Biên giới Tây Nam

[ptlinh]

Ông Chín từ trại cải tạo về. Đáng lẽ cuộc sống gia đình sẽ yên vui và đầm ấm hơn, ai ngờ lại ngược lại. Ông chẳng vui vẻ trước việc bà Chín và các con của ông vào tập đoàn sản xuất, đem hiến mảnh đất của ông nội bao nhiêu năm gây dựng vào đất chung của tập đoàn. Đã thế vợ con ông lại hay nói về chính sách, chế độ. Cứ như nhưng kẻ trêu ngươi, ông càng tỏ ra khó chịu bao nhiêu thì lũ trẻ càng say sưa với các hoạt động xã hội bấy nhiêu. Khi ông quyết định dọn nhà về thành phố tiếp tục sống bằng nghề buôn bán, cả nhà không nghe ông: điều mà từ trước đến nay chưa hề xảy ra. Ông bắt đầu thấy địa vị của mình trong gia đình đã bị mất. Ngày xưa mình ông lính dư sức nuôi cả nhà, nay vốn không quen cày cuốc, ông trở thành kẻ ngồi không ăn bám vợ con. Ngày xưa làm cấp trên của bao kẻ, ông không chịu được sự khác ý của cấp dưới thuộc quyền khi ông ra lệnh, nói chi tới vợ tới con. Vậy mà giờ đây đến vợ con ông cũng muốn leo lên hơn ông là đằng khác. Khi ông kiếm cớ cằn nhằn vì không thể la hét cho nguôi bực bội thì hình như vợ ông và các con ông lại nhìn ông với con mắt thương hại, coi những lời ông nói là triệu chứng của bệnh lẩm cẩm, khó tánh khi về già.


Anh Trọng thi rớt đại học, mặc dù anh học rất giỏi. Với ông Chín, đó là điều không thể xảy ra được nếu như người ta không cố ý đánh trượt con ông. Ông cay dắng nhận ra rằng: “Chẳng có chỗ đứng cho con ông ở xã hội này. Cần phải đưa nó vào con đường làm ăn buôn bán. Chế độ có thể đổi thay, nhưng tiền vàng thì ở thời nào cũng cần thiết cả”. Ông đã nói thẳng với cả nhà và chòm xóm như vậy. Ông không ngờ Trọng lại vui vẻ nhận giấy nhập học trường sư phạm của tỉnh. Những tiêu cực, những khó khăn trong cuộc sống bắt đầu sinh sôi như một nạn dịch làm ông Chín hể hả. Nhưng như có một ma lực nào đó, các con của ông, bà vợ của ông cứ bị cuốn vào cuộc sống mới, bất chấp những gian khổ ngày càng nhiều hơn. Từ đó ông lấy rượu làm vui, lấy im lặng làm sự thách thức với con cái, với gia đình và với cuộc sống. Sau một thời gian bàn tán xôn xao rồi xóm làng cũng coi là chuyện thường tình. Chỉ với gia đình thì sự im lặng đó là cả một gánh nặng bức bối. Nó trở thành bức tường cản trở mọi bạn bè khách khứa của anh Trọng và mọi tìh cảm tươi vui của gia đình. Chính vì vậy mà học xong, anh Trong không chịu ở lại trường để học tiếp hàm thục đại học. Anh xin về dạy học ở xã nhà để mong chóng được dạy các em và thay đổi lại không khí gia đình.

-Theo con nghĩ thì vấn đề quan trọng hơn là ở chỗ anh Trọng sống trong những dằn vặt ấy mà vẫn tốt. Trong sự đấu tranh giữa hai tư tưởng ấy mà vẫn trong sáng mới quý chớ. Sao ba lại không ưa những người như vậy…

Em chưa nói hết câu thì ba em đã đấm tay xuống bàn làm rung cả bộ ly. Xưa nay ba em chưa bao giờ tỏ ra bực bội trước mặt con cái đến mức như vậy. Ông gắng lấy lại bình tĩnh và nén cho giọng nói có vẻ ôn hoà, nhưng câu từ cứ thoát ra ngoài ý muốn:

-Con, cái! Cứ theo tụi nó đàn đúm là hỏng bét. Mất hết cả quan điểm giai cấp, mất hết cả giáo dục. Giờ thì nó phải tốt hơn cha mày chớ. Si mê rồi con ạ. Cứ đà này rồi nó rủ rê vượt biên con cũng đi. Đừng nhìn vào bề ngoài mà lầm tưởng, mà mất cảnh giác nghe con-Rồi ba em dằn từng tiếng: Cấm! Từ nay ba cấm con tiếp xúc với thằng đó. Nghe rõ chưa?! Mày phải biết bảo vệ thanh danh của mày, của cha mày, của cả nhà mày. Nghe rõ chưa?!


Sự việc đột ngột quá. Em chạy vội vào buồng nằm khóc tức tưởi. Ba ơi, sao ba cứ quan trọng hóa vấn đề lên đến mức như vậy. Ba là người chiến thắng mà sao ba không công nhận sự tiến bộ thật của con cái họ và để cho con cái họ chung sống, cùng xây đắp cuộc đời với mình. Xã hội ta còn có bao nhiêu người chưa tốt, chưa nhiệt tình với công việc, còn kém xa anh Trọng mặc dù họ mang danh này kia, họ có bao công trạng. Ngoài đời ba vẫn nói xá bỏ chuyện cũ và đánh giá con người qua hiệu quả công tác v.v… Vậy tại sao ba lại cấm. Tiến bộ là con đường chung cho tất cả mọi người chứ đâu phải là đặc quyền đặc lợi riêng mà chỉ có con em của những người có công với kháng chiến mới được quyền đi trên đó…


Bao câu hỏi, bao điều uất ức mà em không có quyền bày tỏ với ba em được nên em phải làm cuộc chiến tranh lạnh với gia đình. Em gắng tiết kiệm lời nhất. Chỉ “dạ” khi thấy thật cần thiết. Nhưng chị ơi, tuổi trẻ không thể làm thế được, em không thể im lặng được khi mà chính em lại cần có người chia sẻ nỗi đau của mình. Em tìm  đến má. Má em cũng như bao người mẹ khác: đều hiểu con mình bằng trái tim, suy xét mọi việc bằng chính tình cảm của mình. Mà biết em đúng và thâm tâm má cũng quý “thầy Trọng” nhưng má không đủ lý lẽ để thuyết phục ba. Cho nên sau vài lần góp ý không thành, lại bị những từ ngữ quan trọng hóa vấn đề của ba về thanh danh của gia đình, về sự hư hỏng sẽ đến với em, má đành đứng về phía ba và mong em tìm lấy một giải pháp hoà bình, giàu yêu thương nhất.


Cuộc sống trong gia đình nặng nề hẳn đi. Nó thường bị khuấy động lên sau bữa cơm chiều buồn tẻ. Ba vừa xỉa răng vừa nói với em:

-Bộ mày không vui được hay sao Hà? Vững lên con, đừng mềm yếu quá, sống phải có lập trường chớ. Ngày xưa bao người còn phải hy sinh hạnh phúc riêng tư vì cách mạng mà vẫn vui lòng tự nguyện đó con…

Thế là em bắt đầu đưa bà vào cuộc luận chiến. Em chứng minh và ba bác bỏ. Em dựa vào cái lý bác bỏ của cha để dồn ông tới chân tường. Bao giờ cũng thế, vào lúc căng thẳng nhất, thằng Đức em út của em cũng tiếp sức cho chị của nó. Nó khoe thầy Trọng của nó vẽ đẹp, đàn hay, mỗi giờ giảng bao giờ thầy cũng kể một câu chuyện lý thú có liên quan đến bài học. Được một thầy giáo dạy giỏi như thầy của nó làm chủ nhiệm là niềm tự hào. Thầy Trọng nó còn dám đấu tranh với tội ăn hối lộ của thầy hiệu trưởng kia mà v.v… và v.v…

-Sao lại ghét một thầy giáo tốt như vầy, mà chính ba bảo con phải nghe thời thầy chủ nhiệm? Sao ba lại cho con đi học với người ba không thích.

Đến lúc đó ba hoàn toàn đuối lý phải dùng quyền làm bố để buộc em và thằng út không được nói nữa. Thế là cả buổi tối mất vui và những chuyện không vui ấp đều núp bóng tình thương, tình mẫu tử mới lạ chứ.

[ptlinh]

Em muốn mặc kệ tất cả để được tự do quan hệ với anh Trọng, nhưng em lại sợ ba và thực lòng em cũng không muốn ba má em buồn phiền mãi. Giữa tình yêu và tình mẫu tử, em không biết dung hoà thế nào cho trọn cả đôi bên. Day dứt mãi rồi em quyết định chọn lối thoát trong sự dối trá. Bí mật quan hệ, trao đổi thư từ với anh Trọng và làm ra vẻ phục tùng cha mẹ. Em cũng không hiểu tại sao lúc đó mình không thấy xấu hổ mà còn cảm thấy thú vị nữa là đằng khác. Cứ y như truyện trinh thám vậy. Nhưng bằng cách nào đây? Cũng may em còn có đồng mình của mình. Chị cứ nghĩ mà xem. Người tốt nhất cũng có người ghét và kẻ tồi nhất cũng có người thương, huống chi em. Trong nhà còn lại thằng út. Với nó thầy Trọng là tài ba nhất trên đời. Vì vậy nó vui mừng bao nhiêu khi người ta bàn tán về tình yêu của chị gái nó với thầy Trọng thì nó ngạc nhiên và tức tối bấy nhiêu khi nghe ba má rì rầm bàn cách cản phá chị nó đến với thầy.

-Ba má là những người tốt phải không chị-Thấy em gật đầu nó hỏi tiếp: Thầy Trọng cũng tốt chớ-Không đợi em trả lời, nó hỏi luôn:-Tại sao những người tốt lại chẳng thích nhau?

Chẳng ai giải thích mà nó đồng tình và thoả mãn cả. Nó trở thành đứa bé láu lỉnh. Nó xa lánh và cảnh giác với ba má hơn. Trước mặt ba má nó tỏ vẻ ngây thơ khờ dại, nhưng khi còn có hai chị em với nhau, nó công khai ủng hộ em. Đức trở thành liên lạc viên, bảo vệ rất nhiệt thành cho em tránh khỏi sự kiểm soát của ba má.


Nhưng chẳng bền lâu. Không ai có thể qua mắt được những người sống chung một nhà. Ba em phát hiện được rằng con gái ông vẫn hay gặp Trọng. Ông nổi giận khi thấy mình bị lừa dối. Tiếng ông nghẹn lại: “Cả nhà này chỉ có giá trị như một vật thử thách cho tình yêu của chúng mày”. Và ông cũng chợt hiểu rằng sự nóng nảy thô bạo chỉ làm cho chúng em gắn bó với nhau thêm.

-Không thể đốt chát giai đoạn được. Sau khi bình tâm lại, ba em sôi nổi bàn bạc với má: Viên đạn bắn ra hoặc là giết chết con chim hoặc làm nó sợ hãi bay mất. Cần phải công phu, có điểm, có diện, tuần tự từng bước. Má nó lãnh phần đánh vào tình cảm, tôi dùng biện pháp cứng rắn. Đòn cuối cùng đánh vào danh dự bọn nó và nếu không thành (là tụi nó liều) thì tôi sẽ bố trí cho má nó cùng nó về bên ngoại để cách ly nó ra khỏi thằng Trọng.

Thế là cả nhà có ngay một kế hoạch hoàn hảo nhằm đối phó với em.

Hễ Trọng vừa nắm tay em đi dưới hàng dừa mọc ven kinh, hễ chúng em vừa tách ra khỏi đám đông là đã thấy má em xuất hiện “xin lỗi thầy Trọng” và gọi “Con Hà về nhà có công chuyện”. Em bị săn đuổi, bị dò theo từng bước chân. Chưa đủ, ba má còn vận động bạn bè em, bà con chòm xóm thân thiết nhất lời khuyên can em. Lúc đó má em ngồi khóc và kể lể công lao nuôi dạy em khi vắng ba, trong cảnh cơ cực và bị bọn tề nguỵ o ép. Em xót xa, em ngượng, em cảm thấy mình bị xúc phạm.


Bất ngờ hơn là hành động quyết liệt của ba em. Ông gặp luôn anh Trọng không phải với tư cách phụ huynh học sinh, mà với tư cách người cha có con gái bị “Anh mê hoặc”, yêu cầu anh hãy để cho “em nó được yên và để nó còn lo cho nghề nghiệp của nó”. Anh Trọng đành phải chấp nhận và thông báo cho ông hay là anh đã xin được việc phù hợp với em. Ba em gạt đi, vì rằng không ghể để người khác lo cho con mình “khi tôi đang sống”…


Chị ơi! Nếu giận ai đó, bực bội điều chi ta có thể nguyền rủa hoặc cấu xe cho nguôi đi cơn bực. Nếu ta bất lực thì ta còn trả thù bằng sự khinh bỉ và nỗi căm hờn chôn chặt trong tim. Đàng này giận cha mẹ chỉ biết nuốt giận, cắn răng chịu đựng một cách dai dẳng. Giận mà thương. Giận mà chỉ còn biết chết đi cho hả.


Chị ơi, đã có lúc nào chị phải sống trong tuyệt vọng chưa? Trong hoàn cảnh đó, đáng lẽ anh Trọng phải động viên em và tìm cách vượt qua thì anh lại khuyên em thôi đành phải dừng tình cảm lại. Tình cảm chứ có phải là cỗ xe đâu mà dừng nó lại được. Đầu óc con người chứ đâu phải là cái máy tính điện tử để khi cần thì đem xoá đi ổ nhớ cũ và thay vào đó chương trình khác. Làm sao anh có thể đền bù cho em sự day dứt, khổ nhục và tan nát đó. “Vì danh dự của anh bị xúc phạm quá nhiều, thanh danh người thầy bị tổn thương quá lớn, anh xin em thôi đành hy sinh tình cảm thiêng liêng, trong sáng của chúng mình”. Vậy đó chị ơi! Đàn ông vẫn chỉ là đàn ông. Họ sẵn sàng hy sinh hết vì danh dự, thậm chí để bảo vệ hư danh mà đâu cần biết đến sự đau khổ của người khác?


Nhưng em chẳng thể sống mãi trong trạng thái tuyệt vọng đó. Anh Trọng xung phong đi bộ đội và đã trúng tuyển, chỉ còn chờ có ngày lên đường. Anh muốn trốn tránh dư luận, trốn tránh tình yêu, trốn tránh gia đình của anh hay anh muốn sống trong môi trường nhiều thử thách nhất để chứng tỏ mình? Em không biết vì sao nữa, chỉ biết nghe tin anh đi bộ đội thật, ông Chín tự nhiên đổi tính đổi nết. Ngay giữa ban ngày, ông đã tát cho anh một cái nảy lửa. Rồi bất chấp xóm làng nhìn vào, ông chửi rủa cái tính “điên khùng” của anh. Ông không tin xã hội này có chỗ để Trọng tiến bộ, “Đó, ngay cả nhà ông Năm đó cũng đâu có muốn mày, đâu có chấp nhận mày chỉ vì cái lý lịch của mày thôi. Có nhục nhã cho tao, cho mày không Trọng?!”


Ba em chắc là hả hê lắm, vì theo ông, cuối cùng thì thực tế cũng đã “mở mắt” cho em. Ba em cho rằng, vậy là với cách phản ứng như vậy của ông Chín, anh Trọng sẽ không được nhập ngũ nữa. “Quân đội mình là quân đội cách mạng, nó phải được chọn lựa kỹ càng”. Ông nói với em như vậy. Cho nên ông vô cùng bất ngờ khi biết ngày Trọng lên đường nhập ngũ do thằng Đức thông báo. Ông “hừ” một tiếng mà không bình luận gì.

[ptlinh]

Buổi anh Trọng lên đường, em và thằng Đức cứ đi tiễn anh Trọng. Ra khỏi xóm, gặp bà Chín đang lỉnh kỉnh bao thứ. Bà kể lể: Sáng ra anh Trọng chỉ ăn qua loa rồi xáo đống đồ đạc mà bà Chín đã chuẩn bị sẵn cả đếm, chọn lấy mấy thứ cần thiết rồi đi. Ngang qua cửa, ảnh đã thấy ông Chín ngồi đó nhìn trân trân. Anh chào “thưa ba, con đi” nhưng ông chẳng nói năng gì cả. Bà Chín rơm rớm nước mắt: “Ông tệ quá, con cái ra đi mà cả một lời chào của nó ông cũng không ừ lại được”.


Thằng út nóng ruột nên bước lên trước. Chỉ còn lại em và bà Chín. Nơi nhận quân đã đông. Em cầm tay bà Chín tất tưởi len qua mọi người để tìm anh Trọng. Không hiểu sao lúc này em cảm thấy gắn bó với bà Chín. Bàn tay gầy gộc nhăn nheo của bà Chín cũng ấm như bàn tay má em vậy. Gặp anh Trọng đang bị các em học sinh và bạn bè vây quanh, bà Chín vừa khóc vừa nói:

-Con quên mấy thứ ở nhà. Má đem thêm cho ít bánh nữa để tới đơn vị có cái mời mấy ông chỉ huy và bạn bè mới. Đi đường đừng ăn bậy đau bụng nghen con. Cơm, bánh má để cho trỏng. Cả thuốc nữa. Hút ít thôi…


Anh Trọng xấu hổ thật sự. Đúng lúc đó có tiếng reo của thằng Đức: “Thầy Trọng ở đây ba nè!”. Ba em đến thật. Em và anh Trọng bối rối trước cú “kiểm tra đột xuất” này. Còn ba Chín thì cứ như gà mắc tóc vậy, không biết có nên chào, nên thanh minh giùm em điều chi hay thôi. Ba em đứng đó lặng lẽ không nói một lời. Hình như sự có mặt của bà Chín, của một người mẹ tiễn đưa con mình lên đường làm ông thấy khó xử. Rồi cũng đột ngột như lúc đến, ông bỏ đi.

-Như vậy là mọi cái đã được giải quyết xong!

Tôi thở phào. Nhưng Hà vẫn buồ tầu im lặng. Lúc này tôi mới nhận thấy mình đã quàng tay ôm lấy Hà từ lúc nào. Mây đen cũng đã dồn lại tự lúc nào không biết. Gió thổi mạnh hơn và lạnh hơn. Bầu trời tối lại. Xa xa lấp lánh hai ngôi sao rất sáng nằm ngay trong khoảng nhỏ quang mây. Vậy là gió sắp đuổi mây không cho nó che mất trăng hoặc mưa sẽ rơi xuống. Tôi và Hà cùng vào phòng. Ngồi xuống giường, Hà buồn rầu kể tiếp:

-Chưa phải vậy đâu chị. Ba em vẫn chữa có thay đổi nào cả. “Vấn đề vẫn là ông Chín”, ba nói thế. Nhưng cục diện đã thay đổi rồi, ba đành phải im lặng khi thấy em và thằng út hay qua lại nhà bà Chín thăm nom, giúp đỡ. Cũng có thể gia đình bộ đội neo người, chẳng nhẽ lại cấm, cũng có thể ba nhớ lại rằng ngày xưa má và ông bà ở nhà cũng được bà con chòm xóm đùm bọc. Chỉ có má là người hiểu em nhất. Má thông cảm với nỗi bồn chồn của em khi thiếu anh Trọng, thiếu tin tức về anh. Má cứ rơm rớm nhìn em. Hình như cả quãng đời đằng đẵng mong chờ tin ba của má ngày xưa đang tái hiện ở em một cách mãnh liệt hơn. Cũng bằng con tim của người mẹ mà má đã tác động vào ba. Ba nhìn em âu yếm hơn và tránh nhắc lại chuyện xưa.


Riêng ông Chín vẫn giữ thái độ im lặng cả khi anh cán bộ chính sách mang tấm bằng gia đình vẻ vang đến nhà. Chỉ những lúc có em và thằng út trong nhà, ông mới vui vẻ bắt chuyện với em. Rồi những ngày thương binh-liệt sĩ, ngày họp mặt các gia đình quân nhân, tuy để bà Chín đi nhưng em biết ông cũng đang bị khuấy động.


Cho đến ngày có anh bộ đội về thẩm tra lý lịch của anh Trọng để kết nạp anh vào Đảng thì em thấy vui thật sự. Em tung tăng đi mau các thứ anh Trọng cần, anh thích để gửi cho anh. Em ngồi bên cửa sổ thêu khăn. Vừa đưa đường kim em vừa hát nho nhỏ. Anh bộ đội, ghé nhà em để “xem mặt” và phần chính là thăm thủ trưởng cũ của mình. Ba và ảnh đã trò chuyện suốt cả chiều đó. Từ thăm hỏi tâm tình đến những vấn đề, những quan điểm v.v… Chẳng rõ anh có sứ mạng nào trong chuyện tình cảm của chúng em không, nhưng thấy anh cùng ba tranh luận sôi nổi lắm. Có lúc tiếng của ba rất to: “Vấn đề tôi đang vương vấn là ông Chín đó. Chẳng lẽ tôi mang danh một người trung tá cách mạng, nay lại ngồi cùng bàn, uống chung ly rượt với một trung tá nguỵ. Lại phải cười với nhau. Rồi cả đời gắn với nhau vì tụi nó? Được không?”. Tiếng anh bộ đội: “Nhưng làm sao thủ trưởng đưa ổng đi trên con đường của mình mới gọi là tích cực, mới gọi là tính ưu việt của chế độ ta chó. Ngày xưa ta cũng binh vận, cũng giáo dục mà…”.


Thư tiếp anh Trọng  báo tin đã được đứng trong đội ngũ của Đảng. Tuy không ồn ào nhưng cả nhà vui, niềm vui ai cũng cố giấu. Ba khen: “Thằng nhỏ coi vậy mà khá”. Thấy vậy em chớp thời cơ đọc cho ba nghe đoạn anh kể về những cuộc hành quân truy quét bọn tàn quân Pol Pot trong mùa khô. Những lần tiếp cận địch, khát nước đến quẫn trí. Biết rằng chờ thêm vài chục phút nữa cho đúng giờ hợp đồng tác chiến là lại thêm vài chiến sĩ hy sinh vì khát nước mà đồng đội, mà anh em phải nghiến răng chịu đựng… Ba em im lặng rân rấn nước mắt. Em biết quãng đời gian lao đầy dũng cảm và đầy tình đồng đội khi xưa lại tràn về trong ký ức ba.

Nhưng đến khi anh Trọng được phong thiếu uý quyền đại đội trưởng và ông Chín vui như mở cờ thì em mới thấy hết những gì mà ba lường trước.

Với ba thì việc ảnh được vào Đảng là quan trọng nhất, còn với ông Chín thì việc ảnh được “thăng cấp”, lên chức mới là quan trọng, mới đáng vui, còn chuyện vào Đảng chẳng đáng để ông chú ý. Hai ông già hãy còn khác nhau về chính kiến, về quan điểm như vậy làm sao ngồi lại “đàm phán” với nhau được, nói chi đến chuyện “đàm đạo”. Có điều may mắn là cả gia đình em cũng bị cuốn vào nhịp sống mong chờ của em rồi.


Chị ơi, đã lúc nào chị có người yêu là lính chưa? Ngày xưa em thơ ơ với thời cuộc lắm. Còn bây giờ, mọi tin tức, mọi điều liên quan đến bộ đội, em theo dõi kỹ lắm. Đến lời một bài ca về lính, đến một câu hát “Tiến bước dưới quân kỳ” thôi cũng làm em rạo rực như chính em là bộ đội vậy. Nghe nó, trái tim em nghẹn ngào. Nghe nó, nước mắt em ứa ra. Chị ơi, có phải phụ nữ chúng mình thường bắt đầu một sự nghiệp, hướng tới một lý tưởng từ tình yêu thương một con người cụ thể. Có phải vậy không hở chị?”.

-Chị không rõ nữa-Tôi trả lời Hà-nhưng phụ nữ chúng mình vốn nặng tình cảm hơn. Thế còn lá thư mới nhất của anh Trọng viết cho em từ ngày nào?

-Dạ ngày 18 tháng 4 chị ạ. Đến nay đã trọn 6 tháng bảy ngày rồi đó. Để em lấy thư ảnh cho chị coi nghen.

[ptlinh]

Hà đứng dậy mở valy lấy cái hộp bằng gỗ thông rất đẹp mở ra và trao cho tôi phong thư nhỏ đã thơm mùi nhựa thông. Tôi cẩn thận lôi tờ giấy học trò ra khỏi phong bì:

“Tà Bong Meng Chay ngày 18 tháng 4 năm…

Hà em!

“Anh đã nhận được thư em. Đồng đội anh đọc đi, đọc lại hoài mà cứ bật cười vì câu em viết. Anh ghi lại nguyên văn nhé. Không cần xem lại thư em đâu, chính anh cũng thuộc: “Một năm có 365 ngày, Mỗi ngày có 24 giờ, mỗi giờ có 60 phút và mỗi phút có 60 giây. Em xa anh đã ba năm 1 tháng hai ngày. Như vậy tính ra có đến hơn một trăm triệu giây xa và nhớ, mong và chờ. Còn anh, anh dành cho em được bao nhiêu phút, bao nhiêu giây trong hơn một trăm triệu giây đó!”. Mấy ảnh bảo em tính còn chưa chi li. Bởi một ngày sống trong đợi chờ dài bằng một… ngàn thu đó. Ở đây ngoài nỗi nhớ nhà, nhớ quê hương, các anh còn có thêm một nỗi nhớ Tổ quốc nữa. Em tính hộ xem và nhớ tính xem nên nhân với hệ số bao nhiêu. Nhiều câu em viết thành câu cửa miệng của bọn anh. “Tình bạn cũng cần có sự thuỷ chung, huống chi tình yêu”. Đồng đội của anh bỏ bớt vế sau để làm câu “răn đe” nhau đó. Mới hay bé Hà của anh giỏi lý sự lắm.

Em! Đơn vị anh mới được rút về thị xã này vừa để bảo vệ nhân dân, vừa giúp bạn xây dựng một nhà máy nước. Chưa quen địa hình nên đêm đầu tiên bảo vệ cho đồng bào Campuchia xem phim, bọn tàn quân Pol Pot đã lén đến tung lựu đạn vào giữa bà con đang xem phim. Cũng may nơi đấy có một chiến sĩ đơn vị anh đang làm nhiệm vụ. Thời khắc quý giá biết bao. Người chiến sĩ không có thời gian để định hướng nên nhặt nó ném về đâu mà chỉ kịp nằm đè lên nó.

Ai là kẻ thù của bọn Pol Pot? Người dân vô tội, mảnh đất giàu có hay bầu trời Campuchia? Tại sao phải lén lút và hèn nhát đến vậy?

Đưa thi thể của người liệt sĩ đó lên máy bay đem về nước, có cả đồng bào Campuchia nữa. Và hôm sau, có chục tên tàn quân ra hàng vì đã tận mắt chứng kiến hành động quên mình vì đồng bào Campuchia của người anh hùng đó…”.

Hà về trường để tập trung ôn thi. Cô nhờ tôi nhận thư giúp: “nếu có điều kiện, chị đưa lên cho em nghen”.

Và kỳ lạ thay, tôi cũng bị lây cái thấp thỏm chờ mong của Hà. Cho đến sáng nay, một anh bộ đội mặc quân phục mới còn nếp là, có nước da sạm đen và đôi mắt to đến tìm Hà. Bằng linh cảm tối biết đó là Trọng. Cả cơ quan tôi đón anh như một người thân vừa đi xa về. Là con trai nhưng đôi má anh hơi bầu bĩnh. Khi cái miệng tròn nhỏ nhỏ của anh nở nụ cười, lộ ra bộ răng khấp khểnh, ám khói thuốc lá. Trọng có nhiều nét hao hao giống Hà, cứ như hai anh em vậy.

-Ông cụ mời tôi đến chơi và trò chuyện suốt đêm chị ạ. Đấy là một con người sống rất thật, rất tốt và giàu nhiệt huyết.

Tôi chie vết sẹo dài trên cánh tay phải và hỏi tiếp:

-Anh Trọng bị thương hồi nào?

-Cách đây gần 6 tháng rồi.

“Lý do chậm thư đây”. Tôi thầm nghĩ và hỏi tiếp về trường hợp bị thương của anh. Trọng mỉm cười:

-Cũng như những anh em thương binh khác thôi, bị thương trong lúc làm nhiệm vụ.
Rồi Trọng lảng sang chuyện khác. Phải công nhận Trọng nói chuyện rất có duyên và luôn luôn nhìn thẳng vào mắt người trò chuyện với mình một cách tự nhiên. Ánh mắt đầy cảm thông và khích lệ, cứ y như thầy nhìn và nghe học trò của mình nói vậy. Trọng có một năng khiếu thật đặc biệt: luôn đưa người ta ra khỏi những lời khách sáo, xã giao một cách nhanh chóng, rồi giúp họ nói ra những suy nghĩ, những tâm tư của mình một cách thoải mái. Nghĩa là khi trò chuyện với Trọng, người ta cảm thấy có bầu không khí ấm cúng đáng tin cậy và tự nhiên họ muốn nói thật, nói một cách vui vẻ, thoải mái.

Chiều đó Trọng lên trường tìm Hà và để lại cho tôi những suy nghĩ vẩn vơ…

Xe vào bến, tôi và Hà xuống xe.

-Làng em ở kia kìa.

Tôi đưa mắt nhìn theo tay Hà chỉ: Giữa biển lúa vàng lăn tăn ngàn vạn con sóng đuổi nhau lấp lánh dưới nắng ban mai còn mang màu đục mờ của sương sớm, nổi lên những đảo dừa xanh ngắt thấp thoáng bao mai ngói đỏ tươi. Tiếng Hà thầm thì bên tôi:

-Em đã sống ở đó mấy năm trời mà mỗi lần đứng ở đây nhìn về xã nhà, em cứ ngỡ đàng sau đường viền xanh bằng cây trái đó là cả một thế giới thần tiên-Xách đồ đạc lên, Hà vừa đi vừa nói tiếp: Mùa xuân sắp đến rồi, chị nhỉ. Trời năm nay lạnh hơn mọi năm. Chỉ còn hai mươi lăm ngày nữa là tròn năm năm em gặp anh Trọng lần đầu tiên…

Tôi mỉm cười trêu Hà:

-Chắc em sống vì kỷ niệm đó cưng?

Xe lam đưa chúng tôi về đến ngõ ngôi nhà lợp bằng lá dừa và vách cũng bằng lá.

-Nhà em đó.

Tôi ngạc nhiên vì trí tưởng tượng của tôi bao ngày qua vẽ lên một ngôi nhà xây có nhiều phòng và nhiều cửa sổ hắt ánh nắng mặt trời đã được lọc qua tán lá xanh dày bao quanh nhà. Tôi tưởng sẽ thấy tại phòng khách một ông già quắc thước đang ngồi uống trà bên bộ sa lông màu mận chín cùng ai đó.


Nhà đang có khách. Tự nhiên Hà cầm tay tôi bóp mạnh rồi kéo tôi đi vòng cửa sau. Em chỉ cho tôi một ông già cao to, nước da xanh xạm, ốm yếu, khuôn mặt to đầy nếp nhăn và trông có vẻ quen. Hà thì thầm vừa đủ cho tôi nghe bằng giọng hồi hộp thật sự:

-Ông Chín đó. Còn kia là ba em.

Ba của Hà cũng cao lớn nhưng khuôn mặt toát ra vẻ từng trải, dãi dầu sương gió trông rất đĩnh đạc mà nhân từ buộc người ta có cảm giác kính trọng ngay từ lúc mới nhìn thấy. Tiếng ông Chín không được tự nhiên lắm. Hình như ông đang lấy hết nghị lực, để đẩy bật cái điều ông vẫn nấu nung lâu ngày trong lòng thành lời nói:

-Tôi biết… anh Năm và tôi cũng… khó thông cảm được với nhau-Rồi giọng ông mạnh lên, cứng cỏi: Chẳng ai thay đổi được ai theo ý của mình cả. Có điều như tôi nghĩ thì chắc anh cũng thương con thương cháu như tôi. Hai đứa nó lỡ thương nhau ngoài ý muốn của anh và của tôi. Mà rồi hai bả, hai gia đình cũng đã lỡ thương tụi nó. Thôi thì chuyện cũ cho qua đặng nhẹ lòng mà con lo, còn tính cho tụi nó. Phải không anh?
Im lặng. Qua cửa sổ tôi thấy khuôn mặt ông Năm có nét căng thẳng. Rõ ràng là ông cũn thấy khó nói. Phải rất lâu ông mới thở dài:

-Thôi đành vậy. Bây giờ không phải là mười năm về trước. Mà sau này đến lượt tụi nó cũng phải chịu cho con cháu làm khác ý tụi nó. Vậy thôi… đời mà…

Trong lúc nói chuyện, tôi nhận thấy ông Năm ba của Hà vẫn đứng chứ không chịu ngồi xuống chiếc ghế đặt bên cạnh ông Chín…

Tân An, những ngày cuối năm 1986

[ptlinh]

Mùa khô này có một dòng suối trong

Nguyễn Chí Trung

Tình cờ tôi gặp chị Sáu. Chị nói:

-Anh mới ở bên chiến trường biên giới Thái về. Anh biết một cái gì đi.

Tôi đáp:

-Chỉ đôi bữa, tôi đã phải sang lại bên ấy chị ạ. Trận đánh ngày 25 tháng 3 năm nay diệt một sào huyệt của bọn Pol Pot, thì năm ngoái cũng vào mùa khô, ta tấn công sào huyệt này không thành.

Chị ngạc nhiên ư? Trong chiến đấu, thuận lợi và khó khăn đan vào nhau, có nhiều trận thành và cũng có trận không thành, đó là chuyện thường tình. Nhưng, ở trường hợp nào người lính cũng đòi hỏi mình phải thực. Sau khi thành và cả sau khi không thành người lính phải trả lời Tổ quốc vì sao? Cái vì sao ấy cho ta sự chiêm ngưỡng chói chang, cái vì sao ấy có lúc cho ta vị đắng cay ngấm tan vào cơ thể suốt đời. Cũng có cái vì sao làm ta bừng tỉnh, gieo mầm trong trí tuệ ta một chân lý giản dị mà lắm khi kẻ đứng ngoài cuộc chặc lưỡi cười cợt ngỡ rằng chẳng cần nhúng tay cũng có thể thừa sức nhận biết.

Vậy vì sao trận năm ngoái không thành?

Cái thành bao giờ cũng do một nguyên nhân tổng hợp. Cái không thành càng lại không bao giờ do một nguyên nhân đơn.

Câu chuyện mà tôi thuật cho chị dưới đây chỉ là một khía cạnh nhỏ. Ở khía cạnh nhỏ ấy, chị Sáu ạ, chị nói đúng: khát làm cho người lả đi. Còn đối với một đội quân, khát tựa như một chùm bom tấn ném trúng vào đội hình đang tập hợp làm đội hình tan vỡ. Năm ngoái, có chiến sĩ hy sinh trên mình mấy không tìm thấy một thương tích nhỏ nào.


Ở đơn vị thắng trận vừa rồi có một anh chiến sĩ tên là Thà. Thà quê ở một thành phố phía Nam. Thà kể:

Từ hồi học tiểu học chưa bao giờ Thà nghĩ rằng có thể xa thành phố một tuần. Thế mà bây giờ xa thành phố đã hơn hai năm. Xa lạ làm người ta bỡ ngỡ. Lúc đầu bỡ ngỡ đủ thứ. Sao mùa mưa có thể dài đến thế. Rừng lênh láng nước. Nhìn rừng cứ có cảm giác như hàng trăm thứ cây rừng kia vẫn mọc trên mặt nước như vầy từ lâu lắm. Mùa khô nghe ve kêu đến sợ, nó rền rĩ như một người điên đang khát. Những cánh rừng không dân im ắng gợi nhớ quay quắt. Nhớ nhà, nhớ mẹ, nhớ biển. Những ngọn sóng vỗ bờ ngã vào lòng cát, tan ra, chườm vào mặt cát rồi lùi lại. Thà có thể nhìn sóng suốt ngày. Sóng nhảy, sóng đùa, sóng trầm ngâm, sóng giỡn cợt với bờ, sóng trò chuyện, sóng nói một điều gì đó, âm vang dội đi dội về, có thể lắng nghe có thể tình tự, có thể vụt nhảy lên giang hai tay ôm lấy một tảng mây bồng bềnh và bay liệng.

-Có bãi biển nào mà sóng không vỗ bờ hả?

Một hôm đang lau súng Thà chợt hỏi.

Chính từ hôm ấy mà Thà thân với Thiệt-Các ông quân lực nào khéo ghép, trung đội 3 đã có thằng Thà lại thêm thằng Thiệt.

Thiệt quê ở Hà Nội, học hết lớp mười hai, cùng nhập ngũ một năm với Thà. Trán dô, mắt to, miệng lúc nào cũng liến thoắng, Thiệt nổi tiếng là chàng thích nói ngược.

-Trận tấn công năm ngoái, em đi đánh cùng với Thiệt. Vẫn lời Thà kể: Chúng em hành quân mấy ngày liên, đi về hướng rặng Đăng-rếch. Đăng-rếch, tiếng Campuchia có nghĩa là đòn gánh.

Ba ngày đầu, rừng che khuất không thấy đỉnh núi. Đến ngày cuối bắt đầu nhận ra nó, một vệt xanh mờ thấp nhổ ở phía xa. Vào gần hơn, thấy nó cao dần. Thực ra nó không cao đâu. Đó là một dãy núi dài, chạy từ Bát-đom-boong qua Xiêm Riệp-Ốt-đô-miên-chay rồi đến Prết-vi-hia, mút ở phía Bắc là Ba Biên, tức là ba biên giới. Ở Bát-đom-boong, độ cao rặng Đang-rếch quãng chừng ba trăm ngang Xiêm Riệp cao dần, cho đến Prết-vi-hia có bình độ năm sáu trăm thước.

Từ chân núi lài ra là là những cánh rừng thưa, bằng lăng, mã tiền, khộp và biết bao cây lạ mà em không biết tên mọc xen nhau trên triền dốc thoải.

-Các thủ trưởng biết cây mã tiền chưa? Lạ dễ sợ. Quả vàng như quả Campuchia, nhưng da không mướt như da Campuchia. Mùa khô, quả mã tiền chín ối, đi rừng quả mã tiền thằng Thiệt cứ mơ đến cam. Cuối mùa, quả chín rụng, rữa ra trong nắng trong sương. Dưới gốc, phơi trần trên mặt đất khô vô số là hạt mã tiền màu trắng mốc.

Leo theo triền dốc thoải ấy quãng một tiếng đồng hồ thì gặp rừng già với những tảng đá khổng lồ, nhìn xa như những mái nhà lớn. Dốc rất đứng. Các bạn trinh sát muốn vượt triền Đăng-rếch phải dùng dây quăng buộc vào các gốc cây lớn rồi đun nhau leo lên, có khi phải dùng thang làm sẵn. Thang hàng mấy chục bậc ấy, chứ không phải thang xoàng xoàng trèo dừa, trèo mít như ở thành phố đâu.


Những hòn đá lớn, phẳng lì, thằng Thiệt đặt chân lên đó như đặt chân lên một cái chảo rang. Hắn hếch mũi, nó uể oải:

-Hừ, đá phẳng quá, hèn nào nước chảy qua trôi tuột đi, không đọng lại được một vũng nhỏ.

[ptlinh]

Lúc ấy trận đánh cũng vừa bước vào giai đoạn quyết liệt nhất: Đột phá. Ôi, những ai đã từng là lính, đã đánh công sự vững chắc đều có thể hiểu cái nghĩa âm vang và căng thẳng cực kỳ của từ ấy. Quân địch ở phía trong, chung quanh là chiến hào, dọc chiến hào là ụ súng, những ụ súng ấy nối liền với nhau và ngoằn ngoèo nối liên với bên trong bằng những đường giao thông hào lộ. Rồi lại đến một chiến hào khác, khu trung tâm, có hầm thằng chỉ huy khá vững chắc, có nơi nó họp, có chỗ đặt đài vô tuyến, ụ súng cối 100 ly cải tiến đặt cách đó không xa. Bên ngoài chiến hào tiền duyền là bãi mìn dày đặc. Mìn chống tăng chôn lẻ hoặc ghép đôi vùi sâu trong đất, mìn đạp vỏ bọc bằng nhựa màu xanh nhạt. Chúng đốt một mảng rừng kè căn cứ để tiện quan sát và bắn. Cây nhỏ và cỏ cháy sạch chỉ còn những gốc cây lớn, lửa đốt xém quanh gốc và táp cháy khô những cành lá thấp. Chúng treo trên những thân cây những quả mìn định hướng, xen vào tổ kiến và ở các cháng ba để che mắt. Đám mìn treo ấy nhìn về phía ta, từng quả một, tựa những con mắt chột của lũ tử thần đang lén lút dò la.


Đột phá chính là công việc mở một con đường, một con đường an toàn cho người, cho súng, cho xe pháo băng qua bãi mìn ấy dưới tầm hoả lực của địch đã chuẩn bị sẵn để tiêu diệt quân địch ở chiến hào tiền duyên, đảm bảo cho lực lượng lớn tiến vào, đánh chiếm các ụ súng, hết ụ súng này đến ụ súng khác, hết khu vực này đến khu vực khác, cho đến sở chỉ huy, tung vào các hầm cố thủ đó một quả thủ pháo…


Pháo sẽ chi viện. Ban đầu là tiêu diệt các hoả điểm ở tiền duyên, sau đó diệt hoả điểm bên trong, đánh nát sở chỉ huy, buộc ban chỉ huy gục xuống rúc vào hầm không kịp toan tính.

Ấy thế mà trước cái giờ đầy ý nghĩa thắng bại ấy, chúng em lại hết nước.

Mấy ngày hành quân liền, có đêm đi năm sáu chục cây số đường rừng mới cắt, trời đốt ở trên, đất đốt ở dưới, hai vai chất nào là súng đạn, xẻng, lương khô, mùng, võn, dây trói tù binh, ve rừng treo mình ở các cành cây khô kêu nhức óc. Ít gì cũng phải uống hơn bốn lít nước chứ. Ngồi chơi công viên và đọc sách một ngày còn phải xài hai lít nữa là.

Thế mà chúng em mang chỉ ba lít.

Cái nguyên do mang ít nước như vậy cũng dễ hiểu thôi. Mấy ông đi chuẩn bị chiến trường cam đoan: gân căn cứ địch có một vũng nước. Trước khi chiếm lĩnh thì ra bổ sung nước. Bổ sung nước thật đầy đủ, bình tông nào cũng no kềnh, ta đột phá là vừa. Còn đến khi đánh thắng rồi thì lo gì nữa. Chố nào có địch là có nước, đạp được lên đầu thằng địch là có nước, vì nó cũng phải uống, phải ăn, phải tắm giặt, nghĩa là phải sống theo những nhu cầu của con người.


Nói cho đúng hơn, chúng em đã hết nước từ khuya. Thiệt rỉ vào tai em hồi nửa đêm: sắp đến vùng nước hứa hẹn rồi, kệ, khát quá, và Thiệt dốc ngược bình tông lên nốc cạn.

Khi cuộc đột phá bắt đầu, tiếng bộc phá nổ rùng đất thì đã nghe tiếng ông Bảy Hứ quát qua điện thoại:

-Nhanh lên! Nhanh lên!

Em và Thiệt nằm gióng theo đội hình chờ. Chờ đường mở và chờ mấy anh chàng trinh sát đi tìm hố nước quay về. Phía trước em mấy ông công binh đã sẵn sàng đi rà mìn, mấy ông quân y đã đầy đủ các thứ để xét nghiệm nước. Các trung đội đã tập trung bình tông và cắt người. Cánh thông tin được phút rảnh việc lại réo như réo đò:

-Cho thông tin gởi một can vàng bốn lít nhé… (Can vàng là loại can nhựa màu vàng đựng dầu ăn, hết dầu anh em lấy dùng đựng nước).

Thiệt dốc bình tông, nghểnh cổ để cho mấy giọt nước cuối cùng dính trong đáy chảy trên vành môi, liếc em nháy mắt:

-Ái chà, ngọt lịm như thốt nốt.

Gần công sự của em là một trận địa cối. Các bạn ấy cạch liên tằng. Tiếng nổ đầu nòng nóng cả tai. Có lẽ không phải là nắng mà chính là các tiếng nổ làm cho cổ em khô khốc.

Một lúc trinh sát quay về:

-Báo cáo thủ trưởng, tìm được vũng nước hôm nọ nhưng khô sạch.

-Hay là các cậu nhầm, hử? Tiểu đoàn trưởng hét.

Phải nói rằng ông ta hét. Bởi vì cái tin ấy cũng là một loạt tin sét đánh giống như cái tin các đại đội báo cáo lên ông ta: đại đội 1 hết nước, đại đội 2 hết nước, đại đội 3 hết nước, tiểu đoàn bộ hết nước, đại đội ĐK82 tăng cường hết nước…

-Dạ không nhầm đâu thủ trưởng ạ.

-Không nhầm sao không có nước hử?

Anh trinh sát đứng đờ mặt. Thằng Thiệt hích vào vai em, cười rúc rích: cứ làm như không nhầm là có nước ngay.

Một quả mìn định hướng treo lở lửng giấu cạnh một ụ mối nổ, ĐK của chúng ở phía trong lùm cây xanh sát núi bắn ra, tiếng nổ đanh, khói quả trước chưa kịp tan thì quả sau đã nổ tiếp. Điện thoại đứt rồi.

-Trên lệnh thế nào? Ông Bảy quát anh chàng hai oát. Anh chàng hai oát chưa kịp trả lời thì đã nghe ông Bảy giục trinh sát.

-Đi tìm lại, các cậu không tìm được vũng nước ấy thì… thì… Một quả ĐK nổ sát ngay ông. Thì… tiên sư thằng ĐK!

Thằng Thiệt lại rụt cổ, mở thật to đôi mắt, bịt miệng cười.

Còn em, em hồi hộp lắng nghe tất cả. Em không ngờ cuộc đột phá hôm ất vất vả quá vậy. Đêm có lẽ sắn đến, bởi thời gian tấn công đã khá dài. Mệt và đói. Lương khô gạo sấy có cả đây. Nhưng chẳng dám ăn. Ăn lương khô mà không có nước thì không sao ăn được, và ăn xong, không có nước, chỉ làm tội cho thần khát trừng phạt.

[ptlinh]

Thằng Thiệt, không biết mới nghĩ ra điều gì vui vui lai rụt cổ rúc rích một mình.

Em hỏi:

-Gì vậy bồ?

-Chị tớ học hết Tổng hợp Văn. Bố tớ giữ thư viện đến cụ là hai đời. Anh tớ đi công nhân, khoe đã đọc hết 200 quyển sách khoa học. Còn tớ, sách thần thoại tớ ngốn hết. Có đủ loại thần: Thần tình yêu, Thần sắc đẹp, Thần thời gian, Thần chết… thế mà tớ chưa nghe nói đến Thần khát cậu ạ… Chuyến này tớ ráng bắt ba thằng tù binh, được thưởng phép một tháng về Hà Nội, thế nào tớ cũng tìm thầy Khảo dạy Thần thoại Hy Lạp hỏi thầy xem có Thần Khát không?

Em nguýt nó nhưng rồi lại đấu dịu: “Mình tin rằng có”.

-Thế cơ sở đâu mà cậu tin như vậy?

-À… đời sống con người có bao nhiêu ước vọng và khổ đâu thì có bấy nhiêu vị thần.

-Thế thì cậu bảo Thần Khát người ta biểu tượng thế nào?

Em phì cười. Chiến tranh, cả trong những giờ căng thẳng như thế này vẫn có lúc rảnh rỗi.

-À… có thể Thần Khát là một ông già cao lớn, ngực nở, bụng thóp, xung quanh lưng quàng đầy những ống lồ ô đựng nước, cổ dài hơn thân hình, lưỡi thè ra như một mái hiên, tay cầm ngọn giáo hàng mấy trăm sải phóng lên mặt trời đỏ ối, khối lửa đỏ rực ấy bị đâm toạc, từ đó tuồi ra một dòng nước lớn, trong lênh láng.

-Không phải. Tớ cho rằng Thần Khát phải biểu tượng bằng một người mẹ, đôi mắt hiền và sâu, mũi cao, cằm bằng, môi mím lại, chan chứa suy tư. Đôi vú mẹ mênh mông và nhọn. Qua Tây Ninh cậu có chú ý núi Bà Đen không. Tớ ngang qua đó hai lần. Tớ cứ nghĩ rằng hòn núi mang tên một người mẹ đó tựa hệt như núm vú của trái đất. Bà mẹ ấy đi, tóc dài chấm gót, xoã theo những gợn gió mùa khô, hoa khộp rơi, bay xoay tròn theo gió rồi đậu trên tóc bà. Đất nứt nẻ và khô căn ở dưới chân. Cây rừng chết xơ xác. Hoa không nở. Không thấy màu xanh, chỉ có màu nâu chết, màu bạc xám, màu tím đen, màu đỏ bầm như máu khô sấy nắng. Từ đôi vù bà chảy mãi một dòng sữa ngọt. Dòng sữa ấy giỏ vào gốc cây, cây tươi lại, giỏ vào cành, lá non mọc, giỏ vào ngọn, những chiếc nụ nở thành hoa. Dòng sữa ấy giỏ lên đất, cỏ vụt lớn xanh rì. Giỏ vào lưng con ve, ve rừng đang kêu thảm thiết, ngỡ rằng tiếng rền rĩ triền miên ấy có thể làm chổ mát lạnh, ve thôi kêu và hoá thành một chim én. Dòng sữa ấy giỏ vào mặt trời, mặt trời bỗng hoá mặt trăng…

-Thế Thần Khát là một vị cứu tinh à? Cứ cho môi vị thần đều là một kẻ cứu tinh thế thì mình đoán Thần Khát chính là chị Sáu Hiền của mình, muối chanh giỏi hết xảy, trắng bóc, cứ hôm nào đi học về, khát nươc, chị thưởng một cốc có đá là mát lịm cả người…


Đêm đã xuống, nhanh thế. Trăng hiện qua một lớp sương mỏng, bạc và dịu. Tưởng ánh trăng và đêm có thể làm nguôi cơn khát, nhưng không. Cổ càng khô quánh. Thằng Thiệt hết muốn nói. Nó nằm ngửa thở phì phò.

ĐK địch vẫn bắn. Nó chọc vào mấy khẩu 82 đang tập trung khu hoả điểm dưới sườn.
Tiếng ông Bảy Hử:

-Tản ra, củng cố thêm công sự. Trụ lại, chờ đưa thêm hoả lực và bộc phá lên đánh tiếp.

Thằng Thiệt rút xẻng. Hắn xúc hai lát rồi bỏ xuống. Hừ, có còn là cánh tay nữa đâu. Mềm quá bã đậu! Nó nói một mình rồi quay sang em:

-Kệ, ta thử đi tìm nước đi. Mấy ông trinh sát gà mờ sợ ĐK không dâm mò vào đúng chỗ cũ, chứ cái quái gì lại không có nước.

Nó quay sang phải nói với An, tiểu đội trưởng:

-Tôi với thằng Thà đi tìm nước nhé. Bộc phá mà khuân lên đây cũng là khuya.

Em cũng khát như nó, e rằng, còn khát hơn cả nó. Nhưng em nhát. Em lắc đầu.

-Ông Bảy Hử-chúng tôi thường gọi tiểu đoàn trưởng chúng tôi như vậy, vì điều gì ông không đồng ý là ông hử, ông mà đã bực mình là ông hử luôn chục tiếng, anh lính nào cũng xanh mặt-ổng mà tóm được thì chết…

-Thế ở đây chịu khát à? Không chừng lại lập công đấy chứ. Tớ mà tìm được nước thì ông Bảy không hử lấy một hử, còn vồ tớ, xốc tớ lên, hôn đùn đụt, thưởng phép, gởi giấy về gia đình nữa.

Thiệt quay sang An:

-Hai đứa tôi đi nhé. Bình tông ông đâu, đưa thêm đây… này, đi…

Thế là chúng em lén đi.

Em và Thiệt đi sâu mãi về phía cụm rừng xanh, men theo một con suối.

Mùa khô nắng đã đun cạn hết nước suối. Hoạ hoằn giữa lòng suối còn sót lại một vũng nước. Một vũng nước đọng. Lá cây ven suối rơi xuống tụ dưới đáy suối mùa khô nát thối. Mùi nước hôi nồng nặc, rửa tay, sau một buổi vẫn còn ngửi thấy mùi thối. Nhưng những anh em trinh sát, những chiến sĩ đi phục, những người lính vận tải đường xa, và bây giờ là chúng em trong mùa khô khắc nghiệt vẫn hằng ước ao được may mắn bắt gặp và uống thứ nước đọng ấy.

Mỗi lần gặp nhau như vậy, người ta reo: nước: Người tháo bình tông, người chuẩn bị khăn mặt. Hằng mấy tiểu đội sẵn sàng cởi tuột áo quần lấy mũ cứng làm gàu ập đến chen nau múc giội tới tấp lên đầu lên cổ, vừa kỳ cọ vừa nhăn mũi: Thơm quá, thơm quá!

-Cứ được một vũng nước bằng bàn tay là đạt yêu cầu rồi! Thiệt vừa rạp người đi vừa nói.

Lâu lâu, sợ em nóng lòng rủ về, Thiệt lại khích lệ:

-Không chừng ở dưới này một tẹo có nước. Đây này… chỗ này mới cạn sạch cách đây đôi ngày, đất hình như còn ẩm.

[ptlinh]

Cứ thế, cái khát và một ao ước mơ hồ đẩy chúng em. Một con mễn chạy qua, một quả mìn nổ phía trước. Tiềng mìn đạp nổ cũng đanh như tiếng ĐK.

-ĐK hay mìn hở Thà? Thiệt hỏi.

-Có lẽ mìn. Em nói.

Em thấy rờn rợn. Dưới mặt đất kia, bây giờ đã trở nên mát dịu đang ẩn náu đâu đây những kẻ thù bí mật. Em nói nhỏ với Thiệt, tựa như sợ bọn thù bí mật kia có thể nghe:

-Thôi ta về, không kiếm được đâu. Gặp mìn nguy hiểm.

Thiệt gàn, đầy tự tin:

-Thằng địch gài mìn ở đây là bẫy chúng mình đi tìm nước đấy. Vậy thì chắc là có nước. Có mìn thì ta gỡ ta đi chớ, sợ gì!

Một con thú lại chạy hoảng qua. Một tiếng mìn nữa nổ. Em khẩn khoảng:

-Thôi, Thiệt à. Chụ khát còn hơn. Mà hình như đã khuya lắm.

Em nghĩ đến đơn vị. Em nghĩ đến trận đánh tiếp cả tiểu đoàn đang hì hục sửa soạn. Tiểu đội trưởng An chắc đang hớt hải chờ hai đứa. Không biết anh ta sẽ báo cáo thế nào với trung đội.

Em định bước một bước. Nhưng tự nghĩ: không chừng dọc lòng suối mình đi qua cũng có mìn, em bảo Thiệt:

-Mình mệt quá, dù có đi hay trở về, cũng ngồi xuống đây nghỉ đã.

Theo thói quen của người lính ở chiến trường khắc nghiệt này, em lấy tay dò mìn. Năm ngón tay với vào lòng suối. Lòng suối lạn cạn cuộn pha cát. Có lẽ những lớp cát bồi che giấu dưới bụng bó những quả mìn đạp. Em nghĩ vậy và ráng đào. Ôi, một quả mìn thật.

-Có mìn, Thiệt ơi.

-Thế ư?

-Ừ… Nó đáp gọn và cúi xuống rà.

Thiệt bỗng vớ được một quả mìn. Nó đưa quả mìn dứ dứ về phía em rồi ngồi bịch xuống.

Đêm qua lúc nào không biết. Tiếng súng thưa dần rồi im hẳn. Cả tiếng ĐK của địch trên sườn Đăng-rếch cũng vậy. Hay là họ đã rút?

Sau này trong bao nhiêu nguyên nhân vì sao ta cần ngừng tấn công, có một nguyên nhân em được biết: súng đang còn, đạn đang còn, và người cũng đang còn, nhưng không còn nước, cho nên chỉ còn những con người mệt lả, không lê vững đôi chân mỏi nhừ, và bởi thế cũng không đủ sức chạy lên chạy xuống đánh tiếp những quả bộc phá sào dài ngoằn và nặng trịch. Lui quân đi chưa toàn thắng là điều mà người ra trận không một ai muốn. Nhưng người chỉ huy của chúng em hôm ấy đã cho lui quân, và cho lui quân hôm ấy là đúng.


Thế là hai đứa em ở lại một mình dưới chân Đăng-rếch, giữa lòng suối mà Thiệt đặt hết ao ước với một bãi mìn dày lẩn khuất quanh quẩn vây lấy chân.

Chúng em lết từng bước vừa đi vừa rà mìn, vừa đi vừa nghe ngóng địch. Có tiếng súng con của chúng ở vị trí chỉ huy của ông Bảy Hử ngày hôm qua. Chúng em quay tìm đường khác. Ba ngày như thế. Khi không thể cất nổi chân, chúng em ngồi lại đầu óc trống không, ngực nóng như cả mặt trời lửa đặt vào đó, bụng thở thoi thóp, cổ đắng, cố ứa ra một tí nước bọt, nhưng làm gì có được của quý ấy.


Lúc đơn vị tìm thấy chúng em, tiểu đội trưởng An nói lại, thân thể chúng em mềm và nóng hâm hấp như hai trái chuối luộc. Hai ngày sau vẫn không nói ra tiếng. Lưỡi tụt đi đâu mất.

Tôi nói với chị Sáu:

-Chị ạ, trận đánh vào sào huyệt bọn Pol Pot vừa rồi tôi có được đến đơn vị Thà. Bảy Hử đã làm trung đoàn phó. Anh dẫn tôi đi chơi thăm anh em. Thà làm tiểu đội trưởng thay An đi học. Còn Thiệt, trung đội phó quyền trung đội trưởng, da ngăm hơn trước, anh đã tự nhận như thế, miệng liến thoắng, đôi mắt vẫn mở to như ngờ ngệch.

Bảy Hử chỉ tay về phía Thiệt:

-Bố mẹ đẻ anh ta cái miệng ra trước, nhưng lại không biết khóc. Bà đỡ bợp cho một cái, anh ta thét đủ bảy ngày bảy đêm, nên bây giờ cái miệng rộng đến mang tai.
Thiệt đang tập hợp trung đội để kiểm tra khối lượng mang vác từng chiến sĩ.

-Ông Yên… Súng 7 cân này, xẻng 1 cân rưỡi này, đạn 4 cân này, gạo sấy lương khô 3 cân này, sao lại đến 35 cân? À, tham ô nước.

Anh chiến sĩ này đã lấy các bao đựng đạn B40 cũ cho nước vào dán lại, bỏ và ruột nghé để mang thêm ngoài tiêu chuẩn 6 lít một người.

-Ông Văn… 36 cân. Quái nhỉ! Lại tham ô nước… Cái gì đây? Đào đâu ra mấy cái ống nhựa này? Phổ biến rồi mà không chịu quán triệt. Đoàn sẽ tổ chức hai trạm bơm. Sẽ bơm từ hậu cứ rồi tải theo đường quân sự làm gấp. 100 cây số có nghĩa lý gì, đưa nước đến vị trí tập kết 1. Ở đó hậu cần đã lót sẵn những túi ni lông lớn dùng làm bể tạm thời, nước sẽ chứa vào đấy. Vận tải và một phần ba quân số của tiểu đoàn, nghĩa là tất cả đại đội dự bị sẽ áp nước theo chúng. Ngoài mỗi người 6 lít tự mang, chúng ta có một triệu lít nữa. Thế mà không tin. “Thủ trưởng ơi-Thiệt quay lại nói với Bảy Hử, lễ xuất quân chiều nay đề nghị trên cho dàn toàn bộ đội hình vận tải nước với toàn bộ dụng cụ, khí tài, cái “Binh chủng đặc nhiệm của mùa khô” này quan trọng lắm”…

[ptlinh]

Sau khi kiểm tra xong, có lệnh cho trung đội giải tán, tôi giữ Thiệt và Thà ở lại nói chuyện chơi. Tôi đùa:

-Nè, qua trận khát năm ngoái cuối cùng Thiệt nhận ra ông Thần Khát được biểu tượng thế nào?

Thà cướp lời:

-Nhất định phải là một ông thần tụt lưỡi, toàn thân mềm và nóng như chuối hấp.

Thiệt hứ một tiếng, mím đôi môi hóm:

-Chớ khiêu khích… Trải qua cái trận chết khát đó mà cũng nghĩ ra được lắm cái hay.

-Thế à, nói cho tôi nghe với nào.

-Qua trận khát ấy, em cứ nghĩ các nhà khoa học thật tài. Này nhé… Họ nói rằng giữa sự sống và cái chết có một trạng thái trung gian, nghĩa là có một quãng thời gian trong đó sự sống không còn nữa nhưng cái chết cũng chưa đến… Giỏi thật. Em cứ nghiên cứu mãi hôm đó không biết em đã ở trong trạng thái trung gian ấy chưa? Có thể rồi, vì em cảm thấy tim không đập nữa, ngực không thở nữa, chân tay không cựa quậy nữa. Nhưng cũng có thể là chưa. Vì em cứ còn đang mơ.

-Lại xạo rồi. Thà cười.

-Không, thật đấy.

Tôi hỏi:

-Thế lúc ấy mơ thấy gì nào?

-Mơ thấy lửa đang táp cháy cả người em bỗng vụt tắt. Quanh em nhân dân trong phum quây quần làm lễ chúc phước. Các cô gái té nước ướt đẫm mình mẩy. Em hét: coi chừng ướt liều phóng B40, coi chừng ướt gạo sấy, gạo sấy giao tôi mang mà nở phình ra thì cả đại đội tập trung lại ăn không hết đấy. Chẳng ai thèm để ý đến lời em. Họ vẫn té nước ào ào. Nước chảy mát rượi qua đầu, qua mắt, qua hai gò má, qua mũi, em hơi sặc một chút, rồi qua môi, qua ngực, qua bụng, chảy trên những bắp thịt cánh tay và đôi chân trần mệt mỏi. Em chẳng uống một giọt nào.


Lát sau, một bà mẹ Campuchia đến, bà mẹ cao lớn lạ thường. Trên vai bà một chiếc đòn gánh khổng lồ. Bà quẩy một đôi thúng lớn, to gấp mấy chục lần cái khoanh thuyền của quân khu ấy. Tay phải của bà đặt lên mấu đòn gánh, ở đấy em thấy hiện lên ngôi đền Prết-hi-via. Tay trái bà đong đưa, như mẹ em quẩy nước giếng ở nhà. Bà đi học theo triền Đăng-rếch. Qua mỗi đoạn bà lại nâng đôi thúng, trút nước xuống. Nước chảy trên những tảng đá mái nhà, mài nhẵn nó, xoáy vào đất, làm thành những con suối. Bà nói: Từ nay suối ơi, mày giữ nước trong lòng mày mãi chớ để nước cạn.
Em nghe bà nói, em mừng quá em reo: Mẹ ơi! Mẹ ơi! Con là coong-tóp (tiếng Campuchia nghĩa là bộ đội) Việt Nam sang đây đánh Pol Pot giúp dân, đi đánh trận hết nước, khát quá, mẹ cho con một hớp!


Bà mẹ Campuchia lấy tay hất tấm khăn Cà-ma trên đầu. Bà nói: Con! Thương con quá! Con chịu khổ, chịu cực, chịu khát… bà mẹ vục một ống nước nữa vào thúng đưa cho em. Em uống một hơi, ôi, nước thốt nốt, ngọt ơi là ngọt.

Em định gào: Mẹ ơi, cho con một ống nữa thì có tiếng đập vào người. Mở mắt ra, thấy ông An tiểu đội trưởng và anh em trung đội đi tìm.

Em nhắm nghiền mắt. Em gào, em lại mơ tiếp: Biển Hồ ơi! Biển Hồ hiện ra, dềnh dàng, lắc lư như một mảng trời màu cánh sen đưa võng trước mắt em. Em vội vàng nói: Biển Hồ ơi, người ta bảo ước gì Biển Hồ là đôi mắt em để anh bơi, còn tôi, tôi ước gì đôi mắt em là Biển Hồ để tôi uống…

Đám chiến sĩ vẫn còn vây quanh chúng tôi cười ầm ầm muốn tốc cả mái tranh.

Thế đấy, sáng hôm sau họ lên đường. Các tiểu đoàn lực lượng vũ trang cách mạng Campuchia và các đơn vị quân tình nguyện sát bên nhau. Tổ quố, hai Đất nước và Đời mãi mãi ghi lại hình dáng người lính khi lên đường. Trên vai chất đủ thứ: súng đạn, áo quần, lương khô, gạo sấy, võng tăng, dây trói tù binh, xẻng và nước. Bên lưng một bình tông nước, trước ngực một bình tông nước và sau lưng một can nước nữa. Đầu hơi lao về trước, trán nhô tới, chân bước chậm và chắc. Tôi nghe rõ tiếng Thiệt đùa:

-Các cậu ơi, người ta nói mùa khô ở đất nước bạn chỉ có ba nơi có nước: Biển Hồ, cây thốt nốt và vú sữa người mẹ. Bỗng mùa khô năm nay có một dòng suối vĩ đại, dòng suối trong vắt ấy chảy trên vai người lính, ngược lên triền Đăng-rếch, nhận chìm tất cả bọn Pol Pot.

Thiệt lấy điệu đưa tay vừa vuốt ve chiếc bình tông 5 lít lủng lẳng trước ngực vừa nói: Tổ quốc ở bên cạnh thế này sao lại không chiến thắng.

Tôi nghe rõ tiếng cười khúc khích của Thà và từng chuỗi cười hồn nhiên, sảng khoái của lớp lớp lính trẻ.

Thắng trận xong, tôi gắng leo lên cho đến đỉnh núi. Đứng trên cao ấy nhìn về nam, lớp lớp cánh rừng dày và dợn xanh trông tựa biển. Nếu là biển, thì sông biển ở đây cũng không vỗ vào bờ. Dưới những cánh rừng biển bạt ngàn im lặng và xao động, một thế hệ chiến sĩ đang nở sinh. Những chiến công, những phẩm giá đang được sinh nở ở đây cùng với lúa gạo, tôm cá, dầu và điện, gỗ và than của mẹ cha, anh chị bên nước ngày ngày vắt mồ hôi và trí tuệ tạo ra khẳn định sự trường tồn của tình nghĩa hai đất nước ruột rà anh em.

Tôi nói với chị Sáu:

-Chị nói rất phải: Người lính bao giờ cũng muốn tâm sự với hậu phương dù đương lúc rối bận nhất.

Chị Sáu cười:

-Còn tôi, tôi nhớ câu nói đùa của Thiệt quá.

Tôi chia tay chị, thầm cảm ơn ngôn ngũ cha ông đã cho ta một từ sâu thẳm: NƯỚC!

26-4-1984

[ptlinh]

Năm tháng qua đi

Nguyễn Thị Như Trang
(Kính tặng các đồng chí quân tình nguyện)

Các chiến sĩ d5 bộ binh gọi chị là “nhà văn trẻ”. Cái danh hiệu trịnh trọng đó làm Nguyên Bình hơi ngượng. Với một người, chị thường tự nhận là một người làm báo.
Họ đang ở nơi đóng quân dã ngoại của tiểu đoàn ở gần biên giới Campuchia, trong một vườn cây ăn trái khá rộng. Dưới những gốc xoài lâu năm, những cánh võng màu cỏ úa chăng mắc đây đó hệt những cánh bướm khổng lồ đang đậu im trên mặt đất thấp thoáng những vệt nắng vàng xộm. Trái cây đang mùa chín rộ. Mùi xoài thơm ngan ngát. Những con bọ rầy cứ nhảy tanh tách trên những cành lá mùa lục già. Và, một khoảng trời biên giới xanh ngắt in trong lòng chiếc mũ sắt còn chừng nửa bát nước trước cưa lán tiểu đoàn bộ… Cảnh vật yên tĩnh và vui mắt nữa nếu không có những khẩu súng cất cao nòng nghiêm khắc nhìn ra mé vườn, sẵn sàng nhả đạn bất cứ lúc nào.


Nguyên Bình đưa mắt nhin quanh, nghĩ: “Thế là mình đang ở chiến trường rồi. Hà Nội đã xa xôi đến thế! Giờ này anh Văn làm gì nhỉ? Đọc sách, viết, hay đang bận một cuộc họp? Còn ở đây, sau những khe đất trũng ngoài kia, có thể bọn tàn quân Pol Pot đang ẩn náu”.


Tiểu đoàn trưởng Thắng đang đi đến chỗ Nguyên Bình ngồi, chị vẫn không hay. Thắng dừng lại cách Nguyên Binh mấy bước. Dáng anh cao, gầy, da xạm nắng. Anh mỉm cười, giọng miền Nam rất ấm:

-Không nghỉ chút nào cho đỡ mệt, nhà văn?

Nguyên Bình ngước nhìn nụ cười vui vẻ của Thắng. Từ lúc đến đây, chị xao xuyến như vừa tìm ra được điều gì mới mẻ. Thắng nhận thấy trong đôi mắt to thông minh của Nguyên Bình phản chiếu màu xanh lá cây, long lanh.

Chị đáp giản dị:

-Tôi không ngủ được, còn anh?

-Chúng tôi quen rồi. Những người lính ở chiến trường không có giấc ngủ trưa. Chị đi đường xa thế, chắc vất vả? Chị sẽ ở mặt trận Tây Nam bao lâu?

-Ba tháng, anh ạ. Nhưng chúng tôi mới tới đây được một tuần. Có vất vả gì đâu, anh? Chúng tôi đi máy bay từ Hà Nội-chị cười khẽ. Chẳng bù ngày trước tôi đi Trường Sơn, cũng đeo nặng, đi bộ, lúc nào ngẩng mặt lên chỉ thấy cây lá bịt bùng vây quanh.
Thắng gật đầu:

-Tôi đã được đọc những truyện ngắn chị viết về thanh niên xung phong, bộ đội công binh và các chiến dịch lái xe. Bộ đội thích những truyện ngắn của chị.

Nguyên Bình thành thật:

-Tôi viết còn kém lắm.

Thắng mỉm cười:

-Những người lính chúng tôi không biết nói khéo đâu. Chị Nguyên Bình này, lát nữa chị nói chuyện với bộ đội nhé.

Bình chợt nghĩ: mình không quen nói chuyện trước đông người. Vả lại, mình có chuẩn bị gì đâu. Gay go đây-chị đỏ mặt-cá đồng chí đi cùng tôi sẽ làm việc đó. Còn tôi… anh thông cảm.

Tiểu đoàn trưởng cố nài:

-Hay là… chị hát một bài vậy? Chị không biết chứ, đơn vị ở xa, anh em chúng tôi chưa bao giờ được đón một đoàn văn nghệ như thế này đâu.

Trong lúc hai người trò chuyện, bộ đội từ các ngả đường mòn đang kéo đến vườn xoài. Họ đi trong một đội hình giàn thưa, im lặng, mũi súng nhấp nhô. Những hộp đạn và xẻng cuốc va vào nhau lách cách. Đó là những đại đội đóng ở gần tiểu đoàn bộ. Họ đến để nghe đoàn cán bộ văn nghệ từ thủ đô Hà Nội đến nói chuyện.


Mọi người ngồi ngay trên bãi cỏ, dưới những gốc xoài. Bộ đội để súng ngang đùi. Họ nói chuyện khe khẽ và những đôi mắt sáng lên náo nức khi nghe giới thiệu tên những người viết văn, làm thơ quen biết, bây giờ mới gặp mặt. Nguyên Bình cảm thấy nhiều ánh mắt tò mò nhìn mình, chị mỉm cười ngượng nghịu. Khi những người đi cùng đoàn với chị lên đọc những bài thơ họ vừa viết từ mặt trận, bỗng có tiếng súng vẳng lại nghe rất rõ. Các chiến sĩ ném về phía đó những cái nhìn bực dọc như thể bị quấy rầy không đúng lúc. Nhưng họ vẫn im lặng nghe, rồi vui vẻ, vỗ tay nồng nhiệt. Đến lượt Nguyên Bình, chị bối rối đưa mắt nhìn những khuôn mặt phần nhiều còn rất trẻ, nhưng xanh xao vì sốt rét.


Không khí buổi nói chuyện không giống chút nào như ở Hà Nội quen thuộc của Bình. Ở đó, những tà áo dài màu lộng lẫy trước ánh đèn chói loà, những diễn viên trau chuốt phấn son, một cử tọa chọn lọc lơ đễnh nghe và thản nhiên vỗ tay chỉ vì phép lịch sự. Cũng chẳng giống chút nào như ở toà soạn báo hàng ngày Bình đến làm việc, người ta thường nói những câu khó hiểu để tỏ sự uyên bác, nhưng thực ra, có khi chỉ là những lời nói được nhắc lại, vô thưởng vô phạt. Còn ở đây là những khẩu súng, những khuôn mặt võ vàng nhưng đầy nhiệt tình, linh hoạt là tiếng súng vẳng lại, và một đất nước Campuchia trong nạn diệt chủng với những tội ác khủng khiếp mà các chiến sĩ đang ngồi trước mặt chị đã cứu cả một dân tộc đau thương. Những có thể bất ngờ sẽ có một ai trong số người ngồi đây vắng mặt khi trận đánh sau cùng kết thúc-Nguyên Bình chợt nghĩ và xúc động:

-Thưa các đồng chí thân mến! Giọng chị run run trong sự im lặng bao quanh. Có thể nghe rõ tiếng rụng êm của một trái xoài chín rơi trên nệm cỏ-Ban nãy anh Thắng nói, tôi có thể ngâm thơ, hát, hay nói bất cứ chuyện gì với các anh. Tôi rất tiếc không thể làm vui lòng các bạn. Tôi không biết hát, cũng không biết ngâm thơ. Còn chuyện thì tôi nói rất vụng (có tiếng bộ đội cười, nói lao xao). Tôi là người làm báo và đôi khi, có viết văn. Đấy là một công việc chậm chạp và vô duyên. Tôi cảm thấy rất rõ điều này khi có dịp đi công tác cùng với các nhà thơ và nhạc sĩ. Thật thế, người ta có thể ngâm thơ hoặc hát, những chưa ai đọc truyện ngắn, bút ký, hay một vài chương tiểu thuyết trước đông người. Trừ ở nước ngoài, bên Anh, nghe nói nhà văn Dicken từng đọc những truyện ngắn rất tuyệt của mình, và được công chúng hoan nghênh nhiệt luệt. Vậy thì, tôi tự hỏi, tôi sẽ nói gì với các đồng chí, lúc này…