của các đồng chí đối với chuyên gia Liên Xô đã khiến chúng tôi không thể tiếp tục làm việc được nữa. Trách nhiệm rút chuyên gia Liên Xô không phải do chúng tôi, hoàn toàn do cách làm của các đồng chí gây ra...

Phát ngôn trong Hội nghị theo thứ tự, bên này một lượt, bên kia một lượt. Đoàn Trung Quốc nói chung đều phát biểu sau. Sau khi Suxlốp nêu ra thí dụ này, Đặng Tiểu Bình chỉ thị cho Lý Việt Nhiên và vài người nữa đi thẩm tra ngay.

Lý Việt Nhiên rời cuộc họp, gọi ngay điện thoại đường dài về nước, kiểm tra tình hình thực tế, sau đó lẳng lặng vào báo cáo tường tận với Đặng Tiểu Bình.

Đến lượt Đặng Tiểu Bình phát biểu, ông đặt hai tay lên bàn, điếu thuốc lá trên tay trái vẫn từ từ toả khói, ông chầm chậm nhìn khắp lượt đại biểu các nước.

- Đồng chí Suxlốp nói rằng chúng tôi đưa cho chuyên gia Liên Xô cờ trắng, cho nên Liên Xô mới rút chuyên gia. Chúng tôi đã kiểm tra. Đúng là đã đưa một lá "cờ trắng”, nền là gấm trắng, có viền vàng, trên thêu tám chữ đỏ rất đẹp "Chân thành hữu nghị, Viện trợ vô tư” - Đặng Tiểu Bình ngừng một lát nhếch miệng cười, đồng thời chầm chậm nhìn lướt qua đại biểu các Đảng đang giữ vẻ mặt khác nhau, cuối cùng ánh mắt dừng lại nơi Suxlốp, không cười nữa.

Suxlốp không ngẩng đầu lên, chỉ nhíu nhíu lông mày tỏ vẻ đáng tiếc, hai tay xoa vào nhau có vẻ hơi ngượng.

[SaoVang]

- Đồng chí Suxlốp, có thể thấy - Giọng Đặng Tiểu Bình trầm và chậm rãi, vì thế càng trở nên có sức nặng - tình hình đồng chí nắm được đã khác với thực tế lớn như thế nào?

Suxlốp bối rối lẩm bẩm:

- Vấn đề chi tiết này có gì đáng đôi co.

- Vậy thì, rút cục vì sao lại rút chuyên gia? Các đồng chí rút chuyên gia, chúng tôi thiết tha giữ lại, vì liên quan đến các ngành kinh tế quan trọng của nước tôi. Các đồng chí đơn phương xé bỏ hợp đồng rút cục nhằm đạt mục đích gì - Mắt Đặng Tiểu Bình long lên như ánh chớp sáng quắc - Việc làm của các đồng chí không những gây tổn thất to lớn cho nền kinh tế của chúng tôi, mà còn làm tổn hại nặng nề đến tình cảm của nhân dân Trung Quốc. Trong vấn đề này, các đồng chí không nên thiển cận, phải có tầm nhìn lịch sử.

Những lời Đặng Tiểu Bình nói thật sâu sắc. Khơrútsốp đã làm tổn thương tình cảm của nhân dân Trung Quốc. Sự tổn hại này để lại những vết thương trong tâm hồn mấy thế hệ người Trung Quốc. Còn nhớ tháng 8 năm 1960, trong một bữa tiệc tiễn biệt các chuyên gia Liên Xô sắp về nước, Chu Ân Lai sau khi điểm lại lịch sử phát triển tình hữu nghị Trung-Xô đã xúc động nói: "Toàn thể chuyên gia Liên Xô ngày đêm chung lưng đấu cật với đồng nghiệp Trung Quốc đã xây đắp nên tình hữu nghị sâu nặng. Bây giờ Chính phủ Liên Xô đột nhiên rút tất cả các bạn về nước chúng tôi đã cố giữ lại, nhưng không có kết quả. Hôm nay tại đây xin bày tỏ sự lưu luyến sâu sắc, tình cảm của tôi đã không cho phép tôi nói tiếp được nữa”... Khi ấy rất nhiều chuyên gia Liên Xô đã không cầm được nước mắt.

Lý Việt Nhiên lại kể thí dụ thứ hai để chứng minh việc chuẩn bị văn kiện cho hội nghị lần này thật sự rất căng thẳng, đã thảo luận từng đoạn từng câu, thậm chí đến cả từng từ từng chữ.

Khi bàn tới vấn đề chiến tranh và hòa bình, bản thảo văn kiện cũ đã dùng một từ, từ này trong tiếng Nga có nghĩa "nắm chắc dây cương”. Hồ Kiều Mộc nói: "Từ này phải cân nhắc lại, không phải là để ngựa sợ hãi lồng lên rồi mới nắm chắc dây cương, mà phải ngăn chặn trước khi nó sợ hãi lồng lên".

Cũng vì từ này mà phía Trung Quốc và Liên Xô tranh luận mãi, nhấn mạnh việc đề phòng chiến tranh, chứ không để chiến tranh nổ ra rồi mới tìm cách "nắm chắc dây cương con ngựa đã sợ hãi lồng lên"

Bộ trưởng Bộ tuyên truyền Đảng Cộng sản Liên Xô Pônômariép chủ trì Hội nghị tranh cãi đến toát mồ hôi. Ông phanh vạt áo, kéo một gấu áo lên vừa phe phẩy vừa nói: .

- Phiên dịch Trung Quốc đã nghiên cứu tiếng Nga đến mức này thì chịu, soi móc chữ nghĩa thế này, chúng ta đành phải mở từ điển ra thôi.

Trong cuộc đọ sức căng thẳng kịch liệt như vậy, Đặng Tiểu Bình trước sau vẫn bình thản như thường. Ra khỏi Hội nghị lại cười cười, nói nói. Phái đoàn ăn cơm ở Đại sứ quán, thường không ngớt tiếng cười nói thoải mái vui vẻ. 

Một hôm, sau khi tranh luận kịch liệt, về đến Sứ quán ăn cơm, mọi người rất ít nói. Khi ấy, Đặng Tiểu Bình lên tiếng gọi phu nhân của Đại sứ Lưu Hiểu rồi hất hàm cười hỏi:

- Trương Nghị này, chị là người Giang Tây, chị có biết điển tích "Thỏ ăn gà” không?

- Cái gì, thỏ ăn gà? Con... thỏ ấy à? - Trương Nghị tưởng mình nghe lầm.

- Đúng, thỏ ăn gà?

- Ấy à, đồng chí Tiểu Bình, tôi chỉ nghe nói cáo ăn gà, chứ chưa bao giờ nghe nói thỏ ăn gà cả - Trương Nghị nhịn không nổi cười, bụm miệng lắc đầu - Mà lại còn là điển tích nữa chứ?

- Dĩ nhiên là có điển tích, việc này xảy ra vào những năm 30 - Đặng Tiểu Bình cười nhìn mọi người, còn mọi người thì trố mắt chờ câu chuyện - Có ai biết không nhỉ? Không biết thì tôi kể cho nghe. Chuyện này xảy ra với Lục Định Nhất....

- Ở Diên An phải không ạ? - Có người hỏi.

- Không phải là nuôi thỏ ở Diên An, mà là báo cáo ở Diên An. Khi phiên âm tên Trốtkit gì gì đó, giọng Vô Tích của ông ta thật là nặng, nói đi nói lại vẫn cứ là "Thỏ ăn gà" (Tiếng Trung Quốc, phiên âm tên Trôtki (Thác-lạc-thứ-cơ) đọc gần giống với các từ “thỏ ăn gà” (Thổ tử thực kê) - ND). Một số đồng chí chúng tôi nghe xong báo cáo, vẫn không tin là thỏ ăn gà, cũng giống như Trương Nghị bây giờ, vừa ra khỏi hội trường vừa nhao nhao hỏi nhau. "Thỏ ăn gà là thế nào nhỉ? Chưa nghe nói thỏ lại có thể ăn gà bao giờ..."

Mọi người vỡ lẽ cười vui vẻ, cảm giác căng thẳng còn lại khi tranh luận trong Hội nghị đã tan biến.

Trong Hội nghị, đại biểu Đảng Cộng sản nhiều nước đều phát biểu bằng tiếng Nga, khi phát biểu đã lên án đảng Lao động Anbani, chỉ trích Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Khi ăn cơm, Đặng Tiểu Bình biết Lý Việt Nhiên khéo bắt chước cách nói của người khác, trước kia đã từng bảo anh bắt chước Bạc Nhất Ba, thế là ông lại đề nghị:

- Cậu Lý, cậu hãy làm trò cho mọi người xem đi, bắt chước Batđax xem nào.

Và thế là, Lý Việt Nhiên liền bắt chước giọng nói và vẻ mặt của Batđax luôn, khiến mọi người cười phá lên. 

[SaoVang]

Bàn về "ớt” trước bàn Hội nghị

.

Phái đoàn của Đặng Tiểu Bình về nước được một tuần, thì ngày 5 tháng 11 năm 1960 phái đoàn Đảng và Chính phủ Trung Quốc do Lưu Thiếu Kỳ, Đặng Tiểu Bình dẫn đầu lại bay đi Mátxcơva, tham dự lễ chào mừng 43 năm Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga và tham dự Hội nghị đại biểu 81 Đảng Cộng sản Đảng Công nhân.

Liên Xô phái hai chuyên cơ TU-104 sang đón phái đoàn Trung Quốc. Chu Ân Lai và Chu Đức ra sân bay tiễn. Lý Việt Nhiên đi máy bay cùng các đồng chí Lưu Thiếu Kỳ, Đặng Tiểu Bình, Dương Thượng Côn, các thành viên khác của đoàn cùng Bành Chân đi chiếc máy bay kia.

Chuyên cơ cất cánh từ sân bay Tây Giao Bắc Kinh, theo thông lệ trước tiên qua Iếccút. Trong lúc tạm nghỉ ở sân bay Iếccút, Bí thư khu uỷ địa phương đón tiếp phái đoàn Trung Quốc. Đó là một người trẻ tuổi. Trước đây phái đoàn Trung Quốc mỗi khi qua đây hầu như đều do người đồng chí trẻ tuổi này đứng ra chăm lo. Ông rất thích chuyện trò, có khi còn quá lắm lời, mọi người chẳng chú ý nghe nữa.

Chuyên cơ từ Iếccút bay đến sân bay Vônucôvơ Mátxcơva, các nhà lãnh đạo Liên Xô Khơrútsốp, Vôrôsilốp, Suxlốp, Kôgiưlốp, Gờrômưkô ra sân bay đón tiếp.

Lưu Thiếu Kỳ bước ra cửa máy bay đầu tiên, sau đó là Đặng Tiểu Bình. Điều khác với trước là không có đội danh dự, cũng không trải thảm. Hai bên không còn niềm nở như năm 1957 nữa. Lưu Thiếu Kỳ chỉ bắt tay theo nghi lễ với Khơrútsốp chứ không ôm hôn.

- Hoan nghênh đồng chí đến Mátxcơva - Khơrútsốp nói với giọng xã giao - Trước khi đồng chí tới, Uỷ ban chuẩn bị văn kiện của 26 Đảng các nước đã làm việc rất có kết quả. Bây giờ đồng chí Lưu Thiếu Kỳ đã đến, tôi tin rằng sẽ đạt được thành quả lớn hơn, hài lòng hơn.

Lưu Thiếu Kỳ mỉm cười gật đầu:

- Chúng tôi đến đây với nguyện vọng đoàn kết hữu nghị, tôi tin rằng với sự cố gắng chung của lãnh đạo hai phía chúng ta và các Đảng anh em, Hội nghị này sẽ tốt đẹp.

Lãnh đạo Trung-Xô sau khi bắt tay gặp mặt, bèn lên xe tới biệt thự của Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô trên đồi Lênin, Khơrútsốp cùng ngồi với Lưu Thiếu Kỳ trên một chiếc xe "QUIS"

Trên xe, Khơrútsốp trò chuyện với Lưu Thiếu Kỳ dăm ba câu mang tính chất Ngoại giao. Sau một lúc im lặng, ông nói:

- Cuộc họp này mọi quyết định là do chúng ta, phần chúng tôi đã chuẩn bị xong xuôi, bây giờ trông chờ vào các đồng chí Trung Quốc.

Lưu Thiếu Kỳ trả lời rất đúng mực:

- Không phải là trông chờ ở chúng tôi. Chúng tôi tới đây với nguyện vọng đoàn kết, chân thành. Mong rằng Đảng Cộng sản Liên Xô là đầu tàu đoàn kết.

Sau đó Lưu Thiếu Kỳ lặng lẽ nhìn ra ngoài cửa kính xe. Khơrútsốp cũng chăm chú dõi theo ánh mắt Lưu Thiếu Kỳ nhìn ra ngoài, dường như bị cái gì đó làm cho xúc động, có lẽ là những toà nhà ở mới được xây dựng chăng? Cuối cùng ông đã lên tiếng:

- Lần trước đồng chí Mao Trạch Đông đến đây, tôi đã có giới thiệu. Mấy năm nay chúng tôi xây nhiều nhà ở mới, những nhà cao tầng, đồng chí nhìn thấy đều là nhà ở mới của công nhân viên chức. Thành phố chúng tôi phát triển khu trung tâm, lấy điện Kremli và Hồng trường làm chính, đồng thời phát triển nhiều khu trung tâm khác, nhất là ở vùng ngoại ô đã xây dựng nhiều nhà ở dân dụng để thoả mãn nhu cầu của nhân dân. Tóm lại, tình hình rất tốt, chỉ có nông nghiệp không khả quan lắm, chủ yếu do nguyên nhân thời tiết.

[SaoVang]

Liên Xô là nước xuất khẩu lương thực. Khơrútsốp khi lên cầm quyền, đã nóng vội vì những lợi ích trước mắt, làm mất cân đối trong chính sách nông nghiệp, buộc phải bỏ vàng dự trữ ra mua lương thực, khiến Liên Xô từ một nước xuất khẩu lương thực trở thành một nước phải nhập khẩu lương thực, điều này phái đoàn Trung Quốc đã cảm nhận thấy ngay khi đến Liên Xô. Lúc đoàn tạm nghỉ ở Iếccút đã luôn được nghe giới thiệu về tình hình thất thu lương thực.

Nhưng, khó khăn khi ấy của Trung Quốc còn lớn hơn nhiều, điều đó có quan hệ trực tiếp với Đại nhẩy vọt. Sau khi đổ hết khó khăn về nông nghiệp là do thời tiết xấu, Khơrútsốp nhìn Lưu Thiếu Kỳ với ánh mắt đầy ngụ ý.

Lưu Thiếu Kỳ không đổ trách nhiệm cho "thiên tai" như Khơrútsốp, ông chỉ nói một câu ngắn gọn:

- Chúng tôi cũng mất mùa nghiêm trọng, khó khăn rất nhiều, chúng tôi đang điều chỉnh chính sách để giải quyết những khó khăn này.

Nói xong, câu chuyện lại quay về chủ đề chính.

Khơrútsốp nói:

- Về Hội nghị Đảng Cộng sản các nước lần này, tuy đã được Uỷ ban chuẩn bị văn kiện bàn bạc thảo luận, nhưng vẫn còn một số vấn đề. Chúng tôi kiên trì quan điểm của mình, chúng tôi tin rằng các đồng chí Trung Quốc hiểu được lập trường của chúng tôi. 

Lưu Thiếu Kỳ ở trên xe, vẫn mặc áo khoác cổ lông, đội mũ sắc phục bằng dạ, ngồi rất ngay ngắn, nói không hề đổi sắc

- Đồng chí Tiểu Bình đã phát biểu ý kiến của chúng tôi - ông liếc nhìn Khơrútsốp, giọng thành khẩn - Mong rằng trong Hội nghị này, các đồng chí Liên Xô xuất phát từ tình hình chung cố gắng bàn bạc, tranh thủ được sự nhất trí, đừng để xảy ra tranh luận lớn, làm cho Hội nghị không được tốt đẹp

Khơrútsốp mặc áo khoác, đội chiếc mũ Thổ Nhĩ Kỳ da cừu xám trắng, quen tay xoay xoay chiếc đồng hồ đeo tay, lại nhắc lại:

- Mọi quyết định là do chúng ta, chúng tôi đã làm rồi, bây giờ chỉ còn trông chờ ở các đồng chí Trung Quốc.

Lưu Thiếu Kỳ nói năng văn rất ôn hòa, nhưng lập trường rất kiên định:

- Chúng tôi kiên trì đoàn kết, lập trường là như thế và cũng sẽ làm như thế. Về mấy vấn đề nguyên tắc còn lại, lập trường chúng tôi đã rõ ràng, chúng tôi kiên trì.

Khơrútsốp nhíu mày nhún vai, không nói gì nữa.

Hai bên đã sơ bộ thăm dò được lập trường và thái độ của nhau. 

Ngày thứ hai sau khi đến Mátxcơva, Đại sứ Trung Quốc ở Liên Xô Lưu Hiểu báo cáo tình hình với Lưu Thiếu Kỳ.

Lưu Hiểu nói:

- Thời gian sau Hội nghị Uỷ ban chuẩn bị văn kiện 26 nước, Khơrútsốp đã xoá bỏ hết một số nội dung vốn đã thoả thuận. 

- Tình hình này chúng tôi đã biết. Cũng có thể nhân dịp này đưa công khai chủ trương của chúng ta - Lưu Thiếu Kỳ mỉm cười bảo - Khơrútsốp nếu muốn Hội nghị tiến hành thuận lợi thì phải có thiện chí. Họ có như vậy không, chúng ta còn phải xem thực tế. Nếu như trong Hội nghị có người muốn chia rẽ thì quyết không thể chấp nhận. Chúng ta đến là để Hội nghị thành công - Lưu Thiếu Kỳ tỏ ra tự tin và kiên định.

[SaoVang]

Phái đoàn Trung Quốc đến Mátxcơva, Uỷ viên Đoàn chủ tịch Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô, Bí thư ban bí thư Suxlốp tổ chức gặp mặt với Đặng Tiểu Bình tại phòng khách của Trụ sở Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô.

Sau một hồi hàn huyên, hai bên ngồi đối diện nhau hai bên bàn Hội nghị. Sau khi hai bên thông báo tình hình và nêu một số ý kiến về Hội nghị, Suxlốp nói:

- Chúng tôi đã chuẩn bị một bản báo cáo, trình bày toàn diện lập trường và quan điểm của chúng tôi, không phải để tranh luận mà là để hội đàm và trao đổi - ông bổ sung thêm một câu - Có điều trong đó cũng có ít "ớt" đấy

- Thế à? Tôi đang muốn nếm thử xem mùi vị thế nào.

Hai bên đều cười, không nói thêm gì nữa. Thời gian lần gặp mặt này diễn ra rất ngắn. 

Suxlốp không trao ngay văn kiện cho Đặng Tiểu Bình, sau đó mới cử người đưa tới, mở ra xem mới thấy quả là ghê gớm thật, một tập dầy cộp dài tới 120 trang lê thê hơn 6 vạn chữ. Nội dung văn kiện đã công kích toàn diện Đảng Cộng sản Trung Quốc. Hơn nữa, họ còn mang phân phát cho Đảng Cộng sản các nước (văn kiện này là câu trả lời bản phúc đáp của Đảng Cộng sản Trung Quốc về Thông báo của Đảng Cộng sản Liên Xô vừa qua )

Hội nghị căng thẳng ngay từ khi bắt đầu, tranh luận diễn ra kịch liệt. Người phát biểu chính của phái đoàn Trung Quốc là Đặng Tiểu Bình, Lưu Thiếu Kỳ chỉ thỉnh thoảng thêm vào mấy câu ở điểm mấu chốt. Nhưng sau Hội nghị, Lưu Thiếu Kỳ làm việc rất khẩn trương.

Lưu Thiếu Kỳ luôn tỏ thái độ thiện chí. Ông nói với Đại sứ Lưu Hiểu:

- Đồng chí tìm Khơrútsốp, nói với ông ta, Hội nghị 81 Đảng họp thành công cũng chính là bước ngoặt cải thiện quan hệ Trung-Xô vì đã có cơ sở chung.

- Việc này còn phải đợi cơ hội, phải cho họ biết một cách rất tự nhiên mới được - Lưu Hiểu đề nghị.

Lưu Thiếu Kỳ gật đầu:

- Phải làm đúng thời cơ. Nếu như có cơ hội, tôi muốn bàn vấn đề quan hệ Trung-Xô với Khơrútsốp.

Thế là, Lưu Hiểu đẩy mạnh hoạt động, nhanh chóng tìm được cơ hội nêu ý này với Micôian, Kôgiưlốp, họ báo cáo ngay với Khơrútsốp.
Song sự phản hồi rất cứng rắn. Trong tình hình đó, do bất đồng hai bên gay gắt nên khi Lưu Thiếu Kỳ gặp Khơrútsốp đã nói với giọng khuyên can:

- Trong Hội nghị này các đồng chí không nên lên án Đảng Cộng sản Trung Quốc, không nên lên án Đảng Lao động Anbani, hậu quả sẽ không hay.

Khơrútsốp khăng khăng:

- Chúng tôi chỉ nói rõ tình hình, nói rõ quan điểm của mình.

- Chúng tôi đã nói nhiều lần, phương châm của phái đoàn chúng tôi đối với Hội nghị 81 nước là thoả thuận với tinh thần hiệp thương, nhân nhượng thông cảm lẫn nhau, để Hội nghị thành công tốt đẹp, trên cơ sở đó cải thiện quan hệ Trung-Xô. Xuống máy bay tôi đã nói với đồng chí, chúng tôi tới đây với nguyện vọng đoàn kết.

Khơrútsốp vẫn nhìn Lưu Thiếu Kỳ với ánh mắt nghi ngờ, dường như muốn nói "Chẳng phải có người đã công kích Đảng Cộng sản Liên Xô đấy thôi". Quả thực, trong Hội nghị có một số ý kiến của đại biểu Cộng sản cánh tả khá gay gắt, chĩa mũi nhọn trực tiếp vào Đảng Cộng sản Liên Xô. Khơrútsốp có lẽ hiểu lầm là do "bị Đảng Cộng sản Trung Quốc xúi giục", là "sách lược của Đảng Cộng sản Trung Quốc"

[SaoVang]

Lưu Thiếu Kỳ vẫn rất chân thành:

- Trong Hội nghị có những tư tưởng quá tả, cũng có những tư tưởng quá hữu. Chúng tôi ủng hộ những ý kiến hợp lý của phái tả, đối với những tư tưởng quá tả chúng tôi có kiến giải của chúng tôi, chúng tôi phải làm công tác đối với họ. Nhưng họ ở vào một hoàn cảnh đấu tranh đặc biệt, cho nên hai phía Trung - Xô đều phải thông cảm với ý kiến của họ. Tư tưởng quá hữu xuất hiện trong Hội nghị, cũng chẳng lợi gì cho đoàn kết, cái đó cũng là do điều kiện đấu tranh và tư tưởng truyền thống của họ hình thành nên, cũng phải thông cảm với họ, phải làm công tác với họ nhiều hơn, nhất là phía Liên Xô, vì họ có quan hệ lịch sử với Đảng Cộng sản Liên Xô.

Đối với những lời khuyên thành khẩn của Lưu Thiếu Kỳ, Khơrútsốp lúc đầu nghe không lọt vào tai. Ngoài sự nghi ngờ ra, ông còn kiên trì một "sách lược": Bạn muốn được một trăm, thì phải báo giá hai trăm, và phải kiên trì đến giờ phút cuối cùng.

Khơrútsốp trước sau không hài lòng với "Tuyên ngôn Mátxcơva” năm 1957, cho rằng nó khẳng định chưa đầy đủ ý nghĩa của Đại hội XX Đảng Cộng sản Liên Xô.

Ông ta một mực đòi phải viết vào văn kiện Hội nghị 81 nước: Đảng Cộng sản các nước trên thế giới nhất trí tán thành sự phân tích chính xác của Đại hội XX Đảng Cộng sản Liên Xô về tình hình quốc tế hiện nay và phong trào Cộng sản quốc tế những lý luận mới do Đại hội XX Đảng Cộng sản Liên Xô nêu ra đều là sự phát triển quan trọng chủ nghĩa Mác Lênin.

Trên những vấn đề nguyên tắc, phái đoàn Đảng Cộng sản Trung Quốc giữ thái độ không nhân nhượng, Lưu Thiếu Kỳ nói:

- Tuyên ngôn Mátxcơva năm 1957, chúng tôi đã chiếu cố quan điểm của các đồng chí. Về vấn đề này, chúng tôi không thể nhân nhượng được nữa, chỉ có thể làm theo "Tuyên ngôn Mátxcơva". Các đồng chí không thể buộc các Đảng anh em chấp nhận quan điểm riêng của đồng chí được. Tình hình các nước khác nhau, vậy nghị quyết của Hội nghị các Đảng khác thông qua phải chăng cũng có thể làm giống như yêu cầu của các đồng chí đề ra, bắt phong trào Cộng sản quốc tế thừa nhận là đường lối chung được không"

Khơrútsốp thậm chí còn nói: 

- Chúng tôi không có các đồng chí cũng được, không có Trung Quốc vẫn sống được. Năm ấy chúng tôi không muốn "đứng đầu”, các đồng chí cứ bắt chúng tôi "đứng đầu”. Chúng tôi đứng đầu rồi, các đồng chí lại nhổ bọt vào ống nhổ của chúng tôi.

Số là ngoài việc hai bên gặp gỡ chính thức ra, phái đoàn Trung Quốc còn bầy tỏ lập trường và thái độ của mình với lãnh đạo Đảng Cộng sản Liên Xô thông qua Đại sứ Lưu Hiểu. Những vấn đề nào nhân nhượng được, những vấn đề nào không thể. Vì sự đoàn kết, chiếu cố toàn cục, có thể thông cảm, nhân nhượng lẫn nhau. Phải nói rằng, nguyện vọng chân thành kiên trì đoàn kết của phái đoàn Trung Quốc, phía Liên Xô đã biết rõ. Nhưng họ lại muốn áp dụng chính sách gây sức ép mạnh, trong Hội nghị công kích Đảng Cộng sản Trung Quốc, công kích Anbani. Song phái đoàn Trung Quốc không cô lập, trong và ngoài Hội nghị khá nhiều phái đoàn Đảng anh em tỏ sự bất mãn với cách làm này của Đảng Cộng sản Liên Xô. Hội nghị ngày càng căng thẳng. Phía Liên Xô đã chỉ trích và công kích toàn diện Đảng Cộng sản Trung Quốc, Đảng Cộng sản Anbani và các Đảng Cộng sản khác tán thành quan điểm của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Trong tình hình đó, Lưu Thiếu Kỳ mời đại biểu Đảng Cộng sản các nước Triều Tiên, Việt Nam, Nhật Bản, Ấn Độ. Inđônêsia, đến Đại sứ quán Trung Quốc, trình bày với họ về quan điểm và thái độ của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

[SaoVang]

Lưu Thiếu Kỳ trịnh trọng tuyên bố.

- Liên Xô khăng khăng áp đặt quan điểm của họ cho chúng tôi, chúng tôi không thể đồng ý được. Nhất là trước khi họp, Liên Xô đã phân phát văn kiện công kích toàn diện chúng tôi, trong tình hình như vậy chúng tôi không thể nào ký được.

Đại biểu Đảng Cộng sản Nhật Bản lo lắng nói:

- Không ký là không đoàn kết, tức là chia rẽ rồi.

Lưu Thiếu Kỳ khẳng định:

- Đảng Cộng sản Liên Xô không từ bỏ yêu cầu của họ, chúng tôi không thể ký. Ký là để biểu thị sự đoàn kết, nhưng không ký chúng tôi cũng vẫn phải đoàn kết.

Đại biểu Đảng Cộng sản Ấn Độ có quan điểm gần gũi với Đảng Cộng sản Trung Quốc cũng rất lo lắng nói:

- Thái độ của Đảng Cộng sản Trung Quốc, chúng tôi hiểu, nhưng chúng tôi vẫn hy vọng không để tan vỡ, không ký sẽ tan vỡ

Đảng Lao động Việt Nam xưa nay vẫn tích cực hòa giải sự căng thẳng Trung-Xô. Sau khi biết lập trường nghiêm chỉnh và thái độ kiên định của Đảng Cộng sản Trung Quốc; Hồ Chí Minh đã gặp và nói chuyện với Khơrútsốp. Theo hồi ức của chính Khơrútsốp, Hồ Chí Minh đã nói như thế này:

- Đồng chí Khơrútsốp ạ. Trung Quốc là một nước lớn, Đảng Cộng sản Trung Quốc là một Đảng lớn. Đồng chí không thể để phong trào của chúng ta chia rẽ được, đồng chí phải để Trung Quốc cùng chúng ta ký vào Tuyên ngôn. Chỉ có nhất trí ký vào, văn kiện này mới có ảnh hưởng quốc tế rộng rãi.

Khơrútsốp tuy không chấp nhận ý kiến của Hồ Chí Minh, nhưng chí ít ông ta đã thấy không thể ép được và ép không nổi Đảng Cộng sản Trung Quốc. Vào thời điểm then chốt, Lưu Thiếu Kỳ đã tiếp các nhà lãnh đạo Liên Xô Micôian, Suxlốp và Kôgiưlốp tại biệt thự trên đồi Lênin.

Lưu Thiếu Kỳ vẫn giữ thái độ thành khẩn nhất quán, lần này còn nghiêm túc hơn, chậm rãi nói:

- Trong Tuyên ngôn không cho phép lên án hoặc ám chỉ bất cứ Đảng anh em nào, ví như các đồng chí đã chỉ trích hoạt động bè phái gì gì đó, các đồng chí đừng đầu têu như vậy. Ngừng lại giây lát, giọng ông nhấn mạnh hơn. - Vừa mới xuống máy bay, tôi đã bày tỏ rõ ràng ý kiến của chúng tôi, chân thành nói rõ nguyện vọng của chúng tôi là kiên trì hữu nghị và đoàn kết. Tôi khuyên các đồng chí đừng làm cho sự việc thêm bế tắc. Các đồng chí không nghe lời khuyên của tôi, vẫn cứ một mực làm như vậy, phá hoại Hội nghị này, thì phải gánh lấy trách nhiệm lịch sử, chịu sự lên án của lịch sử. Xin nhắc lại lần nữa, đừng làm cho sự việc thêm bế tắc.

[SaoVang]

Micôian nhìn Lưu Thiếu Kỳ, rồi lại nhìn Suxlốp và Kôgiưlốp, hắng giọng nói:

- Chúng tôi coi trọng những ý kiến này của đồng chí Lưu Thiếu Kỳ, nhưng không phải chúng tôi lên án ai cả, chỉ nói lên một số sự thật.

- Không phải các đồng chí nói sự thật mà là đả kích, chưa họp các đồng chí đã cố tình phát tài liệu dầy như thế này, hơn 6 vạn chữ, công kích chúng tôi.

Micôian gượng cười:

- Chúng tôi vẫn mong muốn giữ gìn tình hữu nghị đoàn kết giữa hai Đảng Trung-Xô.

Lưu Thiếu Kỳ giọng bình tĩnh:

- Giữa các đảng anh em phải đối xử với nhau chân thành.

Thái độ quang minh chính đại, giữ vững nguyên tắc này của Lưu Thiếu Kỳ có ý nghĩa quan trọng cho việc thoả thuận cuối cùng.

Hội nghị 81 nước không phải Hội nghị Giơnevơ.

Tại Hội nghị Giơnevơ (Hội nghị Giơnevơ bàn về đình chiến ở Việt Nam và các nước Đông Dương năm 1954 (ND).), Trung Quốc làm việc với các nước đế quốc Phía Trung Quốc mong giới tuyến ngừng bắn ở Việt Nam là vĩ tuyến 17.

Khơrútsốp nhớ lại: Vĩ tuyến 17 là yêu cầu cao nhất của chúng tôi. Thậm chí "chúng tôi cũng không hy vọng đạt được như vậy". Sau khi đạt được hiệp định lấy vĩ tuyến 17 làm ranh giới, ông ta “thở phào nhẹ nhõm, vừa ngạc nhiên vừa vui mừng”. Người Anh và người Pháp cũng "rất hài lòng” với vĩ tuyến 17. Chỉ có ngài Đalét của nước Mỹ là không vui thôi.

Hội nghị 81 nước là hội nghị các Đảng anh em trên thế giới không thể đối phó với đồng chí mình như đối phó với đế quốc Mỹ được. Giữa các Đảng anh em, nhất là hai Đảng lớn Trung-Xô, trong Hội nghị này phải có sự thoả hiệp cần thiết với nhau.

Đảng Cộng sản Liên Xô cuối cùng đã có thái độ hiệp thương và thoả hiệp. Với sự nỗ lực chung của 81 đoàn đại biểu Đảng Cộng sản và Đảng Công nhân, lãnh đạo Đảng Cộng sản Liên Xô cuối cùng đã xóa bỏ việc lên án cái gọi là hoạt động bè phái, chấp nhận những quan điểm đúng về bản chất đế quốc không thay đổi, về quan hệ giữa các Đảng anh em phải nhất loạt bình đẳng. Hai phía Trung-Xô thoả hiệp với nhau về vấn đề "Đại hội XX Đảng Cộng sản Liên Xô và quá độ hòa bình, đồng ý chép theo văn bản "Tuyên ngôn Mátxcơva" năm 1957. Thế là, Hội nghị đại biểu Đảng Cộng sản và Đảng Công nhân 81 nước đã thông qua cùng ký văn kiện "Tuyên bố Mátxcơva"

Hội nghị thành công. Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô mời Lưu Thiếu Kỳ thăm Liên Xô với tư cách Chủ tịch nước. Được Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đồng ý, Lưu Thiếu Kỳ ở lại Mátxcơva, Đặng Tiểu Bình dẫn phái đoàn trở về Bắc Kinh.