Nam Kỳ Khởi Nghĩa, 23 tháng Mười Một năm 1940

[macbupda]

Trong 8 ngày đầu tiên, dưới sự lãnh đạo của Ủy ban Kng tỉnh, quận, xã quần chúng nổi dậy đã:

Đánh và đốt hàng loạt đồn của địch như Thạnh Phú, Tam Hiệp, Tân Lý Tây, Long Định, Vĩnh Kim, Kim Sơn, Kênh 12, Ba Dừa, Bình Đức, Dương Điềm, Phú Mỹ… diệt đội xếp (Piétri), 2 lính mã tà, 1 cảnh sát, 8 tề, làm bị thương 1 cai lính thủy (Gallouet), 1 mã tà, 2 cảnh sát, 7 tề, thu được 34 súng các loại⁽¹⁾…

Đánh sập và đốt phá hàng loạt cầu như: cầu sắt Kênh Xáng, Thạnh Phú, cầu Thày Tùng, càu Thày Khánh, cầu đúc Phú An, cầu Bưng, cầu Rạch Trà Tân, cầu Bình Đức, cầu kênh Xáng Nguyễn Tấn Thành (Lacombe), cầu Kim Sơn, cầu Bà Đôn, cầu Rao Răm, cầu cây số 18, cầu Đôn Hòa, hai cầu Phía nam Vĩnh Kim… hầu như thất cả các cầu trên các lộ đều bị phá trừ số cầu ở tỉnh lỵ và ở vài nơi phong trào chưa lên kịp.

Đào hàng trăm ki-lô-mét đường lộ như lộ Ba Dừa xuống Mỹ Tho, tháo dỡ một đoạn đường sắt Sài Gòn - Mỹ tho, hạ hàng trăm cột bê tông từ Cai Lậy đến Ngã ba Trung Lương, lộ từ An Đức qua Chợ Bưng, lộ Tân Hiệp đi Phú Mỹ… làm hỏng hoàn toàn 4 đường điện thoại, 8 đường điện báo, hệ thống liên lạc của địch bằng những đường này bị tê liệt.

Đốn cây, cừa cừa hàng kênh, hàng sông kông cho tàu đich qua lại như kênh Xáng Xoài Hột, Rạch An Đức chạy vào Thạnh Phú, sông Rạch Gầm, kênh Tổng Đốc Lộc, sông Bánh Tét, Kênh Ba Rài, sông Cẩm Sơn, sông vào Cai Lậy, kênh 12…

Chặt hàng nghìn cây cản giao thông trên hầu khắp các lộ. Riêng lộ từ Nhị Quý đến Cai Lậy do anh thợ hồ Nguyễn Văn An cùng hàng trăm đồng bào thực hiện.

Trước khí thế cách mạng của quần chúng đang lên, một số địa chủ đem hiến ruộng, thóc, trâu bò, heo, thực phẩm khác cho nghĩa quân và Ủy ban khởi nghĩa.

Một số quần chúng khá giả cũng ủng hộc cách mạng như ông Sáu Phê (Long Hưng) ủng hộ một số kho lúa, có người ủng hộ heo, máy may, quần áo, vải may cờ, túi… cho nghĩa quân, hiến nhà máy xay cùng nhiều thứ khác.

Quần chúng nổi dậy đã thành lập chính quyền cách mạng tỉnh và ở nhiều xã, tổng đã được giải phóng, trương cờ đỏ sao vàng, cờ búa liềm và khẩu hiệu trước các trụ sở, thực hiện việc trấn áp phản động.

Ở cấp xã, chính quyền cách mạng thường được thành công và phân công như sau:

Chủ tịch: Nhiều nơi do Bí thư chi bộ trực tiếp nắm.

Quân sự: Chỉ huy biểu tình, đánh đồn, phá cầu, đào tăng xê tránh máy bay bán phá, ném bom, chống địch khủng bố… một đồng chí đảng viên nắm.

Tiếp tế: Thường do Nông hội nắm.

Tuyên truyền: Phổ biến chính sách Mặt trận, thông báo tin tức.

Củ soát: Do người trong Nông hội hoặc ngoài đảng nắm, làm nhiệm vụ trật tự, trị an.

Chính quyền cách mạng tỉnh đã thành lập một Hội đồng tòa án của tỉnh gồm các đồng chí Lê Văn Giáp, Nguyễn Văn Quới, Đặng Văn Hiệp, Nguyên Văn Thường, Trương Văn Ty, Nguyễn Thị Thập… đặt trụ sở chính ở Đình Long Hưng, cùng nơi với tỉnh ủy và Ủy ban khởi nghĩa.

Ban đầu, Tòa án xử lưu động ở một vài xã, nhưng sau gặp nhiều khó khăn, cho nên tập trung những người có tội chủ yếu là chống cách mạng, về xử tại Long hưng.

Trong suốt thời gian tồn tại, tòa án tỉnh chỉ xử tử một tên Hương quản Sâm, cảnh cáo mấy tên khác, còn hầu hết giáo dục khoan hồng, nhằm làm cho họ ăn năn, hối cải, nhất là về sau thấy khởi nghĩa khó thành công, tòa án chỉ dùng biện pháp giáo dục những người lầm đường lạc lối để họ khỏi chống phá cách mạng. Việc này có đem lại kết quả nhất định là đến lúc khởi nghĩa thất bại, nhiều cán bộ đảng viên của ta phải trốn tránh, bất ngờ gặp lại những người đã bị đưa ra tòa án cách mạng xử, họ biết rõ ta, nhưng họ vẫn lờ đi, có nười còn chỉ chỗ trốn thoát.

Trong khi thế đang lên, tòa án bao giờ cũng xử công khai, quần chúng tham dự đông đảo, góp ý việc luận tôi, kết tội hoặc bào chữa. Việc làm của tòa án, trong điều kiện, và hoàn cảnh lúc đó, có tác dụng nâng cao trình độ giác ngộ và tinh thần cách mạng của quần chúng và ảnh hưởng đến người bị đưa ra xét xử.

Trào lưu cách mạng dâng cao lúc ban đầu làm cho bộ máy cai trị của địch ở tỉnh từ trên xuống dưới hoảng sợ.

Tin đồn về một cuộc tiến công vào tỉnh lỵ của nghĩa quân, làm cho đường phố trung tâm vắng hẳn, trường học bị đóng cửa, trường được dùng làm chỗ đóng quân cho lính lê dương, vợ con công chức người Âu, người Việt và địa chủ giàu có, di tản về Sài Gòn.

Các quận tưởng, đặc biệt tên quận trưởng Cai Lậy Nguyễn Văn Tâm ra sức đàn áp những người nổi dậy. Sau này thực dân pháp quay lại xâm lược nước ta, Nguyễn Văn tâm đã ra làm Thủ tướng chính phủ bù nhìn.

Một số ít tề xã hoạt động hăng hái theo gương quận Tâm, còn hầu như nằm im chờ thời. Số khá đông thàng ngày sinh sống và có quan hệ mật thiết với nhân dân tỏ thái độ hưởng ứng và tham gia cuộc nổi dậy của nghĩa quân.

Theo báo cáo của chủ tỉnh Mỹ Tho cho Thống đốc Nam Kỳ đoạn kết có viết như sau:

“5 trong số 11 tề xã Long Hưng bị tống giam

5 tề xã khác bị bắt

9 tề xã cho thôi việc

14 tề bị cách chức

1 hương cả và 1 bang biện giữ chức cai tổng buộc phải từ chức..”<sup>(2)

(1)</sup> - N.quân lấy ở Châu Thành 4 súng trường, 11 súng lửa, 3 súng săn, 11 súng hơi
- N. quân lấy ở Chợ Gạo 5 súng săn
Cộng: 34 súng (4 súng trường, 11 súng lửa, 8 súng săn, 11 súng hơi)
Đây mới tính Hai quận, chưa kể các nơi khác. Toàn tỉnh 37 cây.
H.S. Như trên.
⁽²⁾ Hồ sơ: Như trên.

[macbupda]

6. Đối phó của địch

Thấy Mỹ Tho đang ở tình thế khó khăn, ngày 30 tháng 11 Thống đốc Nam Kỳ điều Gauthier đi và cho Dufour đang làm Trưởng phòng chính trị thuộc dinh Thống đốc (chef bureau des affaires politiques de l’Indochine-A.P.I) về thay làm Chủ tỉnh.

Còn tướng Derindinger, tư lệnh Sư đoàn Nam Kỳ - Cao Miên, sau khi trao đổi ý kiến với thống đốc, cấp tốc đưa ngay một tiểu đoàn thuộc Trung đoàn 5 quân nước ngoài, trong đó có 2 đại đội lê dương và một số đơn vị hỗ trợ, không kể 2 đo lính tập (khố đỏ), các loại lính khác có sẵn ở Mỹ Tho để tiến hành đàn áp những người nổi dậy.

Derindinger ra mệnh lệnh tác chiến số 6845, đại ý như sau:

1. Một cuộc tác chiến càn quét sẽ được tiến hành vào các ngày và 4-12 trong khu vực Mỹ Tho - Cai Lậy - Làng trước - chợ Giữa.

2. Các đơn vị dưới đây sẽ tham gia các cuộc tác chiến càn quét dưới quyền của Belloc, Tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn 3 thuộc Trung đoàn nước ngoài ở Đông Dương.

- Ban tham mưu của Tiểu đoàn 3 thuộc Trung đoàn 5 REI.

- 2 đại đội của Tiểu đoàn 3 thuọc Trung đoàn 5.

- 1 trung đội súng máy và đội công binh của Tiểu đoàn 3.

- 1 đại đội của Tiểu đoàn 4, Trung đoàn 19 (Đại đội Dinahet).

- Đơn vị cơ giới (1 trung đội ô tô liên thanh và 1 trung đội mô tô).

- Các đơn vị hải quân đang trên xe vận tải nhỏ hiện dóng tại Mỹ Tho.

- 1 điện đài 20W trên xe vận tải nhỏ.

- Pháo hạm nhỏ “thiếu tá BOURDAIS”.

Tùy tình hình có các đơn vị thuộc tiểu đoàn 3, Trung đoàn lính tập người Việt (III/R.T.A.) đang đóng ở Mỹ Tho.

3. Việc vận chuyển tập trung các đơn vị trong vùng nói trên sẽ được qui định bằng lệnh đặc biệt miệng hoặc điện thoại.

4. Một máy bay tháp tùng, dưới quyền điều khiến của Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 3 thuộc Trung đoàn 5 và sĩ quan quan sát.

5. Thể thức của cuộc tác chiến sẽ được giải quyết trực tiếp giữa Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 3 Trung đoàn 5 và chủ tỉnh Mỹ Tho⁽¹⁾.

Như vậy là để đối phó với quần chúng nổi dậy tay không và trang bị vũ khí thô sơ ở Mỹ tho, đế quốc Pháp đã phải điều động tới một tiểu đoàn lê dương và mấy đại đội chủ lực, không kể lực lượng quân sự thuộc tiểu đoàn lính tập người Việt đang đóng tại địa phương. Tổng cộng trên 1.000 quân gồm cả lục, hải, không quân được trang bị vũ khí hiện đại, kể cả máy bay, tàu chiến, xe cơ giới.

Từ đây, một cuộc đấu tranh quyết liệt, đối sánh lực lượng không cân xứng, giữa quần chúng khởi nghĩa và bọn đế quốc thống trị: một bên chống địch càn quét khủng bố để giữ thành quả đã đạt được và một bên dùng bạo lực phản cách mạng diệt những người lãnh đạo, những người cộng sản, quần chúng cốt cán, khủng bố quần chúng, tiểu đoàn phong trào cách mạng nhằm bảo vệ quyền thống trị và quyền lợi của chúng.

Hình thức đấu tranh của nghĩa quân cũng chuyển dần, không còn mít tinh, biểu tình tuần hành thị uy rầm rộ mà chuyển sang chiến đấu du kích, phá hoại…

⁽¹⁾ Xem nguyên văn ở phần phụ lục.

[macbupda]

Ngay sau khi đặt chân về Mỹ Tho, việc đầu tiên của Dufour là tăng thêm lính cho quận Chợ Gạo, An Hóa, Cái Bè, chặn dân các nơi này không cho nổi dậy. Đồng thời, y cho lệnh bắt phu có lính vũ trang đi kèm, để sửa lại các cầu bảo đảm cho các cuộc hành quân càn quét, dựng lại hàng trăm cột điện bằng bê tông, nối lại đường điện thoại, điện báo mà mãi tới ngày 14 tháng 12 chúng mới báo cáo với cấp trên cho là tạm ổn⁽¹⁾.

Chủ trương của Pháp luôn luôn gặp khó khăn. Những ngày đầu tháng 12, hễ quân của chúng sửa xong chiếc cầu nào là lại bị du kích và quần chúng của ta phá, có cầu bị phá đi phá lại tới 3 lần như cầu Tourtet trên kênh Lacombe (Nguyễn Tấn Thành). Có những cầu chúng phải lập đồn mới để bảo vệ như cầu Bình Đức, cầu Tam Bình, cầu Chợ Bưng, cầu Tourtet…

Chấp hành lệnh của Tướng sư đoàn trưởng và sau khi trao đổi với chủ tỉnh Mỹ Tho, tiểu đoàn trưởng Belloc ra lệnh tác chiến số 1 gồm những điểm sau đây:

NHỮNG ĐƠN VỊ THAM GIA TÁC CHIẾN

- Đại đội 9, đại đội 11, 1 trung đội của đại đội 10.

- 1 trung đội súng máy, đội công binh của Tiểu đoàn 3 Trung đoàn 5 và 1 đại đội lính tập tác chiến ở phía Tây Mỹ Tho các ngày 3 và 4-12-1940, dưới sự chỉ huy của Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 3.

- Đơn vị cơ giới, trung đội mô tô, môt pháo hạm và máy bay.

NHIỆM VỤ

Bắt những phần tử cộng sản ở giữa lộ thuộc địa 16 (tức lộ thuộc địa 4) từ Cai Lậy đi Mỹ Tho và sông MêKông (Mỹ Tho). Phá lò rèn vũ khí giáo mác nằm ở kênh ngang tầm Bình Thạnh.

Thu hồi súng săn, súng trận.

TIN TÌNH BÁO THU ĐƯỢC NGÀY 1-12 TRONG TỈNH

Được tin báo những phần tử cộng sản đang ở Dưỡng Điềm và xa hơn ở phía Nam chỗ gặp nhau của con rạch ngang tầm Bình Trong (xem bản đồ 1/100.000 vùng Mỹ Tho).

Đường Ấp Trung - Vĩnh Kim bị cắt nhiều chỗ bởi những đống chướng ngại vật và tăng xê. Tại chỗ có lò rèn vũ khí nằm ở kênh ngang tầm Bình Thạnh, các đơn vị có thể tỏa ra tiến về Xoài Hột. Một trong những đơn vị này có thể tìm được đôi xếp Piétri.

Vĩnh Kim là cơ quan chỉ huy của phong trào vùng này. Nó có 1 hoặc nhiều chục súng trận hoặc súng săn. Chắc chắn những người ở Vĩnh Kim và Song Thuận đã phá hoại bóc các ván gỗ của các cầu dọc theo sông Mỹ Tho.

Vùng đất này đã bị chia cắt nhỏ bởi các lộ, kênh, rạch thể hiện dưới hình thức một bãi lầy.

Ruộng sâu ngập lụt. Cây lúa cao hơn một mét. Tầm nhìn hầu như bị che khuất bởi các lùm cây, dựa, bùi tre.

Các bờ kênh bị cắt bởi vô vàn rạch nhỏ sẽ dẫn nước vào ruộng.

Tất cả các lộ và đê nhỏ đều bị những người cộng sản phá hoại.

MỤC TIÊU CỦA TIỂU ĐOÀN TRƯỞNG

Cuộc tác chiến sẽ chia thành hai thời kỳ:

Thời kỳ thứ nhất: Ngày N. đi từ đường thuộc địa 4 theo hướng phía Nam chia lực lượng ra làm 4 đội (colomnes) làm nhiệm vụ trên các vùng đất đi qua. Càn quét toàn khu vực hoạt động từ Bắc đến Nam, nhằm đẩy lùi tất cả những phần tử nghi vấn về con đường dọc theo sông Mỹ Tho, ở đó các đơn vị cơ giới và trung đội mô tô có trách nhiệm bắt giữ chúng.

Cuối ngày (N. 3-12) chiếm một căn cứ xuất phát trên tuyến DƯỠNG ĐIỀM - VĨNH KIM - KIM SƠN để chuẩn bị cho cuộc tác chiến hôm sau.

Thời kỳ thứ hai: Ngày N. xuất phát từ những điểm nói trên theo hướng phía Tây cho đến đường Cai Lậy - Sông Mỹ Tho, tại đó các đơn vị cơ giới (A.M.C) và trung đội mô tô có trách nhiệm bắt giữ bọn chạy trốn.

Tổ chức các phân đội (Détachements)

Ngày N. Đội (Colonne) phía Tây: Đại đội 9. Điểm xuất phát: ẤP DƯƠNG

Đội Trung Tâm: 1 trung đội của đại đội 10.
Trung đội chỉ huy của Tiểu đoàn 3.
Trung đoàn 5 nước ngoài
1 trung đội liên thanh
1 khẩu đội mortier
Điểm xuất phát: ẤP TRUNG

Đội phía kênh: Đại đội 11. Điểm xuất phát: Cầu trên kênh đường thuộc địa 4.

Đội phía Đông: Đại đội lính tập. Điểm xuất phát ẤP HAN HAO và chỗ gặp nhau của con đường ngang tầm PHƯỚC THẠNH.

⁽¹⁾ Xem trong báo cáo đã dẫn, nằm ở Hồ sơ nói trên.

[macbupda]

NHIỆM VỤ CỦA CÁC PHÂN ĐỘI

Đội phía Tây: Từ DƯỠNG ĐIỀM đi xuống theo bờ trái rạch THUỘC NHIÊU, không chậm trễ lục soát BÌNH TRUNG và chốt trên đường mòn rạch phía Tây VĨNH KIM, để bắt những phần tử chạy khỏi vùng này theo hướng phía Tây.

Sau khi chiếm VĨNH KIM, ngược theo rạch và chốt ở DƯỠNG ĐIỀM và nghỉ qua đêm ở đó.

Đội Trung tâm: Tiến thẳng vào VĨNH KIM chiếm làng, lục soat làng thật kỹ càng và chốt ở đó qua đêm.

Đội phía kênh: Lục soát bờ kênh, phá hủy lò rèn. Khi đến ngang LONG HƯNG, tách 1 trung đội về hướng VĨNH KIM, trong khi đó trung đội khi đi tiếp theo kênh. Hai trung đội gặp lại nhau ở ngã ba phía Nam SONG THUẬN và rồi đi tiếp theo kinh đào, tại đó nghỉ qua đêm.

Đội phía Đông: Càn tất cả vùng hoạt động bao gồm khu tứ giác Đường thuộc địa - Kênh - Sông Mỹ Tho - Đường hàng tỉnh - Chợ Xoài Hột.

Đơn vị cơ giới (A.M.C.) và mô tô:

Tuần tiễu trên đường dọc sông Mỹ Tho từ KIM SƠN đến AN QUỚI. Bắt giữ tất cả bọn chạy trốn ra khỏi vùng càn quét.

Hạm đội nhỏ: Tuần canh bờ sông Mỹ Tho đặc biệt chỗ gặp nhau rạch KIM SƠN (tức Rạch GẦM T.G.). Cấm đi vào sông những phần tử đến từ phía Bắc.

Máy bay: - Ném bom VĨNH KIM từ 6 giờ và 7 giờ.

- Thám sát từ 7 giờ đến 10 giờ.

- Các đơn vị cắm sào đánh dấu đường đi của máy bay.

Liên lạc - thông tin:

Tiểu đoàn trưởng sẽ đi cùng đội Trung Tâm. 2 hỏa tiễn bắn lên báo hiệu khi ông đã đến VĨNH KIM.

Liên lạc dưới đất - máy bay bằng vô tuyến trong lúc càn quét.

Giờ G. Ngày N. 5 giờ 45’

Chuẩn bị xong tại chỗ 5 giờ 30.

Mệnh lệnh chi tiết

Các trung đội lê dương ở HIỆP HÒA và ĐỨC HÒA sẽ được điều bằng xe vận tải ngày 2-12 lúc 14 giờ và tiến về Mỹ Tho.

Đại đội lính tập sẽ vận động từ Tân An đến Mỹ Tho theo lệnh trực tiếp của Sư đoàn trưởng Nam Kỳ - Cao Miên.

Các đơn vị lê dương đóng ở Sài Gòn và được chỉ định tham gia tác chiến sẽ được chuyền bằng xe vận tải ngày 2-12-1940 lúc 14 giờ ở trại 11. Lên xe lúc 13 giờ 45’.

Quần áo cộc (soọc). Quân trang đầy đủ.

Các chỉ huy đơn vị để lại 1 hạ sĩ quan và hai hoặc ba người yếu mệt để bảo vệ vật tư và doanh trại.

Đạn dược:

- Trang bị cá nhân theo người.

- Hai thùng đạn phụ được giao trước.

- Mang theo súng phóng lựu (V.B).

- Súng máy: Mỗi khẩu 4 hòm đạn.

- Moóc-chie: 50 quả mỗi khẩu.

- Hỏa tiễn : 10 hỏa tiễn (pháo lệnh).

- Dụng cụ cho tham mưu tiểu đoàn 10 xẻng, 10 cuốc.

Thực phẩm

Bữa ăn chiều ngày 2-12 ở Mỹ Tho (ăn nóng). Ngoài ra phân phát bữa ăn tạm.

Vật tư nhà bếp: Đủ cho đơn vị.

Điểm danh tất cả mọi người. Ngày 2-12-1940.

Dậy ngày 3-12: 40 giờ 30

Lên xe: 5 giờ 15

Xuất phát: 5 giờ 25

Tiểu đoàn trưởng
Tiểu đoàn 3 - Trung đoàn 5 nước ngoài bộ binh.
Belloc

[macbupda]

Thực hiện chủ trương đàn áp

Ngày 3-12-1940. Quân lính địch càn quét các làng Phước Thạnh, Thạnh Phú, Bình Đức, Long Hưng, Đông Hòa, Vĩnh Kim, Kim Sơn, Bình Trưng.

Đặc biệt càn quét Vĩnh Kim mà Pháp cho là trung tâm “phiến loạn”.

Ngày 4-12-1940. Quân lính địch tiếp tục càn quét các làng Dưỡng Điềm, Hữu Đạo, Bàn Long, Phú Phong, Mỹ Long, Tam Bình, Long Tiên, Phú Quí, Nhị Quý.

Trong 2 ngày càn quét đó tàu chiến, ca nô, mô tô tuần tiễu dọc sông Mỹ Tho, trên các tỉnh lộ 25, 20 từ sông Mỹ Tho đến Cai Lậy, bắt giữ những người định vượt khỏi vùng càn quét của địch.

Đồng thời ngăn tất cả thuyền bè từ các kênh rạch chạy ra sông.

Trong hai ngày càn đi quét lại, quân đội Pháp đã triệt hạ cả một vùng Cù Lao Ngũ Hiệp, ném bom Chợ Giữa (Vĩnh Kim) đúng lúc chợ đang đông, làm chết hàng trăm người và ném bom nhiều thôn xóm khác.

Riêng Chợ Giữa, máy bay địch vừa ném bom xong, lính lê dương tràn vào chiếm chợ, bắt đồng bào ta đào một hố lớn giữa chợ, lăn xác người chết xuống đó, không cho gia đình mang xác người thân về.

Khoảng 10 ngày sau, quá hôi thối, quần chúng đấu tranh mạnh, địch mới chịu cho gia đình mang xác về chôn⁽¹⁾.

Quân lính địch còn xả súng bắn vào ghe, xuồng của đồng bào chạy giặc, xác chết lềnh bềnh trên sông. Chúng đốt nhiều nhà cửa của đồng bào, đặc biệt của 5 xã chung quanh Long Hưng là các xã Thạnh Phú, Vĩnh Kim, Bình Đức, Bình Trưng, Đông Hòa, đốt cả xưởng cưa Chợ Giữa⁽²⁾, khói lửa ngút trời mấy ngày đêm liền.

Sau trận Pháp cho ném bom Chợ Giữa, ta có săn sóc hỏi thăm và cứu tế, cấp cho mỗi gia đình bị nạn 20 đồng.

Ngay trong lúc địch càn quét, nhiều gương chiến đấu anh dũng đã xuất hiện. Em bé Trọng ở Vĩnh Kim mới 15 tuổi, hăng hái xuống đường cùng nhân dân nổi dậy, em bị địch bắt. Địch dụ dỗ, tra tấn em, bắt em khai báo. Nhưng em cắn răng chịu đau không hé một lời với địch. Em còn chửi mắng địch cho đến phút cuối cùng.

Đồng chí Ba Cò, xã Long Hưng, bị địch vây quét leo lên ngọn cây dừa trốn tránh. Địch phát hiện, kêu gọi đồng chí đầu hàng. Biết không thể thoát, đồng chí bình tĩnh giải thích cho binh lính. Chúng giương súng bắn. Đồng chí bẻ dừa ném lại và anh dũng hy sinh.

Đồng chí Huỳnh Văn Hành, tức Hiệp, Bí thư chi bộ xã Long Định bị địch bắt và đưa ra cầu đúc Long Định tra tấn nhiều trận, đồng chí kiên quyết không khai. Về sau đồng chí lừa địch bảo chúng cho đồng chí sang sông để chỉ chỗ người của ta còn ẩn nấp. Khi thuyền ra giữa sông, đồng chí liền nhấn mạnh cho thuyền lật nghiêng, rồi nhảy xuống sông hy sinh.

Nhiều quần chúng trung kiên tỏ rõ tinh thần kiên cường bất khuất như chị Thanh bị địch dùng mọi hình thức tra tấn, nhưng chị vẫn không khai ra người cán bộ chị đang dấu trong hầm.

Trong lúc địch càn khu tứ giác này, nghĩa quân vẫn cố gắng bảo vệ lực lượng và duy trì hoạt động. Có những vụ làm cho địch cũng phải kinh hoàng. Như đồng chí Lê Văn Giác, giữa ban ngày đã đột nhập xã Bình Đức, cách tỉnh lỵ Mỹ Tho 7 kilômét, nằm trên tỉnh lộ 25, để bắt một tên phản động đem đi xử tội, mà cách đó chỉ một tiếng đồng hồ, một đơn vị lê dương vừa càn qua. Hai hôm sau lại đột nhập xã đó, bắt một tên phản động đang cùng bọn tề canh gác.

Tuy nhiên, do địch càn mạnh, ngoài số bị địch bắt, nghĩa quân tìm cách thoát ra khỏi vòng vây, tỏa đi khắp nơi. Có một số bị tề địa phương bắt⁽³⁾.

⁽¹⁾ Khoảng một tuần sau, trong báo cáo ngày 10-12-1940, địch còn nói hai quả bom chưa nổ, một quả ở cạnh nhà máy xay lúa, một quả ở vườn cạnh nhà Hộ sanh (Vĩnh Kim).
⁽²⁾ Việc đốt xưởng cưa ngày 3-12, do Huỳnh văn Lành, trưởng đồn cảnh sát Vĩnh Kim đi theo quân lê dương, cho tay sai thực hiện.
⁽³⁾ Chủ tỉnh Sa Đéc André Landron đã gửi báo cáo số 302c cho Thống đốc Nam kỳ như sau:
“Ngày 5-12-1940 vào lúc 15 giờ, hương giáo Nguyễn Ngọc Thuần làm chức năng Hương quản làng Tân Xuân (Sa Đéc) thấy 6 đàn ông và 2 đàn bà dùng thuyền đi đến giần chùa làng, đã bắt tất cả 8 người:
- Nguyễn Văn Dên tức Võ Văn Đang
- Huỳnh Văn Thao
- Võ Văn Sến
- Võ Văn Sa
- Lê Văn Dương
- Phạm Văn Tông
- Hằng Thị Yến
- Trần Thị Bạch
Có mang theo 1.654$,00 (Đông dương), định chạy về Long Xuyên.
Dên tức Võ Văn Đang nhận là chỉ huy section Long Trung (Mỹ Tho) tham gia lấy lúa, tiền nhà vợ góa Đốc Phủ Mẫu ở Ngũ Hiệp (Mỹ Tho), lấy 2 súng, phá cầu Hưng Long trên đường Mỹ Tho - Cái Bè.
Đề nghị: - Thưởng tiền cho Hương cả Trần Minh Tăng, Hương giáo Nguyễn Ngọc Thuần
- Nhân viên truy tìm (agent de recherche) Võ Văn Xê, Đội bậc 2 mã tà.
- Nguyễn Văn Đông, Cai bậc 2, cảnh sát làng
Khen tất cả Hội đồng tề Tân Xuân.
Khen Đốc phủ xứ Lưu Văn Tàu, đại lý hành chính tỉnh lỵ.

[macbupda]

*
*   *

Sau hai ngày càn quét, Belloc ra tiếp mệnh lệnh số 3⁽¹⁾. Lần này quân số cũ được tăng thêm một đại đội lính tập và một trung đội pháo. Chúng tập trung đối phó với nghĩa quân ở phía Đông - Bắc tỉnh.

Chúng càn quét vùng Tam giác BẾN TRANH - TAN AN - CHỢ TÀI YÊN, chủ yếu chống phá các xã Tân Hương (nơi họp Hội nghị Xứ ủy tháng 7), Tân Lý Tây, Thân Cửu Nghĩa, Tam Hiệp, Hòa Tịnh, Chợ Cổ Chi, Chợ Tân Yên, các Ấp Tân Thành, Tân Hóa, An Phú, Thịnh Thi… một mặt dùng lực lượng quân sự mạnh, có máy bay ném bom các xã có phong trào mạnh như Thân Cửu Nghĩa, Tân Lý Tây… uy hiếp tinh thần nhân dân, lùng bắt cán bộ, cốt cán cách mạng, đồng thời ngăn chặn không cho nghĩa quân chạy vào vùng Đồng Tháp Mười.

Mục đích chủ yếu của địch là phải giành lại quyền lực của các làng xóm mà đã hơn 10 ngày nằm trong tay nghĩa quân, bộ máy tề ngụy của chúng đã tan rã, tê liệt.

Quân lính địch thả sức bắn giết, hãm hiếp cướp bóc…

Ở Tân Hương, lính lê dương bắt được hai vợ chồng, chúng trói người chồng, rồi hiếp luôn người vợ trước mặt người chồng, còn đang nằm cạnh đó. Có người mới sinh con vài ngày đã bị lính địch hiếp đến chết. Có nơi địch thực hiện bắt người rồi cho lính về đốt ngay nhà của người bị bắt.

Chúng bắt, bắn bừa bãi. Theo báo cáo của của Dufour, chủ tỉnh Mỹ Tho cho Thống đốc Nam Kỳ, ngày 3, 4 và 6-12, chúng đã bắt hơn 400 người, riêng cuộc ném bom Chợ Giữa Vĩnh Kim giết hơn 100 người. Tiếp đó, từ ngày 6 đến hết tháng 12-1940, chúng bắt hơn 2.500 người nữa. Tức là chỉ trong vòng chưa đầy một tháng (12-40), Pháp đã bát gần 3.000 người, gửi đi Sài Gòn 500, lấy cung 1.100 và thả 500 người sau khi xét hỏi⁽²⁾.

⁽¹⁾ Xem phụ lục.
⁽²⁾ Báo cáo số 7 của Chủ tỉnh Mỹ Tho gửi Thống đốc ngày 15-1-1941. H.S. IIA.45/236 (2). Trung tâm L.T.2 TP.HCM.

[macbupda]

7. Cố gắng duy trì cuộc chiến đấu

Để bảo vệ và tiếp tục chiến đấu, từ sau những càn quét lớn của địch, nghĩa quân đã chuyển sang chiến đấu du kích. Đây là lực lượng gồm những đảng viên, quần chúng trung kiên, can đảm, thông minh, thông thạo địa hình địa phương và có uy tín trong nhân dân. Dần dần, đã hình thành 5 trung tâm gồm những người địa phương tại một chỗ và nghĩa quân nơi khác chạy đến.

Đó là:

- Thân Cửu Nghĩa đo Nguyễn Văn Chương (tức Bốn Chương)

- Tam Hiệp do Nguyễn Văn Phá (tức Ba Phá)

- Long Hưng - Vĩnh Kim - Thạch Phú - Bình Đức do Lê Văn Giác (tức Năm Giác), Bẩy Ghè, Bẩy Quới.

- Long Trung do Lưu Đạo Hiến tức Hà Tôn Hiến

- Tân Lý Đông - Tân Hòa Thành do Nguyễn Văn Mè (tức Bẩy Mè) chỉ huy.



Đây là những nơi có truyền thống cách mạng, cơ sở Đảng và quần chúng tốt, nhân dân giác ngộ cao, đã được đấu tranh và rèn luyện qua cac phong trào 1930-1931, 1936-1939 và thêm nữa dựa vào địa thế thuận lợi. Như các đồng chí Bốn Chương, Ba Phá, Bẩy Mè thường xuyên chỉ huy nghĩa quân phá cột điện, cắt giây thép, ngã cây trên đường 4, phá từng quãng đường sắt Sài Gòn - Mỹ Tho xong lại rút vào đàm lầy rậm rạp Đồng Tháp Mười.

Trong một bức điện số 366 ngày 11-12-1940 của Chủ tỉnh Mỹ Tho gửi Thống đốc Nam kỳ nói rằng, chúng vẫn:

“Được tin cộng sản định tăng cường hoạt động trên đường thuộc địa 4, ngang Tân Hiệp và vùng Lacombe (Nguyễn Tấn Thành), Vũng Lầy 1km phía Tây Tân Hiệp - Phú Mỹ. Chỉ có thể phá hủy bằng máy bay.

“Đã bắt thêm 565 người, không đủ chỗ giam, xin cho chuyển bớt về Sài Gòn”.

Đêm nào, cũng từ chập tối cho đến sáng, địch liên tục cho ô tô chở lính đi tuần canh. Từ ngày 31-12-1940 đến 5-1-1941 (5 ngày) chỉ trên quãng đường thuộc địa 4 từ làng Nhị Bình đến địa phận Tân An, địch đã có 120 cuộc tuần tra, cứ hai giờ một cuộc, dưới sông thì có tàu Alvalanche, Bourdais án ngữ mà vẫn không ngăn được hoạt động của du kích.

Đặc biệt ở Long Hưng nơi mà địch phải công nhận đó là cái nôi của “phiến loạn”. Xã này trải dọc theo hai bờ kênh Lacombe (Nguyễn Tấn Thành) nằm giữa tỉnh lộ 25 và lộ thuộc địa 4, vốn có truyền thống cách mạng từ lâu và phong trào rất mạnh. Từ 1927, 1928, Long Hưng đã có tổ chức Thanh niên cách mạng đồng chí Hội và tới tháng 5-1930 thì đã ra đời chi bộ cộng sản đầu tiên của Mỹ Tho.

Trong khởi nghĩa, Long Hưng trở thành trụ sở của tỉnh ủy và Ủy ban khởi nghĩa. Nhân dân có trình độ giác ngộ cao, thâm gia đông đảo các tổ chức quần chúng của Đảng.Hầu hết tề xã ngả theo phong trào nổi dậy của nghĩa quân, 5 trên 12 tổng Ban tề đã cùng nhân dân nổi dậy.

Địa thế xã khá hiểm trở, vào xã đặc biệt khó khăn. Hai bờ kênh cây cối rậm rạp. Muốn vào xã phải theo đường kênh. Chung quanh Long hưng là những xã có quần chúng nổi dậy rất mạnh tương tự như Long Hưng. Đó là các xã Thạnh Phú, Vĩnh Kim, Bình Đức, Bình Trưng… thuộc tổng Thuận Bình… Tất cả tạo thành thế liên hoàn, nương tựa vào nhau. Vì vậy việc càn quét của địch gặp khó khăn.

[macbupda]

Để tạo điều kiện cho việc đàn áp trước mắt cũng như về lâu dài, Pháp đã cho cấp tốc làm một con lộ mới, ô tô có thể chạy dọc theo kênh Lacombe vào xã, bắt đầu từ ngày 27-12-1940 đến 13-1-1941 thì hoàn thành, tức là 18 ngày xong một con lộ dài 6 kilômét.

Ngày 27-12, ngày khởi công, chúng mới bắt được 200 dân. Hai hôm sau, cho đến khi kết thúc, mỗi ngày chúng bắt 1.200 người của nhiều nơi đến phục kích làm con lộ đó.

Tình thế của Mỹ Tho ngày càng khó khăn. Trên Sài Gòn không nổ ra khởi nghĩa như dự kiến. Các nơi chung quanh như Chợ Lớn, Gia Định, Tân An, Vĩnh Long có quần chúng nổi dậy, nhưng đều đã bị đàn áp.

Tại Mỹ Tho, Pháp tăng thêm lính, thẳng tay khủng bố. Tề ngụy làng xã đã qua con hương mang giao động, không còn hoảng sợ như lúc ta mới phát động quần chúng nổi dậy. Pháp đưa ngay một số nghĩa quân xét cử công khai để uy hiếp tinh thần quần chúng⁽¹⁾.

Trước tình thế đó, Ủy ban khởi nghĩa tỉnh họp bàn quyết định cho cán bộ phân tán và rút vào bí mật, súng ống đem chôn dấu. Lực lượng khởi nghĩa còn lại một phần kéo vào Đồng Tháp Mười, một phần qua Biên Hòa xây dựng chiến khu.

Đối với quần chúng đã tham gia nổi dậy thì giải thích cho họ hiểu tình thế và đề ra các tình huống để họ từ giải quyết. Trong trường hợp bị địch bắt đi canh gác hoặc đi ruồng bố cùng với dân thì tranh thủ giáo dục dân không báo động, không bắt cán bộ, quân cảm tử. Nhờ vậy, trong một số cuộc khám xét và càn quét ngoài ruộng thấy người của ta, dân đã không báo cho địch mà còn chỉ đường trốn tránh⁽²⁾.

Đối với các đồng chí lãnh đạo, chỉ huy trực tiếp cuộc khởi nghĩa, Ủy ban khởi nghĩa chủ trương, trong trường hợp bị bắt, các đồng chí phải tự giải quyết để giữ vững lòng trung thành với Tổ quốc, với Đảng không để tổn hại đến thanh danh bản thân.

Tất cả chủ trương đều cố gắng duy trì lực lượng để chờ đợi thời cơ cho cuộc khởi nghĩa mới theo hướng Xứ ủy Nam kỳ vừa khôi phục để ra, mà liên lạc đưa tin về Mỹ Tho.

Đêm 30-12-1940, gần 100 cán bộ, quân cảm tử và quần chúng trung kiên tập trung tại mộ Bà Cô trên cánh đồng Long Hưng giáp ranh xã Thạnh Phú, nghe đồng chí Thái Văn Đẩu, Xứ ủy viên vốn là Bí thư Vĩnh Long, lúc này quay về Mỹ Tho, phổ biến chủ trương mới và đợi liên lạc dẫn vào Đồng Tháp Mười. Nhưng tiếp luôn cả mấy hôm sau, vẫn không thấy liên lạc tới.

Các đồng chí lãnh đạo và nghĩa quân đều phải trở về nhà. Có đồng chí đem chôn súng, tài liệu, dấu súng lên ngọn dừa, trong hốc bụi. Một số đồng chí thấy không thể ở lại địa phương đã tự động phân tán, tỏa đi khắp nơi.

Ngày 4-1-1941, được một tên phản bội khai báo, chủ tỉnh tập trung quân bao vây vùng Đồng Cây Xanh, gần gò Trâm Bầu. biết khó có thể chống lại quân chính quy vừa đông, vừa mạnh của địch, các đồng chí lãnh đạo chủ trương cho anh em du kích phân tán rút ra khỏi vùng này. Chỉ còn lại Lê Văn Giác và Nguyễn Văn Ghè (Bẩy Ghè) hai đồng chí tỉnh ủy viên trong Ủy ban khởi nghĩa, Lê Văn Quới (Bẩy Quới) thường vụ Huyện ủy Châu Thành, người đã bắn chết đội xếp Piétri, Nguyễn Văn Huân (Hai Huân) cán bộ Huyện ủy Châu Thành người trẻ nhất trong 4 người, mới có 20 tuổi.

Vòng vây của địch xiết chặt, 4 đồng chí rút lên Gò Cây Me bắn lại địch cho đến viên đạn cuối cùng, quyết không để địch bắt, không đầu hàng địch. Trước khi hy sinh, các đồng chí còn bắn chết tên Cai Công.

Chỉ còn lại một cây gươm. Các đồng chí thề cùng nhau không để giặc bắt. Đồng chí Quới lần lượt cắt cổ các đồng chí Giác, Ghè, Huân rồi tự sát. Đồng chí Quới chết ngay. Còn 3 đồng chí Giác, Ghè, Huân hấp hối. Pháp bắt được và đưa ra tòa án binh kết án tử hình hai đồng chí Giác, Ghè. Còn đồng chí Huân bị kết án tù chung thân, đày đi Côn Đảo⁽³⁾.

⁽¹⁾ Pháp cho xử ngay những người nổi dậy ngày 23-11 và cho đăng trên các báo công khai như báo Đông Pháp như sau:
“Tòa án quân sự hôm vừa rồi xử một nhóm 52 bị cáo đã dự vào các vu rối loạn hồi trước ở các làng Tân Lý Đông, Tây Lý Tây, Tân Hưng (Mỹ Tho).
“Tòa tuyên án sau đây:
Tử hình: Nguyễn Văn Tạo, Huỳnh Văn Phước, Nguyễn Văn De, Nguyễn Văn Thô, Nguyễn Văn Bôm, Lê Văn Quan, Nguyên Văn Hộ, Lê Văn Ba, Huỳnh Văn Liêng, Trần Văn Nga, Lê Văn Cát, Mai Văn Xiêng (12 người).
Chung thân khổ sai: Trần Văn Diễm.
20 năm khổ sai: Lê Văn Tư, Lê Văn Tam, Đặng Văn Biên.
15 năm khổ sai: Huỳnh Văn Liên, Phạm Văn Ty, Cao Văn Lan, Nguyễn Văn Phiệt, Bùi Văn Đang, Phạm Văn Di, Trương Văn Sai, Nguyễn Văn Phó, Nguyễn Văn Lương.
10 năm khổ sai: Phạm Văn Huỳnh, Nguyễn Văn Giao, Bùi Văn Tôn, Nguyễn Văn Nhung, Nguyễn Văn Sĩ, Phạm Văn Tươi, Huỳnh Văn Xi, Nguyễn Văn Rai, Đặng Văn Tôi, Nguyễn Văn Hiếu, Lê Văn Mẹo, Lê Văn Thân, Đặng Văn Tinh, Đăng Văn Te.
5 năm khổ sai: Phạm Văn So, Nguyễn Văn Dơi, Lê Văn Thu, Nguyễn Văn Do, Nguyễn Văn Giao, Lê Văn Bộ tức Bếp Bộ…” (đã đi lính cho Pháp đóng lon bếp. T.G.)
Báo Đông Pháp. Thư viên quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
⁽²⁾ Theo Đ/c Lê Văn Côn (Chín Côn) đã tham gia khởi nghĩa còn sống cho biết. Trong một cuộc càn anh Giáo Tân bị địch bắt đi xét nhà anh Tám Cảnh, thấy chị Mười Thập nấp sau tủ, anh đã ấn đầu chị xuống. Nhờ đó chị Thập thoát nạn.
⁽³⁾ Nhờ đồng chí Nguyễn Văn Huân sống sót kể lại mới biết sự việc cụ thể này.

[macbupda]

*
*   *

Khi bộ phận do Ủy ban khởi nghĩa tỉnh tập trung tại Đồng Cây Xanh bị tan vỡ, thì đơn vị do đồng chí Phạm Văn Kỳ tức Mười Kỳ  chỉ huy còn hơn 100 du kích vẫn tiếp tục hoạt động ở Phú Mỹ, Tân Hòa Thành, Hưng Thạnh Mỹ. Lúc di chuyển vào Đồng Tháp Mười đất Mộc Hóa, lúc rút sang Bàn Bàng hoặc “Hưng Môn” huyện Cai Lậy hoặc Rạch Láng Cát (Phú Mỹ). Một mặt quân du kích phải tránh địch càn quét, nhưng mặt khác vẫn trừng trị những tên tay sai chỉ điểm của địch như đã diệt Trùm Mới Mỹ An Phú (Tân An), hoặc diệt tên An chỉ điểm của chủ tỉnh Tân An.

Suốt tháng 2 và tháng 3-1941, Pháp huy động lực lượng càn đi quét lại vẫn không thể vào chạm trán với du kích. Cánh cẩm Issot, chỉ huy trưởng Mã Tà tỉnh Mỹ Tho đích thân chỉ huy lùng bắt mà vẫn không kết quả.

Khi bộ phận của đồng chí Phạm Văn Kỳ rút vào đất Mộc Hóa, thì các đồng chí ở Chợ Lớn, Tân An, Gia Định sau khi nổi dậy thất bại, cũng rút vào vùng Bình Thành, Bình Hóa và xây dựng nơi đó thành chiến khu để chiến đấu và chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa tới.Tất cả những vùng này đều nằm trong đất Đồng Tháp Mười. Tiếc rằng những đơn vị này không gặp được nhau và phối hợp hoạt động.

Có lúc địch không thấy đồng chí Kỳ đâu nữa. Và theo báo cáo của địch, ngoài đất Mỹ Tho, Tân An, đồng chí còn biết rành rọt vùng Sa Đéc, Long Xuyên, Châu Đốc, Rạch Giá và vùng biên giới Campuchia.

Tháng 5-1941, địch lại thấy dấu vết của du kích do đồng chí Kỳ chỉ huy ở Mộc Hóa.

Theo báo cáo của chủ quận Mộc Hóa Trần Văn Tân, ngày 2-5-1941, tên Hương cả lê Văn Cốt ở Nhơn ninh đã bị nghĩa quân thuộc đơn vị của đồng chí Kỳ trừng trị. Tên Cốt là một trong những điền chủ chính của Hãng nông - công nghiệp Tháp mười (Société âgricole et industrielle de Tháp Mười).

Hai cuộc khởi nghĩa nổ ra tại Nhơn Ninh (ngày 27-11-1940), tên Cốt là Hương chủ⁽¹⁾, nhờ có công với địch mới được lên chức Hương cả⁽²⁾. Lúc quần chúng xuống đường biểu tình thị uy kéo tới chợ Cậu Mười Bảy, thì y núp trong nhà đại lý rượu mạnh kênh Phụng Thớt, ghi tên những người lãnh đạo và tham gia, sau đó báo cho Pháp bắt.

Trừng trị tên Cốt xong, đồng chí Kỳ dẫn anh em du kích rút vào đồn điền Tommassini, qua Cao Lãnh (Sa Đéc) rồi lại quay về Phú Mỹ (Mỹ Tho).

Được tin nghĩa quân cộng sản vẫn hoạt động, Thống đốc Nam Kỳ liền cử viên Thanh tra chính trị hành chính Brasey về tận nơi xem xét và đối phó. Khoảng nửa tháng sau, ngày 28-5-1941, Brasey gửi báo cáo về cho thống đốc trong đó nói rằng y đã họp với các chủ tỉnh Tân An, Mỹ tho và Sa Đéc để bàn cách chống lại nhóm cộng sản do Mười Kỳ cầm đầu. Trong công văn này (số 31-C, ngày 28-5-1941, Brasey trình bày việc đàn áp gặp rất nhiều khó khăn, vì vùng Đồng Tháp Mười quá rộng, nhiều kênh rạch, cây cối um tùm rậm rạp, hầu như không có đường giao thông, thêm nữa bọn cộng sản lại được nhân dân ủng hộ, bảo vệ. y đề nghị tăng thêm lính tập, lập thêm đồn gác, giải tán Hội đồng tề Nhơn Ninh, vì y cho rằng hội đồng này không giúp đắc lực cho chủ tỉnh Tân An trong việc lùng kiếm cộng sản. Thay vào đó, y đề nghị lập một ban hành chính. Thống đốc Nam Kỳ hoàn toàn đồng ý những biện pháp do Brasey đề ra.

Hai ngày sau, Brasey lại báo cáo bổ sung hai biện pháp nữa, trong đó nâng tiền thưởng từ 500$ (Đông Dương) lên 1.000$ cho người nào bắt được hoặc chỉ cho “Nhà nước” bắt được Mười Kỳ (Công văn số 33-C ngày 30-5-1941).

Ban đầu chúng hy vọng ba, bốn ngày là có thể bắt được Mười Kỳ. Nhưng, liền trong hai tháng 6 và 7, Pháp cho nhiều toán lính thường xuyên tiến vào vùng Đồng Tháp Mười ráo riết ruồng bố các chiến sĩ ta, nhưng không đem lại kết quả cụ thể nào.

Có lúc chúng lại ước đoán cả bọn “cộng sản” có lẽ đã chạy sang đất Campuchia. Nhưng rồi lại thấy xuất hiện ở Đồng Tháp mười.

Các tên Vilmont, Issot… dưới quyền của Brasey liên tiếp gửi báo cáo về nói rằng vùng này quá rậm rạp, nhiêu cây và hầu như không thể nào vào được, cho nên việc tìm kiếm lục soát rất khó khăn.

Chỉ có đường từ tỉnh xuống Mộc Hóa đi được ô tô, còn hầu hết ngập nước đến tận tháng Giêng dương lịch. Việc bao vây lùng bắt thật khó khăn.

Trong khi đó, thỉnh thoáng du kích lại trừng trị bọn tay sai của địch, như đã diện Hương Bổn Do tức Cai Tuân, Sáu Huề (Sáu Huề trước có đi với cách mạng nhưng sau quay lại làm chỉ điểm cho Pháp) ở Tân Hòa Thành (Mỹ Tho), Trùm Voi, Phan Văn An ở Mỹ An Phú (Tân An)…

⁽¹⁾ Hương chủ: chức vụ coi việc giấy tờ của xã.
⁽²⁾ Hương cả: chức vụ coi việc chung của xã.

[macbupda]

Đầu tháng 8-1941, Pháp phải rút quân đi càn về, vì sợ quân Nhật. Ngày 2-8, Brasey gửi báo cáo số 306 về cho Thống đốc Nam Kỳ như sau;

“Kính gửi Ngài thống đốc
Sài Gòn,

Tôi hân hạnh báo cáo với Ngài, việc một đơn vị Nhật đóng tại Mỹ Tho, đã buộc ông Dufour (chủ tỉnh Mỹ Tho T.G.) phải gọi chánh cẩm Issot đang trong Đồng Tháp Mười trở về. Tôi đã đồng ý với ông Dufour.

Việc tìm kiếm bọn Mười Kỳ sẽ được tiép tục ngay khi chúng tôi có thể làm được, nhưng cũng chỉ có thể sau những thay đổi các cơ quan chỉ huy tỉnh lỵ Tân An, Mộc Hóa và làng Nhơn Ninh

Thanh tra chính trị - hành chính
BRASEY”

Lợi dụng điều kiện hơi yên, tháng 10-1941, đơn vị du kích của đồng chí Kỳ lại quay về hoạt động ở Rạch Làng Cát⁽¹⁾ (Mộc Hóa, Tân An).

Trong quan hệ với Nhật, Pháp tỏ thái độ đầu hàng, nhân nhượng và cảm thấy trước mắt quận Nhật chưa ra tay hành động, cũng như không tỏ thái độ liên lạc, giúp đỡ những người nổi dậy, cho nên đầu năm 1942, chúng lại chủ tâm vào việc truy lùng những chiến sĩ du kích.

Thống đốc Nam Kỳ Rivoal giao cho Esquivillon, Thanh tra chính trị hành chính triệu tập một cuộc họp vào ngày 20 tháng 2 năm 1942 tại dinh chủ tỉnh Mỹ Tho, gồm các chủ tỉnh Mỹ Tho Pateau đã về thay Dufour, Sa Đéc (Landron), Chợ Lớn (Pommez), Tân An (Sylvestre) và các tên Fribourg Eynard chỉ huy sen đầm (hiến binh), Bazin chánh cẩm cảnh sát đặc biệt miên Đông, Simoni chánh cẩm Mỹ Tho, Lageat chánh cẩm đặc biệt Sa Đéc, Lovichi phó cẩm Vĩnh Long cùng nhiều tên khác…

Đây là một cuộc họp quan trọng phối hợp giữa các tỉnh và các ngành đàn áp của Pháp ở chung quanh Đồng Tháp mười. Và Mỹ Tho, nơi nổi dậy mạnh cũng được chọn làm nơi họp bàn kế hoạch đàn áp. Tên Esquivillon điều khiến cuộc họp. mục đích chủ yếu của cuộc họp là bàn một chương trình hành động thống nhất nhằm chấm dứt sự hoạt động của cộng sản còn kéo dài trong vùng Đồng Tháp Mười.

Nội dung cuộc họp của chúng chia làm hai phần đại ý như sau:

- Phần thứ nhất, chúng bàn tập trung lực lượng, phương tiện và kế hoạch cụ thể bao vây, đánh đuổi lực lượng du kích của ta.

- Phần thứ hai, chúng bàn thành lập một quận mới trong vùng Đồng Tháp Mười, gọi là quận Mộc Hóa để thuận tiện và nhanh chóng triển khai việc đàn áp những hoạt động của du kích và giữ gìn trật tự an ninh của chúng trong vùng⁽²⁾.

Cuộc họp kéo dài 3 giờ, từ 8 giờ đến 11 giờ trưa ngày 20-2-1942 và ngay sau đó nửa giờ biên bản đã được gửi về cho Thống đốc Nam Kỳ ở Sài Gòn.

Bằng một kế hoạch quy mô và tập trung người, phương tiện lớn như vậy, Pháp vẫn không thể nhanh chóng lùng bắt được nghĩa quân.

Cho mãi tới ngày 26-5-1942, trong một cuộc chiến ác liệt ở phía Tây cách Cổ Chi hơn 2 kilômét, đồng chí Phạm Văn Kỳ bị tử thương, một phát đạn xuyên qua người.

Đến đây mới thực sự chấm dứt tiếng súng của nghĩa quân Mỹ Tho.

⁽¹⁾ Theo chỉ điểm của địch, đơn vị của đ/c về Rạch Làng Cát (Làng Heo) thuộc xã Tân Đông (Mộc Hóa, Tân An) có 6 người xã Phú Mỹ, (Mỹ Tho0, 5 người xã Thạnh Lợi, quận Thủ Thừa (Tân An).
⁽²⁾ Xem nguyên văn bản Biên bản ở phần phụ lục.