Thất bại lớn nhất của Zhukov - D. Glantz

[chiangshan]

16-31 tháng 12

Tư lệnh mới của Tập đoàn quân 22, Thiếu tướng Seleznev đã làm theo chỉ thị của Zhukov và Purkaev. Các đơn vị xộc xệch của ông - lúc này đã mất hầu hết sự chi viện của thiết giáp - mở những đợt tiến công cục bộ và tiến hành các hoạt động trinh sát tích cực, nhưng không gì hơn nữa. Tuy nhiên, mối lo lớn nhất của ông là làm sao duy trì được lỗ hổng trên hệ thống phòng thủ Đức trong khi không có thiết giáp và bộ binh bổ sung. Ông biết rõ một cách chắc chắn là lực lượng dự bị của kẻ địch sẽ dồn về khu vực này, đặc biệt là sau thất bại của quân đội Xô-viết ở những khu vực khác. Trong lúc ấy, tất cả những gì ông có thể làm là tận dụng tối đa địa hình khó khăn để tổ chức phòng ngự chắc chắn và không để các hành động phản ứng của quân Đức nhằm vào mấu lồi cắt đứt được số quân tiêu hao của ông.

Như Seleznev dự kiến, lực lượng dự bị Đức nhanh chóng xuất hiện. Trinh sát Xô-viết phát hiện hoạt động chuyển quân từ khu vực Belyi lên phía bắc ngay tối 16 tháng 12, chỉ vài giờ sau khi bộ đội Liên Xô phá vây. Các đơn vị này chậm chạp tiến lên phía bắc, dọc theo và phía tây đường Belyi-Olenino. Chúng hành quân chậm do trước tiên phải đối phó với các đơn vị Xô-viết (chủ yếu từ Lữ đoàn cơ giới 47) đã bị cắt rời trong khu vực sau các đợt phản kích của quân Đức ở Belyi. Đến 20 tháng 12, viện binh Đức bắt đầu tác động tới bộ đội của Seleznev ở mấu lồi Luchesa. Trong hôm đó và ngày tiếp theo, một cánh quân thiết giáp Đức đã đụng độ với bộ phận tiền tiêu thuộc Trung đoàn bộ binh 830 Sư đoàn bộ binh 238 đang cố thủ làng Zabolot’e cạnh con đường nhỏ dẫn từ Belyi tới Ivanovka, 10 ki-lô-mét về phía tây nam Ivanovka. Tiền đồn này nằm trong hậu tuyến quân Đức bảo vệ Ivanovka và mặc dù bên cánh của chúng đã bị mở rộng nhưng trung đoàn không đủ sức tấn công đè bẹp nó. Trên thực tế, đơn vị này quá nhỏ để có thể khống chế thành công con đường. Sau đó, vào trưa 21 tháng 12, trung đoàn rút qua rừng rậm lên phía bắc để chiếm lĩnh vị trí phòng thủ mạnh hơn tại Malinovka, nằm ở phía đông nam Karskaia 4 ki-lô-mét, nơi các đơn vị khác của Sư đoàn 238 đã tổ chức một tuyến chống tăng mạnh. Việc sư đoàn giữ vững Malinovka hết sức quan trọng vì nếu làm chủ được nó, quân Đức sẽ đe dọa bao vây toàn bộ lực lượng Xô-viết ở thung lũng Luchesa. Tuy vậy, địa hình khủng khiếp ở đây thuận lợi cho phòng ngự.

Cuối ngày 21 tháng 12, quân Đức tiến công Malinovka, sau một cuộc giao tranh ác liệt kéo dài 2 ngày họ chiếm được ngôi làng và tiến về Karskaia. Được một bộ phận Sư đoàn bộ binh 155 tăng viện, ngày 23 tháng 12 bộ đội Liên Xô chặn được đối phương ngay gần Karskaia và gây ra thương vong đủ để buộc quân Đức dừng các đợt tấn công trong khu vực này. Giờ chiến sự chuyển về phía đông và phía bắc tới khu vực dọc đường Belyi-Olenino. Trong khi Sư đoàn bộ binh 238 chiến đấu với quân Đức gần Malinovka, có thể quan sát thấy các đơn vị dự trữ khác của chúng di chuyển trên một cung lớn về hướng đông và sau đó lên hướng bắc dọc theo trục đường tới Emel'ianki, nơi con đường đi qua sông Luchesa ở phía bắc ngôi làng. Các đơn vị tiền vệ của cánh quân Đức trên tăng viện cho đồng bọn của chúng hôm 6 tháng 12 đã tiến hành cuộc tiến công phá hoại nhằm vào những đơn vị Xô-viết đang tập hợp để chuẩn bị đột phá sang bên kia đường.⁸⁶

Ngày hôm sau quân Đức bắt đầu thăm dò tiến công Galitskina nhưng đã bị Sư đoàn bộ binh 238 và 155 cản lại. Giao tranh lắng xuống khi quân Đức tiếp tục tăng cường các vị trí dọc theo phía tây con đường huyết mạch. Trong thời gian này, Seleznev nhận được thông báo chính thức rằng Chiến dịch “Sao Hỏa” đã kết thúc. Ông không cảm thấy ngạc nhiên hay an ủi trước tin này vì mấu lồi trên phòng tuyến Đức của ông, thành quả tích cực duy nhất của Hồng quân từ “Sao Hỏa” giờ trở thành mục tiêu chính cho các đợt phản kích của kẻ địch. Không đầy một tuần sau, ngày 30 tháng 12 đối phương tiến đánh các chốt tiền tiêu của ông phía bắc và nam sông Luchesa. Sau 3 ngày chiến đấu, Seleznev có thể tự hào một cách chính đáng là phần lớn mấu lồi vẫn nằm trong tay ông.

Sau khi trận đánh Belyi chấm dứt, hôm 16 tháng 12 Tư lệnh Quân đoàn thiết giáp XXXXI, Đại tướng Harpe điều các đơn vị thắng trận của ông lên phía bắc để giải quyết một lần và xong xuôi tình thế gay go vẫn đang tiếp diễn ở thung lũng Luchesa. Ông triển khai 3 chiến đoàn theo đội hình rẻ quạt nhằm công kích và đè bẹp toàn bộ sườn nam mấu lồi của quân Nga, phối hợp với các trận phản kích của quân Đức phòng thủ dọc sườn bắc. Tuy nhiên, lúc này lực lượng dưới quyền Harpe sẽ phải đối phó với chính địa hình khó khăn đã từng gây cản trở cho đối phương của họ.

Mũi thọc sâu của Harpe lên phía bắc do Kampfgruppe von der Meden thuộc Sư đoàn thiết giáp 1 dẫn đầu xuất phát hôm 21 tháng 12 dọc theo con đường tới Ivanovka. Trong vòng vài giờ Kampfgruppen Kassnitz (Trung đoàn Khinh quân Grossdeutschland) và Praun (Trung đoàn bộ binh 129) tham gia cuộc hành quân dọc theo đường Belyi-Olenino trong khi các đơn vị thuộc Sư đoàn thiết giáp 12 và 20 tiếp nối vào hôm sau. Von der Meden giải tỏa thành công con đường tới Ivanovka nhưng vấp phải khó khăn khi họ tiến qua khu rừng tới Malinovka. Lịch sử của sư đoàn ghi lại một cách sinh động trận đánh kéo dài 2 ngày:

Trên thực tế, bước tiến của cụm quân xung kích Berndt (Chi đội 2 Trung đoàn 1 xung kích thiết giáp) tới Malinovka đã bị cản trở bởi những bãi mìn lớn. Tiểu đoàn 2 Trung đoàn 1 thiết giáp (Trung tá Cramer) với 2 chiến xa Mark IV, 3 Mark III và 2 Mark III T-38 (Skoda, 3,7cm) được hỗ trợ bởi một số ít lính xung kích thiết giáp tiến lên chậm chạp qua những tuyến đường bị gài mìn. Lính xung kích, đặc biệt là Đại đội 7 bị chặn lại bởi các tay súng thiện xạ địch nấp trên ngọn cây và bị thiệt hại đáng kể. Sau khi dọn sạch những bãi mìn đầu tiên, đơn vị Berndt tham gia chiến đấu ác liệt, trong đó Trung úy Angst chỉ huy Đại đội 5 đi đầu bị trọng thương… Công binh thuộc Đại đội 1 Tiểu đoàn 37 công binh thiết giáp… khắc phục được những chướng ngại bằng thân cây và chọc thủng được tuyến hào dày đặc với chiều rộng 100 mét của quân Nga với tổn thất không nhỏ.  Cuộc tiến công sau đó được tiếp tục. Một lần nữa, những xạ thủ bắn tỉa đối phương nấp trên cây đã gây ra khó khăn lớn. Được Cụm pháo binh Pruss (Tiểu đoàn 1 Trung đoàn 73 pháo binh thiết giáp và Trung đoàn 86 pháo binh) yểm trợ, Trung đoàn 1 xung kích thiết giáp 1 và Tiểu đoàn 2 Trung đoàn  1 thiết giáp tới được Malinovka vào trưa hôm đó, sau khi chịu nhiều thương vong đáng kể…

Hôm 22.12.1942, Chi đội 2 Trung đoàn 1 xung kích thiết giáp do Đại úy Berndt với hỏa lực chi viện mạnh từ Tiểu đoàn 1 Trung đoàn 73 pháo binh thiết giáp đột kích các vị trí chống tăng [địch] dọc hai bên cánh tiến về phía đông bắc từ Malinovka và lúc 07 giờ 30 đã chiếm được khu rừng phía nam Karskaia. Tại đây, 4 trong số các chiến xa và nhiều đại bác diệt chiến xa của Tiểu đoàn 37 trinh sát thiết giáp trở thành nạn nhân của hỏa lực chống tăng... Được khẩu đại bác diệt chiến xa cuối cùng chi viện… đến trưa tiểu đoàn làm chủ một số vị trí thuận lợi gần Karskaia nhưng sau đó phải rút lui hầu hết về Malinovka do áp lực của địch quân. [Phía bắc], ở thung lũng Luchesa, các chiến xa của ta vấp phải hệ thống phòng thủ mạnh của địch quân, đến trưa quân đoàn ra lệnh cho đơn vị chuyển vào phòng ngự và thiết lập liên lạc với đơn vị bạn.⁸⁷

Sức kháng cự mạnh mẽ của quân Nga trên thực tế đã chặn đứng mũi đột phá phía bắc của Sư đoàn thiết giáp 1. Sau khi Hồng quân mở những trận phản đột kích quyết liệt hôm 24 tháng 12, giao tranh trong khu vực này chấm dứt. Kampfgruppe von der Meden bàn giao các vị trí trong rừng cho Sư đoàn bộ binh 86 rồi rút về củng cố.

Xa hơn về phía bắc và đông, Sư đoàn Grossdeutschland, Sư đoàn thiết giáp 12 và 20 cùng các đơn vị của Thiếu tướng Praun bố trí một tuyến các cứ điểm mới dọc đường Belyi-Olenino và cố tìm cách đẩy Hồng quân về phía tây dọc thung lũng Luchesa. Tuy vậy các đợt tiến công ác liệt của họ vào ngày 23, 30 và 31 tháng 12 không đạt được kết quả đáng kể và chỉ mang lại thương vong lớn cho việc tiến lên được 3 hay 4 ki-lô-mét. Kết quả là vào ngày 1 tháng 1 Chuẩn thống chế Model cho chấm dứt các nỗ lực lấp lỗ hổng Luchesa. Kể từ lúc này, quân Đức đơn giản là dựa vào dải cứ điểm lỏng lẻo ở phía sau dọc theo con đường để ngăn đối phương tấn công thêm. “Lỗ hổng” Luchesa trên mấu lồi Rzhev sẽ tồn tại như một sự nhắc nhở quân đội Xô-viết về “những gì đáng ra có thể” cho đến khi quân Đức rốt cuộc cũng bỏ mấu lồi nhiều tháng sau đó.

[chiangshan]

TỔNG KẾT TÌNH HÌNH

Sở chỉ huy Tập đoàn quân 9, Sychevka, 15 tháng 12 năm 1942

Chuẩn thống chế Model và ban tham mưu của ông - chưa kể tới những chỉ huy kiệt sức dưới quyền xung quanh chu vi mấu lồi Rzhev vẫn còn đang âm ỉ cháy - có nhiều thứ để biết ơn. Họ đã phải chịu đựng cơn thịnh nộ ghê gớm nhất của Zhukov, và khác với các chiến hữu ở phía nam, họ đã vượt qua thử thách, bị tổn thương nhưng không sụp đổ. Quân Đức đã khôi phục tuyến phòng thủ liền mạch xung quanh Rzhev trừ lỗ hổng khó chịu dọc sông Luchesa. Ở những nơi khác, những gì mà quân đội Xô-viết đạt được là vài ki-lô-mét ít ỏi phía nam sông Molodoi Tud và còn ít hơn thế trên mảnh đất đẫm máu phía tây sông Vazuza. Từ các báo cáo chiến trường, rõ ràng quân Đức có thể giữ vững các vị trí mới, ít nhất trong một thời gian dù phải chuyển một số đơn vị thiết giáp quan trọng xuống phía nam.

Model cùng ban tham mưu thận trọng đọc những tổng kết chiến dịch và tình báo mới nhất và ngạc nhiên trước những gì đã đạt được. Không chỉ những tấm bản đồ chiến dịch của tập đoàn quân ghi lại chiến tích đó mà những từ ngữ thẳng thừng trong vô số báo cáo tác chiến được gửi về sở chỉ huy cũng vậy. Số này và những báo cáo được ban tham mưu của Model chuẩn bị cho biết kết quả sơ bộ của cuộc tàn sát gần đây, dự đoán ảnh hưởng của thất bại nặng nề đó tới các đạo quân dưới quyền Zhukov cũng như kế hoạch trong tương lai của Stavka. Những từ ngữ đó dường như rời khỏi trang giấy và găm sâu vào tâm trí viên tướng Đức. Model im lặng suy ngẫm ý nghĩa của chúng khi đọc: “Kể từ khi bắt đầu chiến dịch tiến công mùa đông cho tới 14.12 [14 tháng 12], địch quân mất 1.655 chiến xa phía trước mặt trận của tập đoàn quân; đã bắt được 4.662 tù binh và 610 lính đào ngũ; vũ khí bộ binh bắn rơi 28 phi cơ; thu được 69 đại bác, 254 súng chống chiến xa và súng cao xạ, 183 súng cối, 441 súng máy và 553 xe chỉ huy".⁸⁸ Model đã cân nhắc ước tính hơn 200.000 lính Xô-viết tử trận mà các quân đoàn và sư đoàn trực thuộc chuyển lên, và ông lấy làm ngạc nhiên là làm sao quân Nga có thể chịu được tổn thất kinh khủng như vậy trong khi vẫn tiến hành được một đòn tiến công với quy mô tương đương ở miền nam.

Model chuyển sang đọc những bản tin nước ngoài kèm theo mà cơ quan tình báo Đức đã thu được và bổ sung thêm vào bản tổng kết tình báo. Chúng chỉ làm ông tự hào thêm. Tin từ London cho biết, “Chúng tôi được tin từ Moscow về chiến dịch tiến công lớn của quân Nga ở mặt trận trung tâm được xem là đòn đánh mạnh nhất nhằm vào chiến tuyến Đức, và trên thực tế vượt cả chiến dịch Stalingrad”.⁸⁹ Hãng tin Reuters bổ sung hôm 29 tháng 11, “Tin tức về việc mở màn chiến dịch tiến công của quân Nga ở khu vực trung tâm, được tiến hành với cách thức nguy hiểm đã giáng đòn vào Hitler như một nhát chùy. Chiến dịch đã đạt đến mức độ cao nhất, dự kiến sẽ có những kết quả quan trọng trong vài ngày tới”.⁹⁰ Một báo cáo khác nhận được từ London hôm 30 tháng 11 đánh giá về thành công được chờ đợi, viết, “Mục tiêu chiến dịch tiến công của quân Nga tại khu vực trung tâm vẫn chưa rõ ràng. Trận đánh ở đây vẫn chưa đạt được cao trào lớn như có thể thấy ở Stalingrad. Cũng cần đánh giá rằng khu vực giữa Welikije Luki và Rshew là khu vực được phòng thủ mạnh nhất ở Nga”.⁹¹

Model cười thầm trước nhận xét sâu sắc đó nhưng tiếp tục đọc các báo cáo duy trì sự lạc quan đã phản ánh chính xác sự kiên quyết tấn công của quân Nga. Sự lẫn lộn bất thường giữa cả tính chính xác và sự lạc quan không thích hợp đó làm Model ngạc nhiên. Hôm 2 tháng 12 London cho biết: “Lúc này Tướng Shukov đã chọc thủng phòng tuyến chính của quân Đức ở ít nhất 4 địa điểm. Quân Nga liên tục tràn vào qua cửa mở trên tuyến một và đẩy lùi hàng ngàn quân Đức trước mặt họ trên địa hình trống trải phủ tuyết. Tình hình ở Rshew hết sức nguy ngập”.⁹² Pravda cũng phụ họa theo, nói thêm, “Lòng dũng cảm không thôi là chưa đủ. Chỉ có sự sáng tạo mới dẫn tới sự sụp đổ của Rzhev được”.⁹³

Một bản tin dài hơn của Moscow được phát trên kênh ABC-Sydney nhận định về ý đồ của chiến dịch nhưng không nghi ngờ gì về tầm quan trọng tiềm tàng của nó. Họ cho rằng chiến dịch có ba ý nghĩa: “Đầu tiên, nó cản trở Hitler đưa thêm lực lượng dự bị tới Stalingrad và Caucasus; thứ hai, nó đánh bật quân Đức khỏi các vị trí tấn công đối diện Moscow; và thứ ba, toàn bộ chiến tuyến Đức sẽ trở nên rối loạn”. Bản tin này cho biết thêm, “Trận đánh Rshew vượt xa mọi trận đánh trước đó về mức độ khốc liệt. Bất kể ý nghĩa của nó với người Đức ra sao, thực tế rõ ràng là đích thân Hitler đã gửi điện cho chỉ huy đạo quân Rshew, Chuẩn thống chế Model, trong đó ông ta nhấn mạnh các vị trí phải được giữ bằng mọi giá”. Bản tin tuyên bố rằng Hitler nhận định “một cuộc đột phá của quân Nga sẽ mở toang con đường tới Berlin”.⁹⁴ Theo bản năng Model gật gù đồng tình, đánh giá cao sự nhạy bén của tác giả.

Những tin tức mới liên tiếp tới, và sự trung thực cũng như chính xác của chúng gây chấn động cho người đọc. Một bản tin tiếng Anh phát đi từ Moscow đầu tháng 12 tuyên bố, “Ở mặt trận trung tâm bước tiến quân Nga đang bị chậm lại đáng kể. Nguyên nhân là do thời tiết mùa đông không thuận lợi và do sức kháng cự mạnh của quân Đức”.⁹⁵ Nhiều ngày sau, hôm 6 tháng 12 London đưa tin, “Tướng Shukov cho biết về trận đánh ở khu vực Smolensk, mặt trận từ Rshew tới Toropez là một mảnh đất địa ngục bao trùm bởi một cuộc đấu pháo”.⁹⁶ Ngày hôm sau, Moscow hạ thấp hy vọng giành thêm lãnh thổ, cho thấy không khí thực tế đã tăng lên, “Trên mặt trận trung tâm quân Nga không dựa nhiều vào thắng lợi trong giải phóng đất đai bằng việc tiêu diệt quân địch. Không cần phải quá lạc quan”.⁹⁷

Rồi các bản tin nhanh chóng chuyển sang liệt kê các thành công của quân Đức. Hôm 9 tháng 12 một bản tin ngắn gọn được phát thanh từ Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ cho biết, “Chiến dịch tiến công của quân Nga đã chững lại. Ở Berlin người ta rất chắc chắn về những phát triển ở phía Đông. Các trận tiến công của quân Đức ở mặt trận trung tâm sẽ trở nên mạnh mẽ và thường xuyên hơn”.⁹⁸ Tờ báo của quân đội Nga, Sao Đỏ thẳng thắn nói lại quan điểm này hôm 13 tháng 12, “Quân Đức đã tiến hành các trận đột kích mạnh vào phòng tuyến Nga ở tây Rzhev. Cho đến lúc này quân ta đã đẩy lui thành công mọi đợt tấn công của quân Đức”. Cũng trong ngày hôm đó Reuters đưa tin từ Moscow, “Chiến dịch của quân Nga đã bị chững lại. Hồng quân đang chiếm lĩnh khu vực vừa chiếm được, chống lại các đợt tiến công của quân Đức và tiến hành tổ chức lại lực lượng trước khi có thể bắt đầu một chiến dịch mới”.⁹⁹

Trong khi thích thú với tin về các chiến thắng gần đây của ông, Model không thể không chú ý tới cụm từ đáng sợ, “chiến dịch mới”. Những từ này khiến cảm giác sung sướng vì thắng lợi đang tạm thời xâm chiếm ông tan biến và làm Model thấy lạnh sống lưng. Ông là một chiến binh, và là chiến binh có tài. Ông cũng là người thực tế, và ông hiểu Zhukov cùng đồng đội sẽ lại tấn công, có thể không phải ngay ngày mai nhưng chắc chắn là sẽ. Bất cứ ai từng giao chiến với Zhukov đều hiểu ông ta là người cương quyết, kiên định và cứng rắn như thế nào. Ông ta đã thua trận này cùng với sinh mạng hàng vạn lính Hồng quân. Nhưng kinh nghiệm đã chỉ ra rõ ràng rằng với Zhukov, sinh mạng là rẻ và nguồn nhân lực của nước Nga gần như là vô hạn. Phải, Model nghĩ, Zhukov sẽ trở lại nhanh nhất có thể.

Không khí lạc quan đang tạm thời bao quanh Model nhanh chóng biến mất trong những suy nghĩ thực tế mà các tin tức phấn khởi không đủ mạnh để át đi. Là người thực tế, Model phải thừa nhận rằng quân Nga đã đạt được thành công ban đầu đáng kể mặc dù bộ phận tình báo hoạt động hiệu quả đã dự đoán được cuộc tấn công với sự chính xác của người Đức. Bất chấp phản ứng tài tình của ông, trận đánh đã diễn ra đặc biệt gay go và kết quả của nó thường xuyên ở trong tình trạng không rõ ràng. Kết quả là lực lượng dưới quyền Model đã rơi vào tình trạng thiếu thốn chưa từng thấy và chịu tổn thất nặng nề, ít nhất là theo tiêu chuẩn Đức. Giờ khi trận đánh đã kết thúc, nhiều đơn vị xộc xệch của ông đang nhanh chóng tiến xuống phía nam để cứu vãn thảm họa đã giáng xuống đầu các đạo quân ở Stalingrad. Mất đi những dự trữ quý giá, Model nghi ngờ việc có thể lặp lại thành công trước một đòn tiến công của quân Nga trong tương lai. Mặc dù không chia sẻ những suy nghĩ trên với ban tham mưu, trong vòng vài ngày Model đã âm thầm lên phương án bỏ mấu lồi Rzhev. Quan trọng hơn, ông bắt đầu chuẩn bị các luận điểm cần thiết để thuyết phục Hitler rằng đó là điều tốt nhất nên làm.

Ngày 26 tháng 1 năm 1943, chỉ hơn 1 tháng sau ngày những họng pháo trở nên câm lặng ở Rzhev, Tư lệnh Cụm tập đoàn quân Trung tâm, Thống chế von Kluge đề xuất với Hitler nên bỏ mấu lồi Rzhev để thu ngắn chiến tuyến, loại trừ nguy cơ Tập đoàn quân 9 và 4 Đức bị hợp vây trong tương lai. Hitler khăng khăng phản đối. Tuy nhiên, đề nghị của Model và von Kluge cùng thực tế đáng sợ của tình hình rốt cục đã thắng. Hôm 6 tháng 2 năm 1943 Hitler phê chuẩn cơ sở của Chiến dịch Bueffel (Trâu rừng), một cuộc rút quân tuần tự ra khỏi mấu lồi Rzhev. Quân Đức tiến hành kế hoạch này từ ngày 1 đến 23 tháng 3 năm 1943.¹⁰⁰

[chiangshan]

Sở chỉ huy Phương diện quân Kalinin, Staroe Bochovo, 20 tháng 12 năm 1942

Ngay từ ngày 15 tháng 12 nếu không muốn nói là còn sớm hơn, Zhukov, Purkaev và Konev đã hiểu rõ rằng Chiến dịch “Sao Hỏa” đã đi tong. Họ cũng biết Stalin đã nhận ra thực tế này. Tuy vậy, quyết định của Zhukov cho tiếp tục các trận tấn công ở càng nhiều khu vực càng tốt dựa trên những kinh nghiệm trong quá khứ và sự cứng rắn làm nên con người này. Những bài học năm ngoái chỉ ra rõ ràng rằng thắng lợi thường đến với bên tung ra tiểu đoàn cuối cùng ở thời điểm đối phương không còn lại tiểu đoàn nào. Zhukov hiểu sự yếu đuối không thể mang lại chiến thắng, và trong phân tích cuối cùng, Hồng quân có thể dùng số lượng để vượt qua kỹ năng của quân Đức. Nếu số lượng không đủ, thời gian và sự tiêu hao sẽ làm được điều đó.

Cơn thịnh nộ của Zhukov trước hàng loạt thất bại đã giảm vào thời điểm ông buộc phải đưa ra quyết định quan trọng là cho ngừng tiến công. Đó là ngày 20 tháng 12, ngay sau khi ông đã dùng đến những sức mạnh tấn công cuối cùng của các đơn vị đang nỗ lực chiến đấu. Đến lúc đó sự giận dữ của Zhukov đã được thế chỗ bởi những tính toán lạnh lùng và giải pháp vững chắc nhằm hoàn thành nhiệm vụ tiêu diệt Cụm quân Trung tâm trong tương lai. Trưa 20 tháng 12, sau khi trao đổi với Purkaev và Konev, Zhukov gọi cho Stalin và đề nghị ngắn gọn cho chính thức kết thúc chiến dịch.101 Cuộc nói chuyện diễn ra nhanh chóng và chân thành vì Stalin cũng là người thực tế. Ông cũng có thể chấp nhận thất bại, và ông biết thất bại này chỉ là tương đối và tạm thời, và phải đánh giá nó trong bối cảnh chiến thắng rực rỡ đang diễn ra ở phía nam. Stalin lắng nghe đề xuất của Zhukov rằng phải chấm dứt chiến dịch và củng cố lại bộ đội cho một nỗ lực khác nhằm vào Cụm quân Trung tâm trong tương lai gần. Hơn thế, Zhukov cho rằng chiến dịch mới nên có sự tham gia của không chỉ Phương diện quân Kalinin và Tây. Đặc biệt, Zhukov nói, khi bộ đội Xô-viết tiếp tục tiến công ở miền nam Nga, đòn đột kích tiếp theo nên phối hợp với những đơn vị thắng lợi đó tiến về hướng tây từ sông Don.

Stalin chấp thuận mà không nói thêm gì. Mặc dù Chiến dịch “Sao Hỏa” đã thất bại, Stalin không thể không cảm thấy ấn tượng trước sự kiên quyết và lạc quan luôn luôn có về chiến thắng trong tương lai của Zhukov. Không có sự chê trách gì vì thất bại, bởi quân số tổn thất có thể được thay thế nhưng các vị tướng thì không. Stalin hiểu rõ rằng mặc dù cứng rắn một cách lạnh lùng, Zhukov vẫn là chiến binh xuất sắc nhất của ông. Và Stalin yên lặng nhận ra rằng với ông, điều tốt nhất cho bản thân và cho Liên bang Xô-viết là để Zhukov cùng chia sẻ vinh quang ở Stalingrad. Sau cùng, điều này cũng là hợp lý cho một phó tổng tư lệnh tối cao. Sau đó Zhukov sẽ có thể báo thù Cụm quân Trung tâm.

Chiều 20 tháng 12, Zhukov ra lệnh cho các đơn vị ngừng tiến công và chuyển vào phòng ngự. Chiến dịch “Sao Hỏa” đã chấm dứt, giờ Zhukov bình tĩnh thống kê và đánh giá tổn thất cùng hậu quả chiến dịch. Như thường lệ, suy nghĩ của ông là về tương lai. Các đạo quân dưới quyền ông đã chịu một đòn nặng nhưng không nghi ngờ gì là họ cũng đã gây ra thương vong lớn cho quân phòng thủ Đức, do đó làm suy giảm khả năng bảo vệ mấu lồi trong tương lai của chúng. Zhukov cũng hiểu rõ các sự kiện ở những nơi khác sẽ còn làm suy yếu hơn cụm quân Đức đang bị bao vây. Tuy nhiên điều đáng buồn là điểm yếu đó sẽ không thể được khai thác trong tương lai gần. Các phương diện quân ở khu vực trung tâm giờ quá yếu để tấn công và sẽ cần nhiều tháng để củng cố lại. Đáng ngại hơn, lúc này lực lượng dự bị hùng hậu của ông đang đổ xuống phía nam để tăng cường và phát triển thành công của Vasilevsky. Tập đoàn quân Cận vệ 2 với 2 quân đoàn cơ giới trực thuộc do Trung tướng Malinovsky chỉ huy đã tiến xuống phía nam và Tập đoàn quân xe tăng 3 của Trung tướng Rybalko cũng vậy. Trong vòng vài tuần, họ sẽ biến trận thua của quân Đức ở mặt trận nam thành một thất bại gần như toàn diện. Là Phó tổng tư lệnh tối cao, Zhukov có thể chia sẻ vinh quang trong chiến thắng của Vasilevsky, vì chiến thắng đó thuộc về Liên bang Xô-viết. Nhưng ông sẽ hài lòng hơn nếu được tham gia bước tiến thắng lợi sang hướng tây. Ông tin rằng thời điểm đó rồi sẽ đến.

[chiangshan]

Chương V – Phần kết

SAO HỎA LU MỜ, SAO MỘC CHẾT YỂU

Những tàn dư chiến thuật: Hành trình gian khổ của Sư đoàn kỵ binh 20

Mặc dù những trận đánh lớn xung quanh mấu lồi Rzhev rốt cục đã chấm dứt vào cuối tháng 12, một bộ phận nhỏ của những gì từng là một cánh quân kỵ binh-cơ giới đáng tự hào đã đột phá phòng tuyến hồi cuối tháng 11 vẫn nằm trong hậu phương quân Đức. Là một ví dụ đáng chú ý về sự kiên cường và táo bạo, đơn vị kỵ binh bị cô lập này đã tồn tại suốt hơn 1 tháng và cuối cùng trở về được chiến tuyến Xô-viết. Câu chuyện ngắn của họ nên được nhắc đến ở đây với tư cách là minh chứng cho sự hy sinh của những người đã chiến đấu ở Rzhev và là dấu hiệu cho những gì mà đáng lẽ Hồng quân đã đạt được nếu chiến dịch thành công.

Sau những nỗ lực vượt vòng vây phía tây đường Rzhev-Sychevka thiếu tổ chức hôm 30 và 31 tháng 11 của Thiếu tướng Kriukov, một lực lượng đáng kể kỵ binh Xô-viết đã kẹt lại sau lưng quân Đức. Được chỉ huy bởi Đại tá P. T. Kursakov, cánh quân này bao gồm Trung đoàn kỵ binh 103 và 124, Tiểu đoàn kỵ binh pháo 14 thuộc Sư đoàn kỵ binh 20 dưới quyền ông, một số đơn vị thuộc Sư đoàn kỵ binh Cận vệ 3 đã kiệt quệ của Đại tá M. D. Iagodin và một số chiến sĩ Quân đoàn xe tăng 6. Tổng số quân bị cắt rời là khoảng 4.000 người.¹

Được toàn quyền từ bộ chỉ huy phương diện quân – những người vẫn cảm thấy rằng lực lượng kỵ binh này có thể có tác dụng trong các hoạt động sắp tới, Kursakov cho phá hủy vũ khí nặng và lên kế hoạch thọc sâu vào hậu tuyến địch, nơi ông có thể phối hợp với du kích địa phương thực hiện các hoạt động vu hồi. Đặc biệt, ông tìm cách vượt đường Karpovo ở phía sau, tiến vào khu rừng cách Sychevka 40 ki-lô-mét về phía tây và từ đây cùng các đơn vị du kích nhằm vào các tuyến liên lạc của quân Đức giữa Sychevka, Olenino và Kholm-Zhirkovskii nằm ngay bên những trục đường then chốt chạy dọc sông Dnepr nửa đường giữa Sychevka và Belyi.

Ngày 31 tháng 11, khi chiến sự lắng xuống ở đầu cầu Vazuza, cánh quân Kursakov vượt qua tuyến kiểm soát của quân Đức ở phía sau và tới được khu vực đầm lầy rậm rạp Pochinki nằm giữa Sychevka và Belyi. Ẩn nấp trong đầm lầy, Kursakov phái các phân đội nhỏ phối hợp với du kích tấn công những cây cầu qua sông Dnepr và cô lập các chốt gác dọc theo vài con đường còn lưu thông được trong khu vực. Một phân đội như vậy liên kết với Lữ đoàn du kích "Người báo thù của nhân dân", trong khi chủ lực của Kursakov nhập với Lữ đoàn du kích Andreev hôm 6 tháng 12. Hoạt động cùng Lữ đoàn Andreev và các đơn vị du kích "25 năm Cách mạng tháng Mười", "Những người con của Voroshilov", "Vì Tổ quốc" và "Người báo thù của nhân dân", kỵ binh dưới quyền ông gieo rắc tàn phá trên các tuyến giao thông Đức, mặc dù không phải là không có những tổn thất nghiêm trọng. Ngày 15 tháng 12, kỵ binh và du kích phá hủy 2 cây cầu qua sông Dnepr dọc theo đường Kholm-Sychevka. Một bức điện được gửi sau đó tới ông viết, “Hoan hô các kỵ sĩ! Hãy nghiền nát hậu phương địch không thương tiếc. Hãy giữ vững truyền thống anh hùng của Tập đoàn quân kỵ binh 1^(*). Xin gửi lời chào từ tất cả chiến sĩ, [ký tên] Konev, Bulganin”.²

Cuối tháng 12 quân Đức đáp trả những hoạt động quấy rối của Hồng quân ngày càng gia tăng trong hậu tuyến bằng cách xiết chặt vòng vây xung quanh “khu vực bị xâm nhập”. Các đơn vị thuộc các sư đoàn an ninh và một số đơn vị chủ lực tạo áp lực lên những vị trí của kỵ binh và du kích từ phía bắc, đông và tây. Hôm 20 tháng 12, phân đội kỵ binh do Thượng úy Suchkov chỉ huy bị phục kích gần Zabolot’e, 20 ki-lô-mét phía tây đường Belyi-Olenino dọc theo chu vi phía bắc khu vực hoạt động của Kursakov làm Suchkov và 4 chiến sĩ hy sinh. Hai ngày sau, Hồng quân trả đòn bằng trận phục kích ở ngôi làng Aksenino gần đó.³ Tuy nhiên đối với Kursakov, rõ ràng trò chơi mèo vờn chuột này không thể kéo dài mãi, do cả lực lượng quân Đức lẫn thương vong của ông đang không ngừng tăng lên. Hơn nữa, lúc này phần lớn quân số của Kursakov đang được sử dụng để bảo vệ chu vi đang bị thu hẹp dần của đơn vị, hậu cần đã cạn và thời tiết xấu đi khi nhiệt độ rơi xuống 25 độ âm.

Ngày 24 tháng 12, bốn ngày sau khi Zhukov kết thúc Chiến dịch “Sao Hỏa” và ngay khi quân Đức đang chuẩn bị đợt tiến công cuối cùng vào rừng Pochinki, Kursakov nhận được bức điện mà ông đang chờ đợi. Hội đồng quân sự Phương diện quân Tây ra lệnh cho ông phá vây và bắt tay với bộ đội Phương diện quân Kalinin. Chia thành 2 cánh hành quân ban đêm, Kursakov sẽ phải vượt qua các vị trí phòng thủ Đức dọc đường Olenino-Belyi và tới các vị trí của Tập đoàn quân 22 ở thung lũng Luchesa. Mọi vũ khí nặng và pháo binh đều phải bỏ lại trong rừng. Cùng thời gian đó, phương diện quân chỉ thị cho Tập đoàn quân 22 tổ chức lực lượng hỗ trợ cuộc rút lui. Nhiệm vụ trên được giao cho Trung đoàn xe tăng độc lập 39 do Thiếu tá A. F. Burda chỉ huy vừa mới được củng cố lại sau những trận đánh ác liệt dọc sông Luchesa hồi tháng 12. Bộ đội của Burda được tăng cường một phân đội trượt tuyết và nhân viên quân y sẽ tận dụng lỗ hổng trên phòng tuyến Đức phía nam sông Luchesa, cắt đường Belyi-Olenino và giải cứu các kỵ binh.⁴

Kursakov rời đầm lầy Pochinki trong đêm 28 tháng 12 với sự hỗ trợ của máy bay trinh sát PO-2 bay sát ngọn cây trên đầu để cung cấp thông tin định hướng về địa hình. Những người lính kỵ binh hành quân bộ qua rừng và tới được tuyến đường Belyi-Olenino gần Zhizderovo, nửa đường giữa Belyi với sông Luchesa và ngay phía nam nơi đóng quân của Sư đoàn thiết giáp 12 và Sư đoàn cơ giới hóa Grossdeutschland Đức. Tại đây họ vấp phải các đơn vị cơ giới Đức tuần tra dọc đường và buộc phải rút vào rừng để lên phương án vượt qua chướng ngại nguy hiểm này bằng sức mạnh. Trận tiến công đã diễn ra tối hôm sau và mặc dù bị thương vong nặng, phần lớn kỵ binh đã vượt được đường tới khu vực Nông trường quốc doanh Rừng Đỏ nằm phía trước mấy cây số. Tại đây Kursakov lập kế hoạch đột phá lần cuối tới chiến tuyến Xô-viết, trong khi máy bay hạng nhẹ hạ cánh để tiếp tế lương thực và hậu cần cho những người lính kiệt sức của ông.⁵

Tuy vậy, những chuyến hạ cánh đó đã thu hút thêm quân Đức tới chỗ Kursakov. Hôm 1 tháng 1 năm 1943, quân Đức tiếp cận và tấn công chiếc máy bay không thể cất cánh do sương mù. Nhưng đến phút cuối cùng người phi công đã bay lên được, và Kursakov rút lui tới vị trí mới. Sự trốn thoát may mắn đó đã giúp Bộ tư lệnh Phương diện quân Kalinin có được thông tin về vị trí của Kursakov. Phương diện quân sau đó lên kế hoạch dùng trung đoàn Burda trong một nỗ lực phối hợp để hỗ trợ kỵ binh phá vây lần cuối.

Ngày 5 tháng 1, trung đoàn xe tăng tăng cường do Burda chỉ huy tiến công phòng tuyến Đức phía đông Grivo, tạo ra một cửa mở tạm thời và tiến lên hội quân với 2 đơn vị kỵ binh của Kursakov. Chi đội đầu tiên do Đại tá Iagodin đứng đầu chọc thủng chiến tuyến Đức gần Boevka và tới được các vị trí của Sư đoàn bộ binh 185 Xô-viết, trong khi chi đội Kursakov về được trận địa Hồng quân ngay sau đó. Nhờ những chiến công của mình, cả Iagodin và Kursakov đều được thăng hàm thiếu tướng và nhiều người trong số các chiến sĩ kỵ binh Tadzhik được tưởng thưởng cho thành tích chiến đấu. Cuộc tập kích gian khổ kéo dài 40 ngày đêm vẫn là một sự bổ sung anh hùng cho một chiến dịch lớn thảm họa và đẫm máu.⁶




(*) Chú thích của chiangshan: Tập đoàn quân kỵ binh 1 do Semyon Mikhailovich Budyonny (sau này là Nguyên soái Liên bang Xô-viết) chỉ huy được thành lập trong thời kỳ Nội chiến Nga. Đây là đơn vị kỵ binh nổi tiếng nhất của Hồng quân, đã đóng vai trò quan trọng và lập được nhiều công trạng lớn trong Nội chiến Nga (1917-1921) và Chiến tranh Nga-Ba Lan (1919-1921).

[chiangshan]

Quân Đức khôi phục tuyến phòng thủ Rzhev (Bản đồ 23)

Trừ một lỗ hổng trên phòng tuyến dọc thung lũng sông Luchesa và việc buộc phải rút lui khỏi khu vực tây bắc Rzhev, quân Đức hầu như không mất phần lãnh thổ quý giá nào sau 3 tuần giao tranh ác liệt. Đến cuối tháng 12 họ đã tổ chức các tuyến phòng ngự mới, nắn thẳng mặt trận ở nhiều khu vực và tăng cường các phòng tuyến đã đứng vững trước những đợt công kích dữ dội của quân Nga. Đối với Bộ tư lệnh Cụm tập đoàn quân Trung tâm, OKH và Berlin, Rzhev một lần nữa được bảo vệ. Tuy nhiên điều đó là không đúng. Vì mặc dù Tập đoàn quân 9 đã đối phó được với những gì tốt nhất mà quân Nga có thể tung ra và chiến thắng, nhưng chiến dịch đã gây cho họ những tổn thất nặng nề. Vốn đã sứt mẻ từ sau những trận đánh hồi tháng 8, lực lượng của Model không thể chịu đựng được kiểu chiến tranh tiêu hao này, đặc biệt là khi các đơn vị thiết giáp dự bị đang trên đường xuống phía nam. Những sư đoàn còn lại đều yếu, số thiết giáp suy giảm và đạn pháo đã sắp cạn kiệt.

Tuy vậy, Tập đoàn quân 9 vẫn tuyên bố chiến thắng một cách hào hùng trong bản thông cáo gửi tới binh sĩ sau đây:

Trong một trận đánh lớn kéo dài suốt 3 tuần, các sư đoàn xung kích Nga đã thương vong lớn do sự hy sinh chưa từng thấy trước đây [của chúng ta]… Hôm 15 tháng 12 đòn tiến công của quân Nga đã sụp đổ, một thành công vĩ đại nhờ sự chỉ huy tài tình, lục quân và Luftwaffe. Tập đoàn quân 9 “khóa cứng” với phòng tuyến Sychevka, Rzhev, Olenino và Belyi vẫn nằm chắc trong tay quân Đức. Trên bộ, như thường lệ những người lính bộ binh điềm tĩnh đảm nhiệm gánh nặng chính của trận đánh. Sát cánh bên họ là những đơn vị pháo binh tập trung tài tình và chặt chẽ, xương sống của cuộc phòng thủ. Chiến xa, pháo xung kích, đại bác chống tăng và mọi vũ khí khác cũng đóng góp vào chiến thắng chung.⁷

Một cuốn lịch sử chiến dịch sau này ghi lại vai trò chính yếu của Model trong thành công trên:

Trận đánh mùa đông đặt ra những yêu cầu đặc biệt cao đối với chỉ huy Đức - Chuẩn thống chế Model do nó nổ ra ở 4 địa điểm khác nhau trên cùng một thời điểm. Đôi khi ông đã bị phê phán cho xé lẻ các đơn vị và tung họ vào trận một cách rời rạc. Model biết rằng người lính chiến đấu tốt nhất trong đơn vị của họ và việc chia tách sự gắn kết giữa chỉ huy và binh sĩ là rất khó khăn. Tuy nhiên tình hình nguy ngập thường xuyên buộc các đơn vị phải bước vào chiến đấu tại chỗ vào thời điểm đó. Một cách bản năng, Model đoán trước các lựa chọn của đối phương và tiến hành các biện pháp phòng xa cần thiết. Sự điều động tài tình và kịp thời lực lượng ở khu vực không có chiến sự - ông giám sát mọi khu vực cùng lúc – và bố trí họ vào các cứ điểm thuận lợi là bí kíp cho cuộc phòng thủ thắng lợi của ông. Sử gia quân sự người Anh Liddell Hart viết rằng Model có “khả năng đáng kinh ngạc là gom góp lực lượng dự bị từ một chiến trường gần như trống rỗng” và giải quyết được tình thế.⁸

Nhưng những cụm từ quan trọng ở đây là “sự hy sinh chưa từng thấy” và “tình hình nguy ngập”. Sự hy sinh đó có thể tính được bằng những báo cáo thương vong tăng không ngừng từ các sư đoàn Đức. Trong khi bày tỏ sự cảm ơn tới sĩ quan và binh sĩ trong sư đoàn vì “thành công lớn trong việc giữ vững vị trí then chốt Belyi”, Trung tướng Kruger, chỉ huy trưởng Sư đoàn thiết giáp 1 buồn bã ghi lại, “Ý định của thượng cấp là cung cấp cho chúng tôi các trang bị mới, bổ sung quân số và bằng cách đó một lần nữa giúp chúng tôi trở lại hoàn toàn là một đơn vị tác chiến”.9 Đương nhiên, ông đang nhắc tới 1.793 sĩ quan, hạ sĩ quan và binh lính mà sư đoàn đã mất trong “gần 4 đến 6 tuần”, trong đó 498 người chết hay mất tích. Tổn thất trong chỉ huy của Sư đoàn thiết giáp 1 gồm 5 cán bộ tiểu đoàn cùng 23 cán bộ đại đội và 8 sĩ quan của Trung đoàn pháo binh thiết giáp 73 đặc biệt không thể thay thế và không thể cứu vãn, ngay cả khi tặng thưởng cho các quân nhân của sư đoàn nhiều huân chương chữ thập sắt và 56 chữ thập vàng.¹⁰

Dĩ nhiên Model biết ơn sư đoàn vì những nỗ lực của họ:

Tới chỉ huy Sư đoàn 1 thiết giáp!

Trong trận đánh mùa đông ở Rzhev, tinh thần tiến công xuất sắc của sư đoàn đã đóng góp vào việc tiêu diệt các tập đoàn quân đột phá của địch quân. Sau những trận đánh phòng ngự quyết liệt trong những tháng đầu năm, sư đoàn một lần nữa lại đứng ở mũi nhọn và được huy động để tiêu diệt những cụm quân địch đáng kể trong khu rừng giữa Szytschewka và Belyj. Trong trận đánh ở Kessel [cái vạc] đông nam Rshew, chính sư đoàn đã phối hợp với Sư đoàn 2 thiết giáp khép gọng kìm sắt xung quanh địch quân. Họ giữ vững trận tuyến trước những trận tấn kích từ cả bên trong lẫn bên ngoài cho đến khi địch quân trong vòng vây bị tiêu diệt. Thử thách mà sư đoàn phải chịu đựng suốt trận đánh lớn phòng thủ Rzhev và tây nam Kalinin ở trọng điểm phía đông Szytschewka hồi tháng 8 và Belyi tháng 11 và 12 năm nay là vô cùng khó khăn. Khi đối phương đột phá và tiếp tục sử dụng số lượng lớn chiến xa trong trận phá vây ở sông Gshat, trong những giờ cuối cùng sự chiến đấu anh hùng của sư đoàn đã mang lại bước ngoặt quyết định trong trận chiến Belyi. Hiệp đồng với Sư đoàn 12 thiết giáp, sư đoàn đã giải tóa tuyến đường tiếp tế quan trọng ở Belyi và sau đó khép vòng vây và xóa sổ số quân địch đột phá…

Sư đoàn sẽ mãi mãi đứng trong chiến sử của tập đoàn quân với tư cách là một sư đoàn thiết giáp chưa bao giờ thất bại trong những tình huống khó khăn nhất. Chúng tôi xin bày tỏ sự kính trọng tới những chiến binh sư đoàn đã hy sinh tính mạng hay sức khỏe trong trận chiến này.¹¹

Trong vòng vài tuần Sư đoàn thiết giáp 1 sẽ ở trên đường tới Pháp. Họ sẽ không phục vụ trên Mặt trận phía Đông cho đến khi một lần nữa được ném vào chảo lửa, lần này là ở gần Kiev đầu năm 1943.

Sư đoàn thiết giáp 5 cũng phải chịu tổn thất ghê gớm trong chiến sự ác liệt khi họ ngăn chặn và đẩy lui mũi thọc sâu của quân Nga dọc sông Vazuza đẫm máu. Trong 10 ngày giao tranh gay go sau 25 tháng 11, sư đoàn có 1.604 thương vong, bao gồm 538 chết và mất tích cùng với 30 xe tăng trong đó 12 được sửa chữa lại.¹² Thiệt hại của các sư đoàn bộ binh Đức trong khu vực hướng tiến công chính của quân Nga và của Sư đoàn cơ giới hóa Grossdeutchland cao hơn đáng kể và trong các sư đoàn thiết giáp tăng viện thì thấp hơn chút ít. Tuy nhiên có một thực tế lạnh lùng là ở giai đoạn này của cuộc chiến, các đơn vị trên không thể chịu đựng được tổn thất lớn như vậy mà không bị suy giảm nghiêm trọng khả năng chiến đấu.

Bất chấp thắng lợi ấn tượng của Model, đến giữa tháng 1 mọi thứ đã kết thúc. Hệ thống phòng thủ Đức không thể trụ được thêm một cuộc tàn phá tương tự của quân đội Xô-viết. Như sử gia quân sự lớn người Đức Earl Ziemke sau này viết:

Mặc dù khu vực của Cụm tập đoàn quân Trung tâm yên tĩnh trong thời kỳ đầu mùa đông 1942-43 ngoại trừ hoạt động của du kích, mặt trận của họ về lâu dài rõ ràng không thể duy trì. Cụm quân không còn lực lượng dự trữ. Cánh trái của nó suy yếu và sau sự sụp đổ của Tập đoàn quân 2 [cuối tháng 1], cánh phải của nó ở trong tình trạng bỏ trống. Khi Cụm tập đoàn quân Bắc được phép di tản túi Demyansk, mũi nhọn lớn hướng về phía đông của Cụm tập đoàn quân Trung tâm đã không còn ý nghĩa. Việc tiêu diệt mấu lồi Toropets không còn khả thi và không còn ai thực sự suy nghĩ về việc tiếp tục tiến tới Moscow. Hôm 26 tháng 1 von Kluge đề xuất lên Hitler một cuộc rút lui quy mô lớn sẽ thu gọn chiến tuyến và loại bỏ nguy cơ Tập đoàn quân 4 và 9 bị hợp vây. Như được dự đoán trước, Hitler phản đối dữ dội, nhưng rốt cục đến ngày 6 tháng 12 ông ta miễn cưỡng chấp thuận đề nghị của Zeitzler và Kluge.¹³

Trên quy mô không nhỏ, chính là những thiệt hại mà các trận tấn công ác liệt nhưng vô ích của Zhukov hồi tháng 11 và 12 gây ra cho Cụm quân Trung tâm đã ấn định số phận Rzhev. Quân Đức bỏ mấu lồi trong tháng 3, không biết rằng ngay khi ấy Zhukov đang lên kế hoạch để thực hiện những gì mà ông đã không làm được trong Chiến dịch “Sao Hỏa”. Thời khắc của Cụm quân Trung tâm sẽ điểm, nhưng phải đến tận mùa hè năm 1944, khi Stalin và Zhukov cuối cùng cũng đạt được sự trả thù.

[chiangshan]

Bản đồ 23. Tổng kết Chiến dịch "Sao Hỏa".

[chiangshan]

Nguyên nhân quân đội Xô-viết thất bại

Do rất ít nguồn công khai của phía Liên Xô tiết lộ sự tồn tại của Chiến dịch “Sao Hỏa”, có rất ít bình luận về nguyên nhân thất bại của nó. Tư liệu hoàn toàn không chính xác và đầy đủ của Zhukov chỉ viết lại đơn giản như sau:

Phân tích nguyên nhân không thành công của chiến dịch do Phương diện quân Tây tiến hành, chúng tôi kết luận yếu tố chính là do bộ tư lệnh phương diện quân đã đánh giá chưa đúng mức địa hình khó khăn trên hướng chủ công. Kinh nghiệm tác chiến cho chúng ta thấy rằng khi nào hệ thống phòng thủ của địch được triển khai trên một địa hình dễ quan sát, thiếu sự bảo vệ trước pháo kích, chúng có thể bị đập tan dễ dàng bằng hỏa lực pháo binh và súng cối, từ đó dọn đường cho việc đột phá thành công. Nhưng nếu tuyến phòng thủ của địch nằm trên địa hình khó quan sát, được bảo vệ tốt ở bên kia sườn đồi và thung lũng chạy song song với chiến tuyến thì rất khó chế áp bằng pháo binh và chọc thủng chúng, đặc việt là khi việc sử dụng thiết giáp bị hạn chế. Ở trong trường hợp này, việc hệ thống phòng ngự Đức nằm trên địa hình khó khăn, được thiết lập kiên cố ở bên kia sườn đồi đã không được tính đến.

Một nguyên nhân khác cho thất bại ở khu vực này là thiếu hụt thiết giáp, pháo binh, súng cối và máy bay để đập nát phòng tuyến địch. Bộ tư lệnh phương diện quân đã cố gắng hết sức để khắc phục khi chiến dịch tiến hành nhưng không thành công. Điều làm vấn đề nghiêm trọng hơn là trái với dự đoán của chúng ta, Bộ tư lệnh Nazi đã điều những lực lượng tăng viện đáng kể tới đây từ các mặt trận khác.

Kết quả là một đơn vị của Phương diện quân Kalinin sau khi chọc thủng phòng tuyến địch ở nam Belyi đã bị đơn độc hoàn toàn.¹⁴

Những lời giải thích trên của Zhukov nếu nói nhẹ thì cũng là không thành thật. Ông không chỉ bỏ qua quá trình lên kế hoạch và thực hiện chiến dịch tháng 11 này trong hồi ký mà còn tập trung vào Phương diện quân Tây và bỏ qua nguyên nhân thực sự của thất bại. Bộ tư lệnh Phương diện quân Tây và Kalinin đã đánh giá chính xác về địa hình khu vực Rzhev, và những khó khăn về địa hình xảy ra do hậu quả của thời tiết xấu chứ không phải vì đã bị họ bỏ qua. Cũng không phải do lượng khí tài hỗ trợ không đủ, vì cả Purkaev và Konev đều có sự hỗ trợ hỏa lực tương đương nếu không muốn nói là vượt trội hơn những gì mà đồng sự của họ ở Stalingrad có. Zhukov nói đúng một điểm. Ông, các chỉ huy phương diện quân và tình báo Xô-viết đều đánh giá thấp khả năng tăng viện của quân Đức, họ tin rằng các đơn vị Đức đó sẽ bị hút xuống Stalingrad. Trong tất cả, giải thích của Zhukov cho thất bại là thiếu thuyết phục nhất.

Vài hồi ức ít ỏi khác nhắc đến chiến dịch thì thẳng thắn hơn trong nhận định. Tuy nhiên, rõ ràng là do nguyên nhân chính trị, chúng đều không đề cập đến bối cảnh lớn hơn của chiến dịch. Tướng Getman, người chỉ huy Quân đoàn xe tăng 6 bị ốm trong thời gian chiến dịch sau này viết:

Cuộc tiến công được tiến hành nhằm vào các vị trí được bố phòng mạnh do các đơn vị xe tăng địch chiếm lĩnh và trên địa hình đầm lầy rậm rạp trong điều kiện thời tiết phức tạp và bất lợi. Những lý do trên và những điều kiện khác ủng hộ quân địch. Chúng ta thiếu sự hiệp đồng với bộ binh cũng như sự yểm trợ chắc chắn của pháo binh và không quân. Việc tổ chức chế áp các cứ điểm địch, đặc biệt là hệ thống chống tăng của chúng bằng phi pháo không đầy đủ. Điều này dẫn tới việc các lữ đoàn xe tăng bị tổn thất nặng.

Như tôi đã nói, quân đoàn không có pháo binh của riêng mình, trừ một trung đoàn chống tăng. Trinh sát và thông tin liên lạc của quân ta yếu và điều đó đã có tác động không tốt tới chỉ huy và điều động bộ đội. Cuối cùng, việc phương diện quân và tập đoàn quân nhiều lần yêu cầu triển khai quân đoàn trên hướng này hoặc hướng kia với khả năng cơ động kém đã thường xuyên không thích hợp với tình hình. Tất cả những yếu tố trên ngăn cản nghiêm trọng việc hoàn thành nhiệm vụ.¹⁵

Trung thực nhất trong số tất cả, hồi ức của Tướng Solomatin, Tư lệnh Quân đoàn cơ giới 1 còn thẳng thắn hơn khi công khai phê phán tư lệnh tập đoàn quân:

Khi xem xét các hoạt động tác chiến của Quân đoàn cơ giới 1 trong đội hình Phương diện quân Kalinin, cần lưu ý rằng việc quân đoàn và một số lữ đoàn thuộc Quân đoàn bộ binh 6 bị bao vây đáng lẽ đã không xảy ra. Các đơn vị trên vẫn còn có thể rút lui khi nguy cơ bị vây ngày càng trở nên rõ ràng. Tuy nhiên hiển nhiên là Tư lệnh Tập đoàn quân 41 cho rằng không có chỉ thị từ phương diện quân, khu vực chiếm được có tầm quan trọng để phải bảo vệ cho đến khi một đợt tiến công mới được mở lại, và ông tính đến việc tiêu diệt lực lượng địch đột phá và bắt tay với quân đoàn. Trong quá trình diễn ra một chiến dịch tiến công, một quyết định như vậy hoàn toàn có thể chấp nhận được nếu đó là lợi thế và người chỉ huy có trong tay lực lượng và trang bị cần thiết để chọc thủng vòng vây địch. Tuy nhiên trong trường hợp này ý đồ của tư lệnh cuối cùng đã không thực hiện được do ưu thế đáng kể về số lượng của quân Đức chống lại Tập đoàn quân 41. Đó là lý do vì sao quân đoàn không nhận được lệnh rút lui khỏi hậu tuyến địch.¹⁶

[chiangshan]

Tài liệu lưu trữ của Liên Xô xác nhận những vấn đề trên và đồng thời cũng tiết lộ nhiều điều khác. Một vài trong số đó nêu lên yếu tố huấn luyện, trang bị và yếu kém cá nhân chắc chắn đã có tác động bất lợi tới khả năng chiến đấu của Hồng quân. Ví dụ, những tài liệu này chỉ ra rằng nhiều kíp xe tăng, đặc biệt là lái xe được huấn luyện rất sơ sài và nhiều binh sĩ Hồng quân thiếu trang phục chống rét. Hôm 24 tháng 11, Thiếu tướng Dobriakov, Tham mưu trưởng về hậu cần của Phương diện quân Tây gửi điện cho chủ nhiệm hậu cần Tập đoàn quân 20, 31 cùng phó chủ nhiệm hậu cần Quân đoàn xe tăng 6 và Quân đoàn kỵ binh Cận vệ 2 thừa nhận vấn đề này. Nó viết một cách khó hiểu, “Đồng chí Bulganin, Ủy viên Hội đồng quân sự Phương diện quân Tây [Chính ủy] đã ra lệnh rằng đích thân các đồng chí phải chịu trách nhiệm cấp phát ủng dạ cho bộ đội ở các vị trí tiền tiêu đến 22 giờ 00 24.11.42”.²¹

Ngoài ra, con số thương vong lớn không ngừng gia tăng buộc Hồng quân phải đưa vào chiến đấu các sĩ quan trước đó đã được đánh giá là không thích hợp với nhiệm vụ trên do sức khỏe hoặc tuổi tác. Ví dụ, hôm 13 tháng 12 Phương diện quân Tây ban hành Mệnh lệnh số 019, mở rộng hơn chỉ thị trước đó của Bộ Dân ủy Quốc phòng liên quan tới vấn đề này. Nó viết:

Mệnh lệnh số 019 ngày 13 tháng 12 năm 1942 tới bộ đội Phương diện quân Tây.

Tư lệnh phương diện quân ra lệnh:

Tương ứng với Mệnh lệnh số 0882 của NKO, kiểm tra lại tất cả các sĩ quan chỉ huy trước đó đã được đánh giá là sức khỏe không phù hợp với nhiệm vụ [chiến đấu] trên tiền tuyến.

Bổ nhiệm các sĩ quan chỉ huy sau khi kết quả kiểm tra lại đánh giá là phù hợp với nhiệm vụ tiền tuyến vào các vị trí trống phù hợp với trình độ được huấn luyện của họ.

Tham mưu trưởng Phương diện quân Tây, Thượng tướng Sokolovsky.²²

Các phương thức báo cáo tác chiến của Hồng quân cũng tỏ ta chí ít là thiếu chặt chẽ. Mệnh lệnh ngày 3 tháng 12 của Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8 tới các đơn vị trực thuộc cho biết việc báo cáo không tốt có thể đã khiến các cấp chỉ huy không nắm được tình trạng sẵn sàng chiến đấu thực của bộ đội.

Bản mệnh lệnh này nhấn mạnh, “Trong tất cả các tài liệu tác chiến của mình, hầu hết các đơn vị không cung cấp đầy đủ thông tin về tổn thất của bản thân, chiến lợi phẩm [trang bị thu được] và tổn thất của đối phương”. “Nếu các báo cáo hàng ngày được yêu cầu không được gửi tới”, bản mệnh lệnh viết, “sẽ có các biện pháp mạnh được áp dụng với những báo cáo không đúng thời hạn hoặc thông tin sai lệch”.²³

Rõ ràng tình hình không được cải thiện, vì ngày 15 tháng 12 Trung tá Sidorov, Tham mưu phó Tập đoàn quân 20 gửi cho Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8 một bức điện khác: “Tới tham mưu trưởng các sư đoàn thuộc Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8, 15.12.42. Đã xác minh được một số sư đoàn không trình báo cáo chiến đấu, tổng kết và các tài liệu tác chiến khác lên chỉ huy Tập đoàn quân 20 hay các sở chỉ huy đúng thời gian hoặc cả hai”.²⁴ Một tuần sau tham mưu trưởng Tập đoàn quân 20 một lần nữa yêu cầu quân đoàn bộ binh khó chịu này gửi báo cáo về toàn bộ chiến dịch.²⁵ Lần này quân đoàn đã thực hiện (Xem Phụ lục).

Nhiều tư liệu lưu trữ khác cũng cho biết thực trạng bảo mật thông tin liên lạc kém cỏi của Hồng quân trong suốt chiến dịch. Ví dụ, một mệnh lệnh ngày 10 tháng 1 năm 1943 từ Tập đoàn quân 41 viết:

Mặc dù liên tục có các mệnh lệnh tới Tập đoàn quân 41 về những yêu cầu rõ ràng để hoàn thành Mệnh lệnh số 0243 [về an ninh thông tin liên lạc] của NKO [Bộ Dân ủy Quốc phòng]… trong chiến dịch chỉ huy các cấp, ví dụ chỉ huy Quân đoàn bộ binh 6 đã không giám sát các biện pháp phòng ngừa, và bộ đội liên lạc trực tiếp thay vì sử dụng mật mã… điều này không thể không giúp sức cho trinh sát vô tuyến của quân Đức.

Thiếu tướng Managarov, Tư lệnh Tập đoàn quân 41.
Thiếu tướng Semenov, Ủy viên Hội đồng quân sự Tập đoàn quân 41.
Thiếu tướng Kantsel'son, Tham mưu trưởng Tập đoàn quân 41.²⁶

Các tài liệu khác khẳng định rằng công tác an ninh chiến dịch của Hồng quân đã mất một phần hiệu quả do thời gian hoãn mở chiến dịch quá lâu. Ví dụ, báo cáo chiến đấu của Quân đoàn kỵ binh Cận vệ 2 viết, “Do việc hoãn ngày mở màn chiến dịch, địch đã phát hiện được công tác chuẩn bị của ta qua thẩm vấn tù binh. Kết quả là chúng đã có thời gian để tiến hành các biện pháp phòng ngừa, bắt đầu với việc tăng cường bãi mìn và xây dựng chiến hào trong tung thâm, sau đó là đưa các sư đoàn sung sức ra phía trước”.²⁷

Đại tá Novikov, Chủ nhiệm hậu cần Tập đoàn quân 20 chỉ trích các đơn vị trực thuộc vì đã không ngụy trang chu đáo và thiếu nghiêm minh về kỷ luật trong thời gian chuẩn bị tiến công. Theo đó, Mệnh lệnh số 0906 ngày 25 tháng 11 chỉ ra, “Bất chấp rất nhiều mệnh lệnh và chỉ thị về duy trì kỷ luật và tầm quan trọng của các biện pháp kèm theo, có rất nhiều trường hợp vi phạm. Như các phi công ta cho biết, giữa ban ngày có rất nhiều đống lửa và bếp lò để lộ vị trí các đơn vị và kho tàng của quân ta”.²⁸

[chiangshan]

Theo phương thức thường thấy, chỉ huy các cấp của các đơn vị Xô-viết, đặc biệt là những chính ủy chỉ trích biểu hiện của bộ đội dưới họ trong chiến đấu. Báo cáo của một sĩ quan chính trị Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8 nhấn mạnh “thái độ bất cẩn và vô trách nhiệm trong việc hoàn hành nhiệm vụ”, với minh chứng là kỹ sư của Lữ đoàn bộ binh 150 Kremin, người đã “không hỗ trợ công tác nhận diện và chiếm lĩnh các điểm vượt sông Vazuza đúng thời gian”. Bản báo cáo đó tiếp tục:

Đã có những thất bại trong quá trình tiến công. Một thiếu sót lớn trong chiến đấu là việc tổ chức trinh sát không đầy đủ. Công tác trinh sát đã được chuẩn bị cẩu thả, các trinh sát viên [razvedchiki] thường xuyên được giao những nhiệm vụ không rõ ràng và bộ đội di chuyển một cách thiếu thận trọng. Ví dụ, ban chỉ huy Sư đoàn bộ binh Cận vệ 26 bắt đầu tấn công làng Zherebtsovo mà không điều tra binh lực địch và vị trí các hỏa điểm của chúng”.²⁹

Một tổng kết các vấn đề được chính viên sĩ quan đó chuẩn bị nhiều tuần sau chỉ ra những yếu tố khác:

Có những yếu tố nghiêm trọng trong việc tổ chức hiệp đồng quá vội vàng với pháo binh và xe tăng. Ngày 6.12.42 các đơn vị bộ binh bước vào tiến công và chiếm được một phần ba làng Zherebtsovo. Theo chỉ thị đáng lẽ xe tăng phải chi viện cho bộ binh. Tuy nhiên họ chỉ xuất hiện sau khi bộ binh ta đã bị một đợt phản kích mạnh của địch đẩy lùi về vị trí xuất phát.

Ngày 12.12.42, trước khi quân ta tấn công Zherebtsovo, một đợt pháo kích mạnh đã được bắn chuẩn bị trong 90 phút. Sau đó được biết một phần các đơn vị của Lữ đoàn bộ binh 148 đã không chiếm lĩnh được vị trí xuất phát tiến công trong thời gian bắn dọn đường. Rõ ràng quân Đức đã nghiên cứu chiến thuật tiến công của ta. Trong khi pháo đang bắn, chúng ẩn nấp trong công sự và khi đợt bắn phá chấm dứt, chúng chui ra chiến hào, bắt đầu một trận mưa đạn và đẩy lùi đợt xung phong.³⁰

Ngay cả những đề tài thiếu dễ chịu khác như thể hiện của cá nhân các sĩ quan chỉ huy và tham mưu cũng không thoát được con mắt cú vọ của những viên chính ủy. Trong một báo cáo ngày 7 tháng 12, một chính ủy kết tội rằng “chiến sĩ nhận được khẩu phần vodka đặc biệt bất thường với sự chấp thuận từ bên trên”.³¹ Trên thực tế, NKO đã tăng khẩu phần vodka trong Hồng quân hôm 12 tháng 11, có hiệu lực vào đúng ngày mở chiến dịch của Zhukov.³² Một báo cáo khác đề 21 tháng 12 phê phán chỉ huy Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8:

“Quân đoàn trưởng, Thiếu tướng Zakharov đã tặng huân chương “Vì lòng dũng cảm” và “Vì thành tích chiến đấu” một cách thiếu công bằng và không theo nguyên tắc nào cho những người phục vụ đồng chí đó như lái xe, anh nuôi, quản trị và y sĩ cá nhân”.³³ Bộ Tổng tham mưu Xô-viết sau này đã tập hợp khá nhiều những lời chỉ trích này trừ thông tin cá nhân vào các tập “kinh nghiệm chiến đấu” với mục đích nâng cao trình độ tác chiến cho Hồng quân.

Nhiều báo cáo cũng phàn nàn về tinh thần không đồng đều và thường là yếu kém của binh sĩ Xô-viết cùng chỉ huy của họ. Trong một nỗ lực nhằm nâng cao tinh thần và nhiệt tình chiến đấu của bộ binh Nga, ngày 27 tháng 11 một sĩ quan chính trị thuộc Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8 đưa ra mệnh lệnh cho bộ đội:

“Các chiến sĩ Lữ đoàn 148 là nhân chứng cho cuộc hành quyết tàn bạo của lũ kẻ cướp Hitler đối với 3 chiến sĩ Hồng quân bị thương… Khi kiểm tra thi thể các tử sĩ đã cho thấy rằng những người lính đó sau khi bị thương vì bỏng đã bị thiêu sống. Lũ quái vật phát xít đã buộc vải tẩm chất lỏng dễ cháy xung quanh các thương binh và ném họ vào trong đám lửa”.³⁴ Trong khi chắc chắn là thổi bùng lên lòng căm thù quân Đức của binh sĩ Xô-viết, mệnh lệnh này hiển nhiên không thể làm yên lòng những người lính đang lo lắng cho số phận của bản thân.

Các chỉ huy Liên Xô đã phải tiến hành các biện pháp đặc biệt để thu dọn thương binh tử sĩ trên chiến trường nhằm hạn chế ảnh hưởng của cuộc tàn sát đối với tinh thần những người còn lại. Trong một số trường hợp điều này đã không được tiến hành ngay lập tức, điển hình như bản mệnh lệnh rùng rợn từ Tư lệnh và Tham mưu trưởng Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8, Thiếu tướng Zakharov và Đại tá Posiakin:

Mệnh lệnh số 0068 ngày 2.12.42 tới các đơn vị thuộc Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8.

Bất chấp những mệnh lệnh và yêu cầu liên tục của tôi, cho đến thời điểm này chỉ huy và chỉ huy phó chính trị các đơn vị đã không chú ý tới vấn đề mai táng cho những cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh anh dũng vì Tổ quốc. Kết quả là thi hài các tử sỹ vẫn nằm lại trên chiến trường. Xác của binh lính và sĩ quan địch cũng không được chôn.

Tôi ra lệnh:

Trong ngày 2 và 3.12 phải mai táng liệt sỹ trên trận địa trong khu vực chiến đấu của đơn vị. Chôn xác lính địch trong các hố bom.³⁵

Đôi khi cần tới những biện pháp mạnh hơn để củng cố kỷ luật nếu không phải là tinh thần chiến đấu. Ví dụ, ngày 30 tháng 11 năm 1942, sĩ quan chính trị Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8 gửi điện cho sở chỉ huy Tập đoàn quân 20, trong đó có đoạn: “Khi thi hành Mệnh lệnh 227 của Bộ Dân ủy Quốc phòng, tôi đã không khoan nhượng với những hành vi hèn nhát hay hoảng loạn trong các đơn vị. Ở Lữ đoàn bộ binh độc lập 148, đại đội phó chính trị của đại đội súng máy Tiểu đoàn 2, Politruk cao cấp^(*) Emtsov, M. M đã bị xử bắn ngay lập tức vì hoảng loạn, hèn nhát và bỏ chạy khỏi chiến trường… Ở Lữ đoàn 150, chúng tôi đã có ba trường hợp tự thương”.³⁶ Những biện pháp cực đoan đó không phải lúc nào cũng có tác dụng, như chỉ ra trong một báo cáo khác của Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8, trong đó thống kê “những trường hợp bất thường” trong chiến dịch. Bản báo cáo viết, “Tổng cộng, trong tháng 11 và 12 năm 1942 có 123 trường hợp bất thường được ghi nhận, bao gồm 28 vụ đào ngũ, 11 vụ tự thương”.³⁷




(*) Chú thích của chiangshan: Chính trị viên cao cấp, quân hàm sĩ quan chính trị của Hồng quân, tương đương Đại úy.

[chiangshan]

Solomatin thuật lại kỹ lưỡng những sai lầm của chỉ huy tập đoàn quân và chính quân đoàn của ông. Đầu tiên và trên hết, ông ghi nhận chiến thắng của quân Đức do sự có mặt đúng lúc của các đơn vị thiết giáp dự bị lớn mà ông nhận định không chính xác là có ưu thế quân số vượt trội so với Tập đoàn quân 41. Hơn thế, ông chỉ ra rằng bộ đội Xô-viết chưa bao giờ có cơ hội thực hiện cơ động toàn diện do phòng tuyến Đức chưa bị chọc thủng đủ mức. Không trực tiếp đề cập nhưng ông cho rằng nguyên nhân thất bại đến từ sự bế tắc của tư lệnh tập đoàn quân trong việc chiếm Belyi và do không thể đánh bật quân Đức khỏi vị trí then chốt quan trọng này.

Khi bắt đầu triển khai hôm 26 tháng 11, Solomatin viết, chỉ huy tập đoàn quân đã làm suy yếu Quân đoàn cơ giới 1 với việc lấy đi Lữ đoàn cơ giới 19 và đưa họ vào chiến đấu với phòng tuyến đã được quân Đức phòng thủ ở nam Belyi. Ngay sau đó, theo Solomatin, sai lầm của Tarasov lại càng tăng lên. Sau khi giữ 2 lữ đoàn cơ giới độc lập dự bị trong thời gian quá dài, Tarasov triển khai họ trên 2 hướng riêng rẽ tại thời điểm mà nếu sử dụng tập trung dưới quyền chỉ huy của Solomatin, họ có thể sẽ hoàn toàn xé nát được phòng tuyến hoặc cô lập quân Đức ở Belyi. Cuối cùng, khi 2 lữ đoàn xe tăng của Solomatin tới được đường Vladimirskoe-Belyi và lực lượng dự bị Đức khiến họ buộc phải chuyển vào phòng ngự, Tarasov từ chối cho bộ binh thay thế để đơn vị có thể cơ động đánh vu hồi vào bên sườn và sau lưng địch.¹⁷

Đại tá D. A. Dragunsky, tham mưu trưởng một lữ đoàn xe tăng trong Quân đoàn cơ giới 3 dưới quyền Katukov và là sĩ quan thiết giáp Xô-viết quan trọng trong tương lai thậm chí còn chủ quan hơn trong những ý kiến của ông khi đi xa đến mức chỉ trích khả năng của lữ đoàn trưởng:

Rõ ràng mọi thứ đã không diễn ra thành công đối với Lữ đoàn cơ giới 1 của quân đoàn. Chỉ huy lữ đoàn, Đại tá Ivan Vasil’evich Mel’nikov, một quân nhân bộ binh hiển nhiên đã không đánh giá đúng mức các lợi thế trong việc sử dụng xe tăng và bộ đội cơ giới. Tham mưu trưởng lữ đoàn [cũng] không có khả năng tổ chức tốt. Chỉ huy và kiểm soát trong trận đánh đã sụp đổ. Trung đoàn xe tăng của lữ đoàn tác chiến tách biệt với tiểu đoàn bộ binh cơ giới hóa và kết quả là do thiếu sự chi viện của xe tăng và pháo binh, họ [lữ đoàn] bị cầm chân trên tuyết. Liên lạc với 2 tiểu đoàn bị mất. Tất cả thực tế trên đã có tác động xấu tới tình hình chung của quân đoàn và làm Tướng Katukov lo ngại.¹⁸

Ngay sau đó, Dragunsky được bổ nhiệm làm Tham mưu trưởng Lữ đoàn cơ giới 1.

Một năm sau khi chiến dịch kết thúc, Ban Quân sự-Khoa học của Bộ Tổng tham mưu Hồng quân chuẩn bị một bản giải trình mật chi tiết về hoạt động của Binh đoàn kỵ binh-cơ giới thuộc Tập đoàn quân 20. Nó đánh giá nghiêm khắc rằng hoạt động của binh đoàn đã diễn ra lộn xộn và được tập đoàn quân yểm trợ rất kém cỏi. Dẫn ra nỗ lực vượt vòng vây cuối cùng không thành công của Quân đoàn xe tăng 6, báo cáo này kết luận:

Ở đây, cũng như trước đó sự hiệp đồng giữa các đơn vị tiến công từ phía trước (Sư đoàn bộ binh Cận vệ 1) và hoạt động ở phía sau (bộ phận còn lại của Quân đoàn xe tăng 6) đã không được tổ chức [đúng cách] và các đơn vị đã không phối hợp với nhau. Sư đoàn bộ binh Cận vệ 1 không hỗ trợ được các trận tấn công của Quân đoàn xe tăng 6 và bộ phận còn lại của nó [quân đoàn xe tăng] trước áp lực của kẻ địch có ưu thế quân số vượt trội đã bị tiêu diệt gần hết ở Maloe Kropotovo, thậm chí họ còn không có khả năng rút lui vì thiếu nhiên liệu.¹⁹

Trong khi đánh giá toàn bộ chiến dịch là một thất bại, bản báo cáo lạnh lùng và thẳng thắn nhận định nguyên nhân của thảm họa này:

Những nguyên nhân chính cho thất bại trong việc đưa binh đoàn kỵ binh-cơ giới vào đột phá như sau:

Đòn tiến công trên cánh phải Phương diện quân Tây được tiến hành trên một chính diện hẹp. Tại đây không có những đợt tấn công hỗ trợ ở các khu vực [lân cận] khác. Cuộc tiến công của cánh trái Phương diện quân Kalinin cũng không đạt được thành công. Tất cả những điều này giúp quân địch có thể tự do cơ động lực lượng dự bị của chúng. Yếu tố bất ngờ không có do thiếu kỷ luật ngụy trang, kết quả là đối phương biết trước về công tác chuẩn bị chiến dịch và có thể đưa những dự trữ cần thiết lên phía trước.

Binh đoàn đột kích của Tập đoàn quân 20 đã không chọc thủng được tuyến phòng ngự chiến thuật địch do sự tổ chức hiệp đồng kém cỏi giữa bộ binh, pháo binh và không quân. Tiền duyên [phòng ngự] không được xác định chính xác. Kết quả là pháo kích dọn đường đã không chế áp được hệ thống hỏa lực của địch. Các đơn vị của Tập đoàn quân 20 hoạt động chậm chạp và thiếu quyết đoán. Chiến dịch tiến công của Tập đoàn quân 20 và các hoạt động tác chiến của binh đoàn kỵ binh-cơ giới đã không được không quân chi viện ở mức độ cần thiết.

Cần lưu rằng việc đưa binh đoàn kỵ binh-cơ giới vào chiến đấu khi bộ binh đã thọc được vào phòng tuyến địch với tổng cộng 4 ki-lô-mét chiều sâu và trên một chính diện hẹp là không thích hợp. Nỗ lực đưa binh đoàn kỵ binh-cơ giới vào một cửa đột phá chưa mở ra hoàn toàn trên hệ thống phòng ngự địch đã dẫn tới những tổn thất đáng kể. Trong chiến dịch quân đoàn xe tăng đã mất khoảng 60 phần trăm lực lượng khi cố gắng đột phá và trên thực tế, binh đoàn kỵ binh-cơ giới hùng hậu này đã kiệt sức sau những trận tấn công vô vọng vào tuyến phòng ngự không bị áp chế của địch.²⁰

Mặc dù khá chính xác và trung thực, báo cáo của Bộ Tổng tham mưu vẫn chưa chỉ ra được việc triển khai bộ đội thiết giáp quá sớm vào một bàn đạp nhỏ đồng thời cũng đã cản trở các đơn vị pháo binh di chuyển lên phía trước. Hậu quả là lực lượng đột phá phải chiến đấu với quân địch phản kích mà không có pháo binh yểm hộ hiệu quả. Hơn nữa, áp lực không ngừng từ Zhukov và các chỉ huy trên phương diện quân và tập đoàn quân đòi hỏi một thắng lợi trong khu vực này cũng như những nơi khác đã dẫn tới những trận đột kích tự sát và đẫm máu thẳng vào chính diện lặp đi lặp lại, nhanh chóng khiến các đơn vị mất sức chiến đấu. Đáng buồn nhưng vì những lý do hiển nhiên, bản đánh giá của Bộ Tổng tham mưu hầu như không nhắc tới các biểu hiện đó dưới tên riêng. Họ cũng không phân tích các hướng tác chiến khác.