Thất bại lớn nhất của Zhukov - D. Glantz

[chiangshan]

Đến giữa buổi chiều, mọi thứ đã trở nên rõ ràng với Tarasov là chỉ còn duy nhất quân đoàn Solomatin có đủ sức mạnh cần thiết để ngăn ngừa thảm họa gia tăng. Vì vậy lúc 14 giờ 30 ông gửi một loại mệnh lệnh mới cho Solomatin. Ban đầu, Tarasov chỉ thị rút Lữ đoàn xe tăng 65 và 219 khỏi các vị trí dọc sông Nacha và đến 20 giờ 00 ngày 7 tháng 12 triển khai các chốt chặn gần Tsitsina và Klemiatino, ngăn thiết giáp Đức tiến công bao vây phần lớn Tập đoàn quân 41. Trong khi đó Lữ đoàn xe tăng 104 còn nguyên vẹn do Thiếu tá A. G. Zubatov chỉ huy lúc này vẫn nằm dưới sự điều khiển của tập đoàn quân sẽ rút về Emel’ianova để tổ chức thành lực lượng dự bị của tập đoàn quân. Solomatin sụp xuống khi nhận được nhiệm vụ mới, ông biết sẽ là khó khăn và nguy hiểm thế nào khi phải rời khỏi các vị trí phòng ngự dọc Nacha và hành quân qua rừng rậm giữa ban ngày. Ngay khi ông đọc bản mệnh lệnh đầu tiên, chỉ thị thứ hai cũng gây bối rối không kém tới nơi, yêu cầu ông tái triển khai Lữ đoàn cơ giới 35 và 19 nhằm lấp chỗ trống dọc theo con sông do việc 2 lữ đoàn tăng đã rút đi. Điều đó có nghĩa là 2 lữ đoàn cơ giới sẽ phải thực hiện một cuộc chuyển quân ngang lớn từ bên này qua bên kia mặt trận – cũng hoàn toàn giữa ban ngày để có thể hợp quân bên cánh của họ gần Zheguny. Solomatin đã thi hành và sau này ghi lại hậu quả của nó:

Quá trình thay quân và tổ chức lại lực lượng của quân đoàn đã ngay lập tức bị địch phát hiện, và chúng mở màn một đợt tiến công mới dữ dội bằng xe tăng. Kết quả là địch đã thành công trong việc đẩy bộ đội Lữ đoàn cơ giới 19 về bên kia sông Nacha, kiểm soát nhiều điểm vượt sông và chiếm nhiều vị trí quan trọng phía đông Kushlevo. Tại đây rốt cục với nhiều khó khăn quân ta cũng chặn được chúng.

Bất chấp những biện pháp đối phó của chỉ huy Tập đoàn quân 41, quân ta không ngăn được các cụm xe tăng địch thực hành các đòn đột kích phối hợp và đến 20 giờ 00 ngày 7 tháng 12 địch đã chiếm Shiparevo, Tsitsina, Dubrovka và hội quân ở khu vực Tsitsina, chúng cắt rời các đơn vị quân ta ở đông nam các vị trí trên.²¹ [Ghi chú của biên tập: Ghi chép của Solomatin không chính xác, quân Đức vẫn chưa làm chủ được Dubrovka].

Trong khi quân Đức chặn trước các nỗ lực ngăn ngừa của Solomatin, Tarasov gửi một thông điệp cho ông qua điện đài, ra lệnh cho Solomatin nắm quyền chỉ huy toàn bộ các đơn vị vẫn còn nằm trong cái túi đang bị uy hiếp và đến 23 giờ 00 tổ chức một chu vi phòng ngự mới hẹp hơn dựa trên các ngôi làng Syrmatnaia, Bykovo, Tarakanovo, Mar'ino và những khu rừng phía nam Tsitsina. Trong khi đó, Lữ đoàn xe tăng 65 và 219 đã tới ngoại vi phía bắc Shevnino, chỉ để phát hiện ngôi làng đã nằm trong tay quân Đức. Phối hợp với bộ phận còn lại của Lữ đoàn bộ binh 78 và các đơn vị hậu cần, 2 lữ đoàn cố gắng đánh chiếm nó nhưng dễ dàng bị đẩy lui. Thiếu sự hỗ trợ đáng kể của bộ binh, 2 lữ đoàn xộc xệch (mỗi lữ đoàn còn không đầy 10 xe tăng) không đủ sức để làm chủ làng hay cản quân Đức tiến thêm. Các báo cáo sau đó cho biết thất bại trong việc chiếm Shevnino đã dẫn Solomatin và Tarasov tới nhận định sai lầm là lực lượng của họ trong túi Belyi đã hoàn toàn bị bao vây. Trên thực tế họ đã có thể như thế khi các hoạt động chống đỡ có tổ chức của Hồng quân trước đòn đánh của Sư đoàn thiết giáp 19 hầu như không có hiệu quả. Trước tình hình lộn xộn, Solomatin lệnh cho Trung tá Shevchenko và Khilobok rút các lữ đoàn tăng về phía tây qua sông Vishenka. Tại đây họ sẽ cùng với phần còn lại của Lữ đoàn bộ binh 75 và 78 đã bị phân tán thuộc Quân đoàn bộ binh 6 tổ chức phòng tuyến mới dọc sông Vishenka từ tây Demekhi qua Emel’ianova và Klemiatino và để khóa chặt bất cứ cuộc tiến quân nào của quân Đức ở tây đường Belyi-Demekhi.²²

Đòn đột kích mãnh liệt của thiết giáp Đức đã gần như cô lập hoàn toàn Solomatin trong túi Belyi với 3 lữ đoàn cơ động còn lại của ông, Lữ đoàn cơ giới 48, Lữ đoàn bộ binh 74, 91 đã suy yếu cùng cánh phải của Sư đoàn bộ binh 150. Tuy vậy, điều Solomatin không biết là địch vẫn chưa hoàn toàn khép được “lưới” xung quanh ông. Một hành lang hẹp vẫn tồn tại xung quanh Tsitsina và Dubrovka mà chúng chưa chiếm được và qua đó bộ đội của Solomatin có thể an toàn tới được hậu tuyến quân Nga nếu được phép tiến hành. Bất chấp ý nghĩ bị bao vây, Solomatin hiểu nguy cơ của mình lúc này và thực tế là nếu muốn thoát khỏi vòng vây, việc phải hành động khẩn trương sẽ rất quan trọng. Vì thế ông lập tức đề nghị Tarasov cho phép đánh phá vây. Tarasov – luôn lạc quan và vẫn đang bị Zhukov và Purkaev gây sức ép phải duy trì các vị trí thuận lợi để khôi phục tiến công không chấp thuận và ra lệnh cho Solomatin giữ trận địa “bằng mọi giá”. Một lần nữa, vị quân đoàn trưởng đang bị vây hãm không còn lựa chọn nào khác ngoài cố gắng thi hành nhiệm vụ nản lòng là tiếp tục bảo vệ những vị trí quý giá trong khi hy vọng Tarasov có thể tổ chức giải vây.

Khoảng 12 giờ 15 ngày 8 tháng 12, vòng vây mà Thiếu tướng Solomatin nhận định đã trở thành sự thực. Sau khi tổ chức lại lực lượng trong buổi sáng, Sư đoàn thiết giáp 19 do Thiếu tướng Schmidt chỉ huy tiếp tục tiến lên hướng bắc, chiếm làng Tsitsina từ một đơn vị Nga yếu và không dừng lại, họ xốc tới chiếm mục tiêu ở rìa nam Dubrovka ngay sau 14 giờ 30. Nhận được tín hiệu về thành công của Sư đoàn thiết giáp 19, Kampfgruppe Kassnitz và von Wietersheim sau khi gom góp toàn bộ dự trữ có thể bung ra khỏi các trận địa phía nam Belyi và thọc xuống hướng nam qua các vị trí của quân Nga đang bất ngờ. Sau một trận đánh quyết liệt để làm chủ các chốt chính, bộ phận đi đầu của Trung đoàn xung kích thiết giáp 113 dưới quyền von Wietersheim tới được rìa bắc của Dubrovka lúc 14 giờ 30, chỉ để được chào đón bởi hỏa lực pháo binh và những đợt phản kích dữ dội. Biết được mặt nam đã an toàn trong tay Sư đoàn thiết giáp 19, các binh sĩ Sư đoàn thiết giáp 1 rút lui tới các vị trí an toàn hơn cách đó vài trăm mét về phía bắc, nơi họ đào công sự đóng lại trong đêm. Không kể tới lỗ hổng nhỏ giữa các bộ phận tiền vệ của Sư đoàn thiết giáp 1 và 19, tấm lưới xung quanh quân Nga gần như đã đóng vì pháo binh Đức kiểm soát khoảng trống này bằng các đợt bắn phá dữ dội. Hỏa lực này cộng với các cứ điểm Đức kéo về hướng nam đã chặn cứng những nỗ lực phá vây yếu ớt và không có tổ chức của các đơn vị Xô-viết không nhận được lệnh phòng thủ của Solomatin.²³

Trong lúc này, những người lính bộ binh Trung đoàn Khinh quân Grossdeutschland thuộc Kampfgruppe Kassitz cuối cùng cũng rửa hận được trận thua mà họ đã phải nhận cách đây 2 tuần. Tấn công ra khỏi cái “lồng” của họ về hướng tây nam Baturino, Tiểu đoàn 1 đè bẹp sức kháng cự mạnh của đối phương và bắt tay với tiểu đoàn thuộc Sư đoàn bộ binh 246 đã thương vong quá nặng sau 2 tuần bị vây ở làng Budino. Cùng lúc ấy, Tiểu đoàn 2 tham gia với cuộc tiến quân thắng lợi của Sư đoàn thiết giáp 1 về Dubrovka.²⁴ Đến cuối buổi chiều, chỉ huy Sư đoàn thiết giáp 1, Trung tướng Kruger phấn chấn gọi cho Harpe ở Quân đoàn thiết giáp XXXXI để báo rằng vòng vây gần như đã khép chặt.

Kruger còn có nhiều tin tức tích cực hơn từ Đại tá von der Meden dọc sông Nacha. Trong khi Quân đoàn XXX và Sư đoàn thiết giáp 1 đang xiết gọng kìm, von der Meden bắt đầu tận dụng những gì có vẻ là một cuộc rút lui có kế hoạch của Hồng quân khỏi các vị trí dọc bờ tây. Ông ra lệnh truy kích và duy trì áp lực tối đa lên các đơn vị Nga đang sụp đổ. Suốt dọc theo chiều dài mặt trận, quân Đức hầu như không gặp chống trả khi Sư đoàn bộ binh 246 chiếm Ananino, Tiểu đoàn 1 Trung đoàn xung kích thiết giáp 1 thọc về hướng tây từ Zheguny, Tiểu đoàn K-1 và Tiểu đoàn 2 Trung đoàn xung kích thiết giáp 1 chiếm khu vực xung quanh và nam Kislovo. Trong lúc này, Sư đoàn thiết giáp 12 của Thiếu tướng Wessel lúc này đã tập trung toàn bộ lực lượng tiến về phía tây từ Basino, thay thế Tiểu đoàn 1 Trung đoàn xung kích thiết giáp 1 và tiến về phía tây tới Tarakanovo, đuổi sát quân Nga rút lui. Tiểu đoàn bộ binh thiết giáp đã kiệt sức với duy nhất 1 sĩ quan và 177 binh lính còn lại sau đó ngừng chiến đấu và nhập với sư đoàn ở Belyi để nghỉ ngơi một cách xứng đáng.²⁵

[chiangshan]

Xa hơn về phía nam, Kampfgruppe Holste nhỏ của Sư đoàn thiết giáp 1 truy kích quân Nga trong khi họ cố gắng rút để tránh bị cắt đứt bởi bước tiến của Sư đoàn thiết giáp 20. Trong khi Holste đẩy đối phương về phía bắc, Tiểu đoàn công trình 200 và Tiểu đoàn K-1 ngoặt xuống phía nam, chiếm Gorodnia cùng các ngôi làng gần đó, buộc quân Nga phải đổi hướng rút về phía tây.

Dọc theo chính diện hơn 50 ki-lô-mét, lần đầu tiên trong chiến dịch quân Đức ở thế tiến công. Từ sở chỉ huy của mình, Harpe và Kruger phấn khởi động viên họ.

Thay cho không khí lạc quan, sự hỗn loạn và choáng váng bao trùm sở chỉ huy Tập đoàn quân 41 của Thiếu tướng Tarasov trong buổi tối 8 tháng 12. Ngày hôm đó đã kết thúc như nó bắt đầu. Ở sở chỉ huy tương đối an toàn nằm ngoài túi Belyi, Tarasov chỉ có thể mường tượng ra tình hình bên trong và ông đã không hình dung tốt. Phần lớn các chỉ thị ông đặt ra không liên quan gì tới tình hình thực tế. Nói ngắn họn, ông có thể kiểm soát trận đánh dọc sông Vishenka nhưng không gì hơn, bất kể cố gắng như thế nào. Bên trong túi Belyi, Thiếu tướng Solomatin phải tự cứu lấy bản thân. Tarasov dành cả ngày hôm đó liên tục góp nhặt lực lượng dự bị để chặn quân Đức tiến sang hướng tây và khẩn thiết kêu gọi Purkaev hỗ trợ. Sự giúp đỡ duy nhất đang tới là Sư đoàn bộ binh 279 mà phương diện quân đã phối thuộc cho họ để tham gia nối lại tiến công. Thật tình cờ, vì tới trễ nên sư đoàn đã tránh được bị vây cùng Solomatin và lúc này có thể được dùng để tổ chức một tuyến phòng ngự mới. Tarasov sử dụng sư đoàn sung sức này làm trọng tâm cho phòng tuyến mới dọc sông Vishenka và tăng cường cho nó tàn quân của Quân đoàn bộ binh 6 thoát được vòng vây (Lữ đoàn 75 và 78) cùng số quân còn lại của Sư đoàn bộ binh 150 đã kiệt sức dưới quyền Đại tá Gruz. Bố trí xen kẽ dọc tuyến phòng ngự là những chiến xa còn lại của Lữ đoàn xe tăng 65 và 219, được Lữ đoàn xe tăng 104 vẫn tương đối sung sức yểm hộ.

Sau khi biết tin về đòn phản đột kích của quân Đức và khả năng bộ đội Xô-viết bị hợp vây, Đại tướng Zhukov và Purkaev lập tức ra lệnh cho Tarasov tổ chức một lực lượng giải tỏa và cắt qua chiến tuyến Đức để giải vây cho gần 40.000 binh sĩ Liên Xô đang bị cô lập. Tarasov nghĩ chỉ thị này thật là lố bịch, vì trong cái nhìn của ông bộ đội chỉ có thể vừa vặn giữ tuyến Vishenka. Tuy vậy, trong khi khẩn trương tái triển khai lực lượng phòng thủ, ông nghiến răng hay đúng hơn là máy móc sắp xếp những gì trên thực tế là một kế hoạch giải tỏa ma.²⁶

Nằm trong bẫy, Solomatin nỗ lực giải quyết hai khó khăn, một mặt ông tổ chức phòng thủ chung và mặt khác chuẩn bị một lực lượng phá vây về hướng tây. Do Tarasov đã ra lệnh cố thủ, đầu tiên Solomatin tập trung chú ý đến vấn đề tồn tại của mình. Sau này ông kể lại kế hoạch ban đầu:

Trong tình thế hết sức phức tạp, quyết định được đưa ra là Lữ đoàn cơ giới 48 sẽ bảo vệ khu vực Syrmatnaia, Bykovo, Lữ đoàn cơ giới 35 khu vực từ Sorokino tới rìa đông khu rừng phía tây Tarakanovo và Lữ đoàn bộ binh 91 khu vực từ Mar’lino tới sườn tây bắc dãy cao điểm cách Mar’lino 2 ki-lô-mét. Hai lữ đoàn cơ giới (19 và 37) cùng 1 lữ đoàn bộ binh (Lữ đoàn 74 do Đại tá Repin chỉ huy) sẽ rút và tập trung ở khu rừng tây nam Tsitsina để tiến công về hướng tây bắc trong đêm 8 tháng 12 nhằm bắt tay với bộ đội Tập đoàn quân 41.²⁷

Không chỉ sức ép ngày càng tăng của đối phương, Solomatin còn phải đối diện với những vấn đề lớn trong quá trình tổ chức lại lực lượng. Đặc biệt, khi truyền lệnh cho Lữ đoàn bộ binh 91 ngừng chiến đấu, trước sự sửng sốt của Solomatin, ông được biết trước đó Thiếu tướng I. I. Popov, Phó tư lệnh Tập đoàn quân đã chỉ thị cho lữ đoàn này và 1 trung đoàn của Sư đoàn bộ binh 150 rút về Tsitsina. Đại tá Repin cùng Lữ đoàn bộ binh 91 cố gắng hoàn thành nhiệm vụ nhưng đã bị xe tăng và bộ binh Đức tiến công chặn đường đến Tsitsina. Tệ hơn, việc lữ đoàn rút đi đã để lại một khoảng trống 8 đến 10 ki-lô-mét giữa lữ đoàn Repin và Lữ đoàn cơ giới 35 bên cạnh do Trung tá Kuz’menko chỉ huy. Quân Đức ngay lập tức khai thác sai lầm này và tiến chiếm Mar’lino mà đáng lẽ Lữ đoàn 91 phải bảo vệ. Để sửa chữa điều này, lữ đoàn của Đại tá Lobanov buộc phải mở trận đánh đêm nhằm giành lại ngôi làng, điều mà ông đã làm được vào sáng sớm với cái giá về sinh mạng khá cao.²⁸

Với tuyến phòng thủ mới ít nhất đã tạm thời được ổn định, Solomatin thành lập một đơn vị dự bị nhỏ từ Tiểu đoàn xe bọc thép độc lập 32 và Tiểu đoàn môtô độc lập 57 và bố trí họ xung quanh sở chỉ huy lúc này đặt trong khu rừng phía đông nam Tsitsina 5 ki-lô-mét. Thử thách lớn nhất với Solomatin hiện tại là tổ chức phòng ngự liền mạch đủ sức bảo vệ vành đai trong khi ông tổ chức một lực lượng có khả năng chọc thủng vòng vây. Solomatin sau này kể lại:

Để duy trì phòng ngự, các khẩu đội dã pháo và súng trường chống tăng được triển khai ngay trong đội hình các phân đội chiến đấu làm nhiệm vụ tiêu diệt xe tăng. Súng máy phòng không cỡ lớn được bố trí trên tuyến chiến đấu để bắn mục tiêu mặt đất và số xe tăng còn lại nằm gần vành đai phòng thủ và bố trí để bắn từ các vị trí thuận lợi. Ngoài ra mỗi lữ đoàn thành lập một đơn vị dự bị nhỏ gồm 1 đại đội bộ binh cơ giới hóa và 1 đại đội súng tự động.

Vì thiếu đạn và khó mà nhận được thêm, lệnh yêu cầu chỉ nổ súng vào xe tăng ở cự ly dưới 400 đến 500 mét và nổ súng vào bộ binh, đặc biệt là bằng súng máy phòng không cỡ lớn ở dưới 200 đến 300 mét. Các khẩu đội súng máy đặc biệt được chỉ định để bắn vào trinh sát địch và chỉ được khai hỏa nếu có lệnh của đại đội trưởng.

Do không ai biết chúng tôi sẽ phải hoạt động sau lưng địch bao lâu, chế độ giảm khẩu phần ăn hàng ngày cũng được áp dụng ở tất cả các đơn vị.²⁹

Bất chấp ban đầu Tarasov ra lệnh cố thủ, Solomatin dự kiến chỉ thị của phương diện quân sẽ yêu cầu khác và ông tiến hành nỗ lực phá vây đầu tiên vào bình minh ngày 8 tháng 12. Tuy nhiên 3 lữ đoàn lập tức vấp phải các đơn vị xe tăng và bộ binh thiết giáp Đức đang tiến quân và bị đánh bật về trong tình trạng lộn xộn. Trong trận đánh ác liệt, Đại tá Shanaurin, chỉ huy trưởng và Trung tá I. A. Panfilov, chính ủy Lữ đoàn 37 hy sinh khi đột kích các chốt quân Đức. Lữ đoàn bị tiêu hao nặng lúc này do Đại úy P. R. Ugriumov nắm cùng các đơn vị bạn rút về hướng đông vào rừng.³⁰ Sau đó bộ đội của Solomatin triển khai phòng ngự để chờ cơ hội tốt hơn. Solomatin chắc chắn rằng Zhukov và Purkaev sẽ không bỏ mặc họ.

[chiangshan]

Bản đồ 18. Tình hình từ ngày 7 đến 10 tháng 12 năm 1942: Khu vực Belyi.

[chiangshan]

9-14 tháng 12

Bắt đầu từ ngày 9 tháng 12, các đơn vị dưới quyền Solomatin liên tiếp mở những trận tấn công quy mô khác nhau vào quân Đức đang chiếm lĩnh hành lang 3 đến 5 ki-lô-mét chia cắt họ với chiến tuyến Xô-viết. Tình hình hỗn loạn tiếp tục, sự thiếu hụt bộ binh của quân Đức trong hành lang và sự liều lĩnh ngày càng tăng của Hồng quân khiến nó trở thành một loạt những trận đánh độc lập có sự gắn kết lỏng lẻo, chấm dứt ngày 15 tháng 12 với một nỗ lực phối hợp cuối cùng nhằm thoát khỏi vòng vây.

Nhiệm vụ đầu tiên mà Đại tướng Harpe cùng các sư đoàn trưởng Đức đối mặt hôm 9 tháng 12 là tìm cách chuyển hệ thống phòng thủ rời rạc tại hành lang thành một lá chắn vững chắc, đủ sức đánh bại có hệ thống những nỗ lực phá vây quy mô lớn. Điều này đòi hỏi ông phải củng cố vị trí của Sư đoàn thiết giáp 1 dưới quyền Kruger, chiến đoàn của Sư đoàn Grossdeutschland ở phía bắc cùng Quân đoàn XXX đang rải mỏng về phía nam qua hành lang. Để thực hiện, lúc bình minh ngày 9 tháng 12, một đơn vị xung kích thuộc Trung đoàn Khinh quân Grossdeutschland thuộc Kampfgruppe Kassnitz gồm 6 pháo tự hành xung kích và 1 đại đội bộ binh tiến công Dubrovka, nhưng ở đó họ phát hiện bộ phận đi đầu của Sư đoàn thiết giáp 19 vẫn chưa vào thị trấn. Thay vào đó, họ đã chiếm và giữ ngôi làng Tscherepy nhỏ hơn ở ngay phía nam. Khi đơn vị Khinh quân tiến vào, một cánh quân Nga tìm cách bung ra tấn công họ. Sau khi thiệt hại nặng nề, quân Đức rút lên hướng bắc 1 ki-lô-mét và yêu cầu hỗ trợ. Để lấp khoảng trống và ngăn chặn đối phương thoát về hướng tây, Trung đoàn pháo binh thiết giáp 73 Sư đoàn thiết giáp 1 bắn phá dữ dội Dubrovka và lỗ hổng giữa Sư đoàn thiết giáp 1 và 19. Trong khi Kampfgruppe Kassnitz củng cố các vị trí và tổ chức lại cho một đợt tiến công mạnh hơn vào Dubrovka, Kampfgruppe von Wietersheim (Trung đoàn xung kích thiết giáp 113) đột kích xuống phía nam và chiếm Vlaznevo, một cứ điểm cách Dubrovka 3 ki-lô-mét về phía đông nam.³¹

Tối muộn hôm đó, các phân đội xung kích của Sư đoàn thiết giáp 19 tiến từ hướng nam trong khi Trung đoàn Khinh quân Grossdeutschland tấn công từ hướng bắc cuối cùng cũng thiết lập được một dải phòng ngự mỏng nhưng liên tục ngay phía tây Dubrovka, do đó khóa chặt đường rút của Hồng quân. Kết quả là lúc này phía Đức đã có thể di tản thương binh của Quân đoàn XXX về các bệnh viện ở Belyi.

Xa hơn về phía đông, Kampfgruppe von der Meden triển khai Tiểu đoàn K-1 bên cánh phải, Tiểu đoàn công binh thiết giáp 37 cùng Tiểu đoàn 2 Trung đoàn xung kích thiết giáp 1 ở trung tâm và Tiểu đoàn công trình 208 bên cánh trái. Chiến đoàn quét xuống phía tây nam từ Ananino và phía tây từ sông Nacha,bị cản trở bởi cả bão tuyết lẫn sự đề kháng của đối phương. Đến cuối ngày, họ đã đi được nửa đường từ sông Nacha tới sông Vena và đang tiếp cận các vị trí Nga ở Marino, Sorokino và Bykovo. Giữa các đơn vị của von der Meden, lực lượng Sư đoàn thiết giáp 12 tiến về Tarakanovo.

Bước tiến chậm chạp nhằm siết vòng vây tiếp tục hôm 10 tháng 12 khi Trung đoàn Khinh quân Grossdeutschland của Đại tá Kassnitz và Kampfgruppe von Wietersheim phối hợp với bộ phận đi đầu của Sư đoàn thiết giáp 19 cuối cùng cũng làm chủ toàn bộ Dubrovka lúc 08 giờ 00. Sau đó, họ quét sạch các ngọn đồi cạnh Tscherepy và Vlaznevo trong khi Trung đoàn xung kích 113 thiết lập liên lạc với đội tiền vệ của Sư đoàn thiết giáp 12 ở ngay phía đông Tarakanovo. Giờ toàn bộ liên lạc giữa số quân Nga bị vây và chủ lực Tập đoàn quân 41 đã bị cắt đứt, và thòng lọng đang không ngừng siết chặt xung quanh họ. Trong lúc ấy, von der Meden chậm chạp tiến sang phía tây, chiếm Bykovo và rốt cục là Masury ở phía nam, nơi họ hội quân với Trung đoàn xung kích thiết giáp 21 Sư đoàn thiết giáp 20. Giờ vòng vây ở hướng đông nam cũng đã liền mạch. Quân Nga trong rọ lúc này bị khống chế trong những khu rừng giữa đường giao thông Belyi-Dukhovshchina và thung lũng sông Vena.³²

Cuối ngày 10 tháng 12, những sự kiện tồi tệ ở phía nam tại Stalingrad đã có ảnh hưởng xấu đầu tiên tới trận chiến quanh mấu lồi Rzhev. Theo lệnh của OKH, Đại tướng Harpe miễn cưỡng rút Trung đoàn xung kích thiết giáp 74 Sư đoàn thiết giáp 19 ra, tổ chức một cánh quân đặc biệt từ nó và điều đơn vị này xuống phía nam bằng đường sắt. Cùng thời gian ấy, Harpe giao cho Trung tướng Kruger ở Sư đoàn thiết giáp 1 quyền chỉ huy toàn bộ quân Đức ở nửa bắc của hành lang bao vây (từ Dubrovka lên phía bắc). Sư đoàn thiết giáp 12 và 20 đảm nhiệm chiến đấu dọc theo cánh đông và cánh nam chu vi phòng thủ đang thu hẹp dần của quân Nga.

[chiangshan]

Từ ngày 11 đến 14 tháng 12, ba sư đoàn thiết giáp hoàn chỉnh nhưng giờ đã thiếu hụt quân số cùng với bộ phận còn lại của sư đoàn thứ tư tiến hành trận đánh liên tục và thường xuyên ác liệt cả ở dọc theo chu vi túi Belyi lẫn dọc tuyến sông Vishenka (Bản đồ 19). Các tay súng thiện xạ Nga tận dụng những vị trí trong rừng để gây thương vong lớn cho quân Đức. Tiểu đoàn thám báo K-1 Sư đoàn thiết giáp 1 bị thiệt hại đặc biệt lớn trong ngày 13 tháng 12, từ cả những tay thiện xạ đối phương lẫn do giao tranh ác liệt khi họ triển khai bắt liên lạc với Trung đoàn xung kích thiết giáp 25 Sư đoàn thiết giáp 20 ở nam Bykovo. Một tài liệu về hoạt động của Tiểu đoàn công trình 208 cho thấy sự ác liệt và đẫm máu:

Tiểu đoàn 208 công trình (Đại úy Estefeld) đã chiến đấu dũng cảm trong suốt tuần vừa qua đã phải chịu thiệt hại nặng nề hôm 14.12.1942 khi càn quét một thung lũng gần Lukowokoje [gần Sorokino], nơi địch quân phòng thủ trong những công sự chu đáo. Binh sĩ Hồng quân ẩn nấp trong hố đạn, sau cây cối và có vẻ không biết lạnh là gì đã để lính trinh sát và công binh tới gần trước khi khai hỏa. Ngoài những binh sĩ trinh sát và công binh can đảm, Đại đội trưởng Đại đội 1 Tiểu đoàn 208 công trình, Đại úy Wahnchaffe cũng tử trận ở đây. Sau khi đã càn quét toàn bộ khu vực nhiều cây cối đó, tiểu đoàn cũng được rút ra [để nghỉ ngơi và củng cố].³³

Mặc dù chậm chạp nhưng diễn biến chiến đấu tỏ ra vững vàng đối với quân Đức. Trên thực tế nó chắc chắn đến mức tối 14 tháng 12, Đại tướng Harpe đã lên kế hoạch chuyển bớt quân lên phía bắc để hỗ trợ thanh toán một lỗ hổng đang tồn tại trên phòng tuyến ở thung lũng Luchesa. Tuy nhiên quyết định này đã bị trì hoãn một chút khi ngày hôm sau chiến sự lại bùng nổ khi quân Nga phá vây lần cuối.

Sau cuộc vượt vòng vây đầu tiên không thành, Thiếu tướng Solomatin một lần nữa điều chỉnh hệ thống phòng ngự, chờ tiếp viện hoặc một cơ hội khác. Sau này ông ghi lại thử thách khốc liệt đó:

Trong 9 ngày từ 7 đến 15 tháng 12, bộ đội Quân đoàn cơ giới 1 và các lữ đoàn bộ binh trực thuộc đã suy yếu do các trận đánh trước đây, thiếu hụt đạn dược cũng như lương thực đã bám trụ trận địa một cách anh hùng trong trạng thái bị bao vây hoàn toàn. Lực lượng mạnh của địch gồm các sư đoàn xe tăng và bộ binh được phi pháo yểm hộ liên tục tiến công mỗi ngày nhưng đều bị đẩy lùi.

Thất bại trong trận đánh đối mặt, các tướng lĩnh phát xít phải dùng đến thủ đoạn đê hèn. Hàng sáng bọn Hitler dùng loa công suất lớn tuyên truyền ầm ĩ rằng cơ quan chỉ huy quân đoàn đã bay về hậu phương, bỏ mặc lại chiến sĩ tự lo lấy thân và đề nghị bộ đội không phí mạng vô ích mà hãy ngừng chiến đấu và ra hàng. Chắc chắn, không ai tin vào sự khiêu khích đó. Để đáp lại, các chiến sĩ Xô-viết ném vào công sự địch những tờ truyền đơn ghi thông điệp mà những người bảo vệ Zaparozh'e đã dành cho hoàng đế Thổ Nhĩ Kỳ^(*).

Bộ đội Xô-viết thể hiện tinh thần cao trong các trận đánh ác liệt ở sau lưng kẻ địch. Tất cả chiến sĩ của quân đoàn noi gương các cấp chỉ huy và chính ủy, các Đảng viên và Đoàn viên Komsomol đã anh dũng chiến đấu không tiếc thân mình. Sự can đảm trở thành biểu hiện phổ biến ở mọi chiến sĩ.³⁴

Dù những dòng trên có chính xác hay không, rõ ràng cánh quân của Solomatin đã bị đẩy vào thế hoặc phải phá vây với giá đắt, hoặc sẽ bị xóa sổ tại chỗ. Trong khi đó, suốt 8 ngày những trận đánh khó chịu bùng lên dọc theo chu vi nhưng đặc biệt là ở rìa tây, nơi các phân đội trinh sát của ông đang thăm dò điểm yếu trên phòng tuyến Đức. Cuối cùng, đến 14 tháng 12 rõ ràng dự trữ hậu cần đã gần cạn kiệt. Xe tăng và súng cối chỉ còn lại 5 đến 6 viên đạn, đại liên và súng tự động từ 10 đến 15 viên và súng trường 5 viên mỗi khẩu. Mặc dù không quân đã cố gắng tiếp tế nhưng điều đó hầu như không thay đổi được gì. Hơn nữa, hỏa lực bắn phá không ngừng của pháo binh Đức từ mọi phía đã gây thêm thương vong và phá hủy số dự trữ ít ỏi mà quân đoàn tập trung cho nỗ lực phá vây. Đến lúc này cũng đã rõ như ban ngày là tập đoàn quân Tarasov quá yếu để tổ chức giải tỏa. Nói tóm lại, không còn con đường nào khác ngoài cố vượt vòng vây. Cuối ngày 14 tháng 12, Zhukov - người trực tiếp chỉ huy Tập đoàn quân 41 sau khi cách chức Thiếu tướng Tarasov hạ lệnh cho Solomatin phá vây. Solomatin hoan nghênh mệnh lệnh này và lập tức tiến hành các chuẩn bị cần thiết.³⁵



(*) Chú thích của chiangshan: Theo giai thoại, Hoàng đế Ottoman Thổ Nhĩ Kỳ gửi thư bắt dân Cossack ở Zaparozh'e (Zaporozhia, miền trung Ukraine ngày nay) phải khuất phục. Dân Cossack Zaparozh'e đáp trả với một bức thư toàn những lời lẽ công kích và chửi rủa theo vần điệu.

[chiangshan]

Bản đồ 19. Tình hình từ ngày 11 đến 16 tháng 12 năm 1942: Khu vực Belyi.

[chiangshan]

15-16 tháng 12

Lực lượng của Thiếu tướng Solomatin đã yếu đến mức các tài liệu Đức rất ít nhắc đến nỗ lực phá vây có tổ chức, vì trận đánh chỉ đơn giản là biến thành hàng loạt những cuộc đụng độ lẻ tẻ phản ánh tính chất của toàn bộ giai đoạn.

Bên trong và dọc theo vành đai bao vây, một trận đánh quyết liệt bùng nổ, bất chấp thời tiết khắc nghiệt và địa hình không thuận lợi, binh sĩ Đức đã thể hiện đà tiến công đáng kể cũng như sức kháng cự gan lỳ dữ dội. Căng thẳng tăng lên và sự tồn tại của vòng vây thường xuyên bị đặt trong thế hiểm nghèo. Tuy nhiên, cùng với 2 sư đoàn thiết giáp (19 và 20), Sư đoàn [kỵ binh] SS và các đơn vị khác đang chiến đấu ở phía bắc đã giữ vững chiến tuyến yếu khi một đơn vị Nga thành công trong việc lọt qua vòng vây mỏng gần Ploskava [giữa Tsitsina và Shiparevo]. Phần lớn quân Nga vẫn kẹt trong túi, bị tấn công từ mọi phía, bị cắt vụn thành các toán nhỏ, bị vây ép và tiêu diệt. Trong những tuần tiếp theo, tuyến chiến đấu chính đã được cải thiện nhờ những cuộc tấn công cục bộ.³⁶

Sau khi được Zhukov chấp thuận, Solomatin nhanh chóng vạch ra kế hoạch đột phá vòng vây mang theo thương binh và trang bị nhiều nhất có thể.³⁷ Ban đầu ông dự định hành quân bộ qua những khu rừng và đầm lầy giữa Shevnino và Demekhi, nơi có địa hình thuận tiện và là nơi hệ thống phòng thủ Đức yếu nhất. Tuy nhiên sự hiện diện của thương binh và trang bị nặng khiến ông phải từ bỏ phương án này. Giờ Solomatin quyết định đột phá về phía tây, dọc theo con đường ngắn nhất giữa Dubrovka và Shiparevo qua phòng tuyến mạnh nhất của quân Đức. Ông lên kế hoạch mở màn tấn công lúc 23 giờ 00 ngày 15 tháng 12 và hoàn thành cuộc rút lui vào sáng hôm sau.

Để hỗ trợ cuộc tiến công và thu hút sự chú ý của đối phương, qua điện đài Solomatin yêu cầu Zhukov ở sở chỉ huy Tập đoàn quân 41 cho bắn một đợt pháo kích chuẩn bị vào hai bên đường tiến và sau đó trong quá trình chiến đấu để ngăn chặn kẻ địch tập trung lực lượng bên sườn. Ông cũng đề nghị Zhukov cho đốt 3 đống lửa lớn trong khu vực Klemiatino để bộ đội có thể định hướng.

Lo lắng cho cuộc đột kích này, Solomatin bố trí Lữ đoàn bộ binh 74 cùng Lữ đoàn cơ giới 19 và 37 trong thê đội một. Lữ đoàn 74 của Đại tá Repin sẽ vòng qua Dubrovka từ hướng tây, Lữ đoàn 19 dưới quyền Trung tá Dubrovin vòng qua Tsitsina ở phía tây và Lữ đoàn 37 do Đại úy Ugriumov chỉ huy sẽ bọc hậu Shiparevo từ hướng đông. Solomatin đặt toàn bộ số pháo binh, xe tăng và súng máy cao xạ còn lại dưới quyền điều động của thê đội một. Ở phía sau, ông để lại Lữ đoàn bộ binh 91 cùng Lữ đoàn cơ giới 35 và 48 bảo vệ chu vi phòng thủ đang hẹp dần trong suốt giai đoạn vượt vòng vây. Sau khi cuộc đột phá đầu tiên thành công, các đơn vị này sẽ khẩn trương rút lui qua chính hành lang đó với Tiểu đoàn xe bọc thép độc lập 32 của Đại úy A. M. Vlaskov và Tiểu đoàn môtô 75 của Thiếu tá A. N. Lediuk yểm hộ hai bên cánh. Danh sách dài các đơn vị triển khai không phản ánh thực tế là mỗi lữ đoàn chỉ còn lại không đầy 2.000 quân, được hỗ trợ bởi một số ít ỏi xe tăng còn chiến đấu được.³⁸

Trong suốt phần còn lại của ngày và sang buổi tối 15 tháng 12, bộ đội dưới quyền Solomatin tiến hành tổ chức lại cho cuộc tiến công dưới hỏa lực bắn phá không ngừng của pháo binh Đức - gây cản trở hoạt động chuyển quân và khiến việc thực hiện toàn bộ kế hoạch là hầu như bất khả thi. Các đơn vị xung kích được chỉ định vào vị trí đúng thời gian nhưng nhiều đơn vị thê đội hai đã không làm được. Bất chấp điều đó, Solomatin không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tiến hành trận đánh đúng thời gian với bất kể lực lượng nào trong tay.

Lúc 22 giờ 40, pháo binh của Zhukov bắt đầu trận pháo kích, thu hút sự chú ý của quân Đức về mặt trận dọc sông Vishenka. Solomatin ghi lại những diễn biến sau đó:

Lúc 23 giờ 00, tín hiệu cho thê đội một bắt đầu nổ súng và bước vào chiến đấu được phát ra. Địch hoàn toàn không ngờ tới một đòn đánh từ hướng này. Khi các lữ đoàn khai hỏa và không dừng lại mà chuyển vào xung phong, bọn Hitler bắt đầu bỏ chạy tán loạn, bỏ lại xe tăng, pháo, súng máy và các trang bị khác. …

Cuộc tấn công dũng cảm của các lữ đoàn thê đội một đã mở ra một tuyến đường và theo kế hoạch đã vạch sẵn, quân ta bắt đầu rút toàn bộ lực lượng ra khỏi hậu tuyến địch.

Như vậy, điều không ngờ tới vốn hiếm khi đến trong chiến đấu đã xảy ra. Trên thực tế đã không chỉ một lần Tập đoàn quân 41 tìm cách chọc thủng vòng vây bằng lực lượng tương đối lớn nhưng đều không thành công. Giờ với lực lượng yếu hơn đáng kể quân ta đã lừa được địch, và có được yếu tố bất ngờ, quân ta đánh tan chúng và giành thắng lợi. Quân đoàn cơ giới 1 và Quân đoàn bộ binh 6 thoát khỏi hậu tuyến địch lúc sáng sớm ngày 16 tháng 12 hầu như không có tổn thất, các xe tăng, xe cơ giới và vũ khí nặng bị bỏ lại hoặc không chiến đấu được đã được phá hủy tại chỗ. …

Sau khi rút ra ngoài vòng vây, 2 lữ đoàn của Quân đoàn cơ giới 1 chiếm lĩnh phòng ngự như sau: Lữ đoàn 35 ở khu vực Emel’lianova, Klemiatino và Lữ đoàn 19 ở khu vực Klemiatino. Các đơn vị còn lại của quân đoàn cũng như Lữ đoàn cơ giới độc lập 48 rút về khu vực Ramenka, Ryzhkovo, còn Lữ đoàn bộ binh 74 và 91 trở lại quân đoàn của họ.³⁹

Những gì mà tư liệu chưa hoàn toàn chính xác của Solomatin không ghi lại là quân đoàn cơ giới do ông chỉ huy đã mất 1.300 người chết và mất tích cùng 3.500 người bị thương trong cuộc phá vây đẫm máu, và chỉ có 4.000 trên tổng số 15.200 quân ban đầu trở về được chiến tuyến của Tập đoàn quân 41.⁴⁰ Con số thiệt hại của Quân đoàn bộ binh 6 của Povetkhin còn lớn hơn. Ngoài ra, các đơn vị đã bỏ lại hầu như toàn bộ trang bị trên chiến trường. Cuộc tiến quân vẻ vang của Tập đoàn quân 41 dưới quyền Tarasov vào hậu tuyến quân Đức đã đưa quân đội Xô-viết tiến xa hơn bất cứ khu vực nào khác của mấu lồi Rzhev. Tuy nhiên cuối cùng nó đã kết thúc trong thảm họa. Thay vì hỗ trợ cho Tập đoàn quân 20 ở Sychevka, giờ chính Tập đoàn quân 20 phải một lần nữa tiến công trong một nỗ lực để cứu vãn cho Tập đoàn quân 41 và cả toàn bộ Chiến dịch “Sao Hỏa”.

Các báo cáo chiến sự của Đức ghi lại con số thiệt hại mà họ đã gây ra cho Solomatin và Tarasov ở túi Belyi. Sau nhiều ngày lùng sục quân Nga sót lại chiến trường và tiêu diệt số chống cự, Sư đoàn thiết giáp 1 nhấn mạnh đến quy mô tiêu diệt. Một báo cáo của sư đoàn lên danh sách một cách khó hiểu các đơn vị Nga bị xóa sổ như sau: “Bộ phận của Sư đoàn bộ binh 134, Sư đoàn Stalin tình nguyện Novosibirsk [Sư đoàn bộ binh 150], Quân đoàn môtô cơ giới xung kích I với Lữ đoàn cơ giới 19, 35, 47 và một bộ phận Lữ đoàn cơ giới 37 cũng như Lữ đoàn xe tăng 65 và 219; ngoài ra còn Quân đoàn Stalin VI với Lữ đoàn Stalin 74, 75 và 91”.⁴¹ Bản báo cáo này viết thêm:

Trong các đơn vị trên Kampfgruppe v. d. Meden và các phân đội của Sư đoàn 12 thiết giáp đã tiêu diệt Lữ đoàn 35 và 47 môtô cơ giới. Trong số chiến xa địch bị bao vây ước tính có 300 xe lúc ban đầu, khoảng 200 đã bị phá hủy, rút lực lượng của chúng xuống chỉ còn 1 phần 3, trong khi quân số bộ binh địch giảm xuống còn khoảng 30 phần trăm. Tuy nhiên cuộc bao vây đã không làm suy yếu nhiều pháo binh địch: phần lớn các pháo đội vẫn ở phía tây đường Belyi như trước đây; chỉ một bộ phận nhỏ được kéo vào khu vực đột phá. Ở khu vực của đối phương, trong trận đánh phá vây giờ đã kết thúc, Không lực Hồng quân bảo vệ pháo binh trong khu vực đột phá với thành công lớn.⁴²

Tính cả thiệt hại do Kampfgruppe von der Meden và Hostel gây ra, Sư đoàn thiết giáp 1 thống kê tổn thất của quân Nga trong giai đoạn từ 26 tháng 11 tới 10 tháng 12 như sau: 121 chiến xa, 13 đại bác xung kích, 23 đại bác dã chiến, 44 súng phóng lựu, 8 bếp dã chiến, 17 thiết giáp, 57 súng trường chống tăng và 488 tù binh. Nhiều xe tăng hết nhiên liệu và rơi vào tay quân Đức trong và sau cuộc phá vây, và thiệt hại do Quân đoàn XXX gây ra cũng khá lớn.⁴³ Báo cáo chiến đấu của Quân đoàn cơ giới 1 Xô-viết xác nhận con số thậm chí còn cao hơn (Xem Phụ lục).

Ngay cả trước khi quân Nga mở trận đột phá cuối cùng ra khỏi túi Belyi, theo chỉ thị từ Chuẩn thống chế Model ở Tập đoàn quân 9, Đại tướng Harpe bắt đầu tổ chức lại lực lượng để cung cấp sự hỗ trợ đang rất cần thiết cho quân Đức chiến đấu ở các khu vực khác. Ngày 16 tháng 12, bộ phận đi đầu của Sư đoàn bộ binh 52 được điều đến thay thế cho các sư đoàn thiết giáp mệt mỏi đã tới Vladimirskoe, và ngay sau đó Kampfgruppe Holste được giải thể. Trong khi Sư đoàn bộ binh 52 chuẩn bị càn quét khu vực hậu tuyến và củng cố tuyến phòng ngự phía trước, các sư đoàn thiết giáp tập kết lại ở phía sau. Cùng thời gian đó, Kampfgruppe von der Meden thuộc Sư đoàn thiết giáp 1 tiến nhanh về phía bắc tới thung lũng Luchesa, bám sát liền sau đó bởi Trung đoàn Khinh quân Grossdeutschland thuộc Kampfgruppe Kassnitz. Bất chấp những nỗ lực phi thường 3 tuần vừa qua, công việc của họ vẫn chưa hết.

[chiangshan]

THẤT BẠI NỐI TIẾP DỌC SÔNG VAZUZA

5-10 tháng 12

Trung tướng Semenovich Khozin, tân tư lệnh của Tập đoàn quân 20 nhận được chỉ thị mới từ sở chỉ huy phương diện quân sáng ngày 8 tháng 12. Khi bổ nhiệm Khozin vào vị trí này chỉ vài ngày trước, Zhukov đã yêu cầu ông sẵn sàng chiến đấu trong tương lai gần, nhưng quy mô của trận đánh mới, tình trạng tồi tệ của đơn vị và thời gian chuẩn bị ngắn khiến viên tư lệnh mới bối rối. Tuy nhiên, Khozin, người đã chỉ huy đủ các cấp từ tiểu đoàn cho tới phương diện quân trong cả thời Nội chiến lẫn Chiến tranh Vệ quốc đã đạt được danh tiếng của một chiến binh. Là cựu chỉ huy Tập đoàn quân 33 thuộc Phương diện quân Tây, Khozin được dự kiến là sẽ dẫn dắt Tập đoàn quân 33 trong Chiến dịch “Sao Mộc” sau khi “Sao Hỏa” kết thúc thắng lợi. Nhưng giờ đây, ông sẽ bước vào chiến đấu sớm hơn dự định và với một tập đoàn quân đã không hoàn thành nhiệm vụ trong Chiến dịch “Sao Hỏa”. Zhukov đã đề cập một cách tế nhị khi nói, “Đồng chí sẽ có cơ hội của mình, chỉ là giờ nó đến sớm hơn dự kiến”. Khozin hiểu và lập tức bắt tay vào chuẩn bị cho đợt tiến công mới (Bản đồ 20).

Mệnh lệnh của Zhukov quả thật là thử thách. Đầu tiên, bộ đội của Khozin sẽ phải “chọc thủng hệ thống phòng ngự của địch ở khu vực Bol’shoe Kropotovo, Iagyrino vào ngày 10 và 11 tháng 12, chiếm Sychevka không muộn hơn 15 tháng 12 và đưa không dưới 2 sư đoàn bộ binh vào khu vực Andreevskoe ngày 20 tháng 12 để phối hợp với Tập đoàn quân 41 thuộc Phương diện quân Kalinin khép chặt vòng vây quân địch”. Sau đó, khi đã cắt được đường xe lửa Rzhev-Sychevka, Khozin sẽ “chuyển binh đoàn cơ động của phương diện quân cùng ít nhất 4 sư đoàn bộ binh lên phía bắc để tiến công vào sau lưng tập đoàn địch ở Rzhev-Olenino”.⁴⁴ Để làm được điều đó, Zhukov tăng cường thêm bộ binh cho Khozin cùng với Quân đoàn xe tăng 5 còn sung sức, đơn vị mà trong chiến dịch tháng 11 Konev và Zhukov đã giữ làm dự bị nhằm phát huy thắng lợi của binh đoàn cơ động ban đầu thuộc Tập đoàn quân 20. Zhukov chuyển lại Sư đoàn bộ binh cơ giới hóa Cận vệ 1 và Sư đoàn bộ binh 247 về dưới quyền Khozin sau khi phương diện quân đã rút các đơn vị này ra nghỉ ngơi và củng cố sau đợt tiến công thất bại đầu tiên. Ông cũng phối thuộc thêm Sư đoàn bộ binh 243, 336, 415 và Cận vệ 30 từ các tập đoàn quân bên cạnh để sử dụng trong đợt đột kích thứ nhất cùng Sư đoàn bộ binh 194 và 319 để triển khai sau khi chiến dịch phát triển thuận lợi. Các sư đoàn được tổ chức lại bù đắp sự thiếu hụt quân số bằng mọi cách có thể. Ví dụ, Sư đoàn bộ binh 247 đã tan nát nhận được 1.500 quân từ Lữ đoàn trượt tuyết 48 và 500 quân từ các tiểu đoàn trừng giới.⁴⁵ Số quân bổ sung này bước vào chiến đấu không đầy 1 tuần sau khi tới mặt trận. Sư đoàn bộ binh 354 đã thiệt hại nặng nề hồi tháng 11 gom toàn bộ quân số còn lại thành một chi đội xung kích duy nhất cho giai đoạn mới của chiến dịch.

Mặc dù Konev và Khozin nghĩ rằng các lực lượng bộ binh hiện có đủ sức chọc thủng tuyến phòng thủ chiến thuật của quân Đức, rõ ràng 1 quân đoàn xe tăng là không đủ để tạo thành một binh đoàn cơ động mạnh có thể phát triển sâu. Hơn nữa, sau những trận đánh ác liệt hồi tháng 11, Quân đoàn kỵ binh Cận vệ 2 không có khả năng tham gia một đợt tiến công mới nếu không có những sự tăng viện đáng kể. Vì vậy, với sự giúp đỡ của Zhukov trong việc giành sự chú ý và hỗ trợ từ Bộ Tổng tham mưu, Konev ra lệnh cho Khozin khẩn trương củng cố lại Quân đoàn xe tăng 6 dựa trên nòng cốt là số xe tăng và binh sĩ sống sót sau cuộc chiến đẫm máu. Dưới quyền chỉ huy của quân đoàn trưởng mới, Đại tá I. I. Iushchuk, Quân đoàn xe tăng 6 vốn đã mất phần lớn trong số 170 xe tăng trong không đầy 2 tuần trước được bổ sung trực tiếp 100 xe tăng KV, T-34 và T-60 từ Căn cứ sửa chữa Moscow với các tổ lái mới được huấn luyện sơ sài. Phần lớn lái xe chỉ được tập không đầy 5 tiếng. Vì bất cẩn hay do tin rằng không cần thiết, Quân đoàn xe tăng 5 tham chiến mà không sơn ngụy trang xe màu trắng. Bất chấp những vấn đề này, khi đã tổ chức xong, binh đoàn cơ động mới có một lực lượng hùng hậu với tổng cộng 231 chiến xa.⁴⁶

Với lực lượng này, Khozin được giao nhiệm vụ tiến công thẳng vào mũi nhọn phòng ngự của quân Đức ở đầu cầu sông Vazuza từ Bol’shoe Kropotovo tới Zherebtsovo, nơi đã diễn ra những trận đánh quyết liệt. Ngoài ra, Zhukov ra lệnh cho Thiếu tướng E. P. Zhuravlev, chỉ huy Tập đoàn quân 29 đã được tăng cường bên cánh trái của Tập đoàn quân 20 tấn công từ đầu cầu của họ phía tây sông Gzhat’. Zhuravlev sẽ che giấu hoạt động chuẩn bị cho cuộc đột kích mới vào phòng tuyến Vazuza và hỗ trợ khi nó diễn ra. Các trận tấn công của Tập đoàn quân 29 đã diễn ra hôm 5-6 tháng 12 nhằm vào các vị trí giữa Popsuevo và Iagygino. Nhưng sau khi chúng kết thúc không thành công với thương vong lớn, Zhukov và Konev chỉ thị Zhuravlev tiếp tục đánh thêm 6 ngày để thu hút sự chú ý của quân Đức khỏi công tác chuẩn bị ở đầu cầu của Tập đoàn quân 20. Dĩ nhiên, khi Khozin mở đợt tiến công mới, Zhukov hy vọng Tập đoàn quân 39 sẽ cùng tham gia. Để cung cấp cho Tập đoàn quân 39 sức mạnh cần thiết, Zhukov bổ sung thêm 2 sư đoàn bộ binh (Sư đoàn bộ binh 19 và Sư đoàn bộ binh cơ giới hóa Cận vệ 3) cùng 4 lữ đoàn xe tăng độc lập (20, 120, 161, 175), tăng cường cho sư đoàn duy nhất của tập đoàn quân triển khai ở đầu cầu Gzhat’.⁴⁷

Con số nhìn vào có vẻ tốt, bất chấp những thất bại mà Tập đoàn quân 20 đã phải nhận trong 2 tuần vừa qua, và Bộ Tổng tham mưu đã nỗ lực hết sức để bổ sung quân số và trang bị cần thiết, bù đắp cho các tổn thất trước đây. Vào đêm trước khi diễn ra đợt tiến công mới, ban tham mưu tập đoàn quân tính có được ưu thế hơn 2,5 trên 1 trước quân Đức phòng thủ khu vực Vazuza, ít hơn so với tỉ lệ 5 trên 1 vào ngày 25 tháng 11, nhưng dù sao cũng tốt.⁴⁸ Tuy vậy, Khozin đủ thông minh để hiểu rằng mọi chuyện chủ yếu phụ thuộc vào tinh thần và trình độ của bộ đội, điều thực sự làm ông lo ngại và tinh thần của đối phương – chắc chắn là cao hơn. Trong khi không nghi ngờ gì là kẻ địch đã thiệt hại nặng nề hồi tháng 11, ông sợ rằng những chiến thắng sẽ khiến sĩ khí của chúng lên cao. Ông cũng biết rằng đang có các bộ phận của không chỉ 1 mà 2 sư đoàn thiết giáp đối đầu mình, và cả 2 đều nắm rõ địa hình.

[chiangshan]

Ngày 8 tháng 12, Khozin cùng ban tham mưu khẩn trương phát triển một kế hoạch nhằm đáp ứng yêu cầu của Stavka và Zhukov với cách thức đơn giản nhất có thể. Thực tế là chỉ thị của Zhukov hầu như không đưa ra chỉ dẫn cụ thể về việc tấn công ở đâu và như thế nào. Đó là vì tình trạng suy yếu của nhiều đơn vị dưới quyền Khozin và sự non nớt của nhiều đơn vị khác. Do tình trạng và huấn luyện yếu kém, bộ đội của ông không thể thực hành những hoạt động cơ động phức tạp. Tuy nhiên, họ có thể xung phong ồ ạt thẳng về phía trước, và đó là những gì Zhukov, Konev và Khozin yêu cầu.

Khozin dự kiến tiến công dọc theo 4 ki-lô-mét mặt trận giữa Bol’shoe Kropotovo và Zherebtsovo bằng 4 sư đoàn bộ binh (Cận vệ 30, 415, 243, 247) lần lượt trong thê đội một. Sau đó ông sẽ khai thác thắng lợi của họ với 2 quân đoàn xe tăng tiến công cùng nhau trong khoảng thời gian xen giữa. Quân đoàn xe tăng 5 với 131 chiến xa do Thiếu tướng K. A. Semenchenko chỉ huy sẽ xuất phát từ khu tập kết tây Prudy phía sau Sư đoàn bộ binh 243 và 247. Đột phá trong khu vực Podosinovka và Zherebtsovo, họ sẽ phát triển về phía tây nam để cắt tuyến đường sắt Rzhev-Sychevka, ngăn chặn lực lượng dự bị địch từ Sychevka rồi vòng về phía bắc với Quân đoàn xe tăng 6 bên sườn nhằm hợp vây quân Đức phía nam Rzhev. Khozin tăng cường Trung đoàn pháo chống tăng Cận vệ 3 cùng Đại đội công binh bom mìn Cận vệ 11 cho quân đoàn để nâng cao khả năng diệt thiết giáp và vượt qua các vật cản do quân Đức bố trí.⁴⁹

Quân đoàn xe tăng 6 mới được tổ chức lại với 100 chiến xa của Đại tá Iushchuk được chia thành 2 lữ đoàn xe tăng (22 và 100) sẽ theo sau Sư đoàn bộ binh 415 tiến công ở khu vực Maloe Kropotovo và Podosinovka. Sau đó họ sẽ tham gia mũi thọc sâu của Quân đoàn xe tăng 5 dọc theo đường xe lửa và lên phía bắc. Dự bị duy nhất của Iushchuk là Lữ đoàn bộ binh cơ giới hóa 6 với quân số 170 người. Phương án cho mũi đột kích bằng xe tăng được lên kế hoạch gấp gáp đến mức Khozin định sẽ bổ sung xe tăng cho quân đoàn trong quá trình chiến đấu ngay khi chúng được chuyển tới bằng xe lửa.⁵⁰ Ông dự kiến yểm trợ cho hướng chủ công bằng một đợt pháo hỏa chuẩn bị của 2.500 khẩu pháo cối.

Khi mũi tiến công chính diễn ra, Sư đoàn bộ binh 336 và Cận vệ 42 sẽ đột phá trên cánh phải tới sông Osuga. Cùng lúc đó, Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8 với Sư đoàn bộ binh 354 và Lữ đoàn bộ binh 148, 150 sẽ một lần nữa tiến đánh các vị trí giữa Zherebtsovo và Khlepen'.⁵¹ Sư đoàn bộ binh cơ giới hóa Cận vệ 1 và Sư đoàn bộ binh Cận vệ 26 đã thiệt hại nặng được giữ trong thê đội hai. Họ cùng với Sư đoàn bộ binh 319 và 194 đang trên đường tới từ phía nam sẽ tăng viện cho cuộc tiến công trong quá trình chiến đấu. Sau khi Khozin phá vỡ hệ thống phòng thủ chiến thuật của quân Đức, bộ đội Tập đoàn quân 29 do Thiếu tướng Zhuravlev chỉ huy sẽ lại tham gia tấn công từ các vị trí trong đầu cầu Gzhat’.

Các quân đoàn, sư đoàn và lữ đoàn tham chiến nhận được chỉ thị vào sáng sớm ngày 9 tháng 12, lệnh được chuyển tiếp tới các trung đoàn trực thuộc hôm 10 tháng 12 và các tiểu đoàn và đại đội được thông báo vào sáng sớm ngày 11 tháng 12. Đến thời điểm này trận đánh đã mang tầm quan trọng lớn hơn nhiều, do đại bộ phận Tập đoàn quân 41 đang bị vây hãm và có nguy cơ bị xóa sổ trong túi Belyi. Đến 10 tháng 12, Konev và Khozin biết rõ mọi hy vọng thành công của Chiến dịch “Sao Hỏa” giờ phụ thuộc duy nhất và trực tiếp vào đòn tiến công cuối cùng của họ. Tuy nhiên, cả Konev lẫn Khozin đều không cảm thấy lạc quan.

Đại tướng Zhukov lúc này đang cùng với Đại tướng Purkaev ở sở chỉ huy Phương diện quân Kalinin đã loại bỏ mọi cơ hội tiến công thắng lợi ở khu vực Belyi của Tập đoàn quân 41. Tuy vậy, ông tin rằng tình hình có thể cải thiện với lợi thế cho ông và “Sao Hỏa” vẫn có thể là một thành công cục bộ. Vấn đề mấu chốt là chấp nhận thực tế thất bại ở Belyi trong khi tận dụng nó để giành chiến thắng ở những nơi khác. Ông đánh giá Tập đoàn quân 41 đang bị bao vây sẽ đóng vai trò của một thỏi nam châm thu hút toàn bộ lực lượng dự bị chiến dịch của quân Đức. Quân báo đã xác định được phần lớn thiết giáp dự trữ của kẻ địch, bao gồm Sư đoàn thiết giáp 1, 12, 19, 20 và một phần Sư đoàn cơ giới hóa Grossdeutschland tham gia trận đánh Belyi. Điều đó có nghĩa là nếu giao tranh ở đây kéo dài thêm, quân Đức hầu như không còn dự bị cho các khu vực khác. Ngoài ra, họ vẫn chưa chặn được mũi đột phá của Tập đoàn quân 22 tới thung lũng Luchesa, và có vẻ bất cứ đơn vị dự trữ nào không bị trói chân ở Belyi sẽ được điều tới để vá lỗ hổng ở đó. Do vậy, điều tốt nhất đối với quân đội Xô-viết là tiếp tục duy trì cuộc chiến đấu ở Belyi và thung lũng Luchesa, cùng lúc đó tiến công ở các khu vực khác. Với các đơn vị thiết giáp và bộ binh dự bị mới được bổ sung, Zhukov tin rằng Tập đoàn quân 20 đủ sức chọc thủng phòng tuyến gần Sychevka và tiến về phía bắc tới Rzhev. Sau đó Tập đoàn quân 30 sẽ cùng Tập đoàn quân 39 tiến đánh ở phía tây Rzhev. Tập đoàn quân 20, 30 và 39 sẽ phối hợp khóa chặt toàn bộ quân Đức trong nửa phía đông mấu lồi Rzhev. Mặc dù việc hợp vây toàn bộ mấu lồi Rzhev không còn khả thi, vòng vây nhỏ hơn với 2 quân đoàn phòng thủ Đức sẽ nhanh chóng khiến toàn bộ mấu lồi Rzhev không thể duy trì được và Tập đoàn quân 9 Đức sẽ không còn lựa chọn nào khác ngoài rút bỏ nó. Hay đó là những gì Zhukov nhận định.

Hơn thế, nếu có thể đạt được thành công dù là nhỏ ở Rzhev, Zhukov vẫn tin rằng ông có thể triển khai Chiến dịch “Sao Mộc”. Một mũi đột kích của Tập đoàn quân xung kích 3, 4 và Tập đoàn quân 43 từ khu vực Velikie Luki xuống phía nam qua Velezh tới Dukhovshchina và Smolensk do Quân đoàn cơ giới 2 dẫn đầu là hoàn toàn có thể thực hiện được. Đòn đánh này cộng với một mũi tiến công đồng thời bởi lực lượng xung kích của “Sao Mộc” (Tập đoàn quân 5, 33 và Tập đoàn quân xe tăng 3) tới Viaz’ma sẽ tóm trúng Tập đoàn quân 9 Đức khi chúng đang chuẩn bị rút khỏi mấu lồi Rzhev. Điều này sẽ đặt Cụm quân Trung tâm vào tình thế không thể lựa chọn khác ngoài chấp nhận bỏ toàn bộ mấu lồi Rzhev-Viaz’ma. Các đơn vị của Tập đoàn quân 41 đang trong vòng vây sẽ là vật hy sinh trong chiến dịch này, nhưng để toàn bộ chiến dịch giành được thắng lợi, điều vô cùng quan trọng là đòn đột kích mới của Tập đoàn quân 20 và 33 phải thành công.

[chiangshan]

Zhukov chỉ vừa vặn thuyết phục được Stalin phê chuẩn phương án mới. Stalin đã chứng kiến hậu quả của thất bại lúc trước và hiểu cả sự kiên quyết của Zhukov lẫn điều dường như là sự ghen tỵ trước thắng lợi của Vasilevsky ở phía nam. Tuy vậy, ông chấp thuận kế hoạch mới của Zhukov vì nó không thể làm giảm thành công của Vasilevsky, và vì như mọi khi, ông muốn khai thác cuộc đua tranh lành mạnh giữa các tư lệnh chiến trường tham vọng của mình. Ngay cả nếu canh bạc của Zhukov thất bại, như Stalin nhận định, khả năng quân Đức điều những đơn vị dự bị lớn xuống phía nam kịp lúc để tác động tới trận đánh xung quanh Stalingrad sẽ bị loại trừ và Cụm quân Trung tâm Đức có thể để đối phó vào một thời điểm khác. Dù thế nào, sau khi Zhukov rời cuộc họp ở Moscow, Stalin đã yêu cầu Bộ Tổng tham mưu chuẩn bị các mệnh lệnh lâm thời cho Trung tướng Rybalko khẩn trương chuyển Tập đoàn quân xe tăng 3 của ông xuống phía nam ngay trong trường hợp đợt tấn công của Tập đoàn quân 20 không thành.

Chuẩn thống chế Model ở Tập đoàn quân 9 Đức cảm thấy đã kiểm soát tình hình trong tay. Ông tin vào những gì bản thân nghĩ là điều tốt nhất mà quân Nga có thể đưa ra ở hướng đông và nó đã thắng thế. Mặc dù hài lòng là quy mô tiến công đã khiến quân Nga kiệt quệ, ông vẫn thực thi các biện pháp mạnh mẽ để củng cố hệ thống phòng ngự của quân Đức dọc theo mặt đông của mấu lồi. Ông vẫn tin chắc rằng các sư đoàn thiết giáp dự bị phối thuộc cho Quân đoàn thiết giáp XXXXI của Đại tướng Harpe có thể đối phó với mối đe dọa ở Belyi và thung lũng Luchesa. Chừng nào tình hình dọc theo mặt đông và tây nằm trong tầm kiểm soát, Model cho rằng Quân đoàn bộ binh XXIII và XXVII có thể chặn được đòn tiến công từ phía bắc hoặc rút về một tuyến dễ phòng ngự hơn phía sau.

Đầu tiên, Model tiến hành tăng cường cho phòng tuyến của Quân đoàn thiết giáp XXXIX quanh đầu cầu Vazuza. Ông lệnh cho Trung tướng Robert Martinek, tân tư lệnh mới thay thế Đại tướng von Arnim chỉ vài ngày trước cho rút Sư đoàn thiết giáp 5 khỏi các vị trí tiền tiêu và đặt nó trong tư thế dự bị phía sau hệ thống phòng thủ dọc sông Vazuza. Các đơn vị của Sư đoàn thiết giáp 9 và Sư đoàn bộ binh 78 sẽ nhận trách nhiệm bảo vệ đầu cầu. Sư đoàn thiết giáp 9 sẽ được duy trì làm dự trữ cho tới khi có thể được Sư đoàn thiết giáp 2 sung sức hơn mà ông đã ra lệnh điều chuyển từ Quân đoàn IX ở phía nam thay thế. Sư đoàn thiết giáp 2 sẽ thay quân sau ngày 13 tháng 12, sau đó Sư đoàn thiết giáp 5 sẽ tổ chức lại ở phía nam để bảo vệ dọc tuyến sông Gzhat’. Cùng thời gian đó, Model yêu cầu Martinek điều nhiều chiến đoàn nhỏ tới phía tây để hỗ trợ hướng Belyi và Luchesa. Ông chỉ thị Đại tướng Harpe ở Quân đoàn thiết giáp XXXXI sau khi giải quyết xong quân Nga ở Belyi sẽ chuyển quân lên phía bắc để giúp chặn bước tiến của đối phương dọc sông Luchesa và tây Rzhev.⁵² Bằng cách tận dụng các tuyến liên lạc phía sau, Model chắc chắn rằng có thể củng cố hệ thống phòng ngự của tập đoàn quân. Đối với ông, dường như cơn khủng hoảng tồi tệ nhất đã qua.

Trung tướng Martinek cũng tin tưởng như vậy nhưng đồng thời cũng thận trọng. Là một cựu binh của rất nhiều trận đánh ác liệt trên Mặt trận phía Đông, ông không cho là thắng lợi tự nhiên đến được. Sau khi đòn tiến công của Tập đoàn quân 20 Nga bị đẩy lùi một cách đẫm máu, ông lập tức gia cố phòng tuyến của mình bao quanh quân Nga trong đầu cầu Vazuza đã được mở rộng chút ít. Sau khi rút Sư đoàn thiết giáp 5 dưới quyền Thiếu tướng Metz về khu tập kết nằm phía tây đường Rzhev-Sychevka, ông phân chia trách nhiệm phòng thủ cho Sư đoàn thiết giáp 9 và Sư đoàn bộ binh 78. Sư đoàn thiết giáp 9 do Thiếu tướng Scheller chỉ huy triển khai một tuyến phòng ngự mạnh có chiều sâu giữa bờ nam sông Osuga và Maloe Kropotovo với trọng tâm là các cứ điểm Bol’shoe Kropotovo và Maloe Kropotovo. Sư đoàn bộ binh 78 do Thiếu tướng Volker chỉ huy bảo vệ phía nam tới giữa đầu cầu Gzhat’ của quân Nga, nơi Sư đoàn bộ binh 337 đang phòng thủ. Chiến tuyến của Volker bao gồm và đặt trọng điểm vào các cứ điểm mạnh ở Podosinovka, Zherebtsovo, Talitsa và Khlepen'. Ở cả hai khu vực, các đơn vị bộ binh giữ một mạng lưới rộng lớn các vị trí tiền tiêu chặt chẽ, trong khi lực lượng dự bị cấp trung đoàn và sư đoàn cùng các cụm xe tăng hỗ trợ phía sau. Toàn bộ trận địa được yểm trợ bởi pháo binh sư đoàn và quân đoàn vốn có kinh nghiệm đáng kể trong việc khống chế toàn bộ đầu cầu bằng hỏa lực tàn phá. Các hoạt động chuẩn bị này không bị ảnh hưởng bởi các đợt tấn công vô hiệu của Tập đoàn quân 29 Nga từ đầu cầu Gzhat’ hôm 5 tháng 12. Sư đoàn bộ binh 78 và 337 dễ dàng đánh lui và gây thương vong nặng nề cho đối phương. Bộ chỉ huy Đức không coi những trận đánh này là bằng chứng bổ sung cho thấy sự kiên quyết không chấp nhận thất bại của Zhukov. Đến tối 10 tháng 12, Sư đoàn thiết giáp 5 đã hoàn tất rút quân về khu vực tập kết mới và ở phía nam Sư đoàn thiết giáp 2 đã chuẩn bị xong cho cuộc chuyển quân lên phía bắc. Kampfgruppe Becker và Praun đã rời khu vực mấy ngày trước và lực lượng an ninh Đức đang càn quét các khu rừng phía tây đường Rzhev để truy lùng tàn quân của kỵ binh Nga lần cuối được phát hiện ở khu vực này. Các tuyến tiền tiêu của quân Đức có vẻ vẫn ổn định, mặc dù hoạt động trinh sát của quân Nga diễn ra không có hệ thống và những trận tấn công vẫn diễn ra lẻ tẻ dọc đầu cầu Gzhat’, có lý do để Bộ tư lệnh Quân đoàn thiết giáp XXXXI tin rằng bình yên đã được khôi phục trên mặt trận Vazuza. Nhưng sự yên tĩnh đã không kéo dài.