KGB Hồ sơ bí mật

[chuongxedap]

Những ngày ở Varsava, 1953 - 1954

Peter. Chúng tôi phải làm hộ chiếu. Đã một năm rưỡi sống ở Ba Lan, chúng tôi đã học được nhiều điều về đất nước này. Chúng tôi biết được một điều, ví như Nguyên soái Rokossovski lẽ ra là không được đứng đầu Quân đội Ba Lan. Chúng tôi biết người Ba Lan nói gì về chuyện này. Đó là một sai lầm nghiêm trọng.

Helen. Tôi hiểu được tiếng Ba Lan. Mọi người nghĩ tôi là người Schlachs. Chắc tại tiếng Ba Lan pha tiếng Mỹ của tôi nghe như là người vùng Schlachs.

Peter. Chúng tôi gặp một nhân viên mật vụ người Ba Lan. Anh ta tổ chức đám cưới ở nhà thờ. Tất cả hàng xóm láng giềng đều đến dự. Những sự việc như vậy chúng tôi vẫn gặp ở Varsava.

Helen. Tôi cứ tự hỏi: Họ là cộng sản kiểu gì thế nhỉ? Họ đến nhà thờ và tổ chức đám cưới ở nhà thờ?

Peter. Cả việc đó nữa đã giúp chúng tôi mở rộng hiểu biết của mình. Có thể ngay lúc đó phản ứng của chúng tôi như anh nói. Nhưng qua thời gian, chúng tôi đã học hỏi được nhiều điều. Tình cảm của người Ba Lan thế nào ấy à? Tất nhiên là có giai cấp công nhân Ba Lan và Đảng Ba Lan. Nhưng vào thời kỳ đó, hầu như mọi người đều vừa từ mặt trận trở về, vừa ra khỏi chiến tranh. Ở Varsava đã diễn ra cuộc đảo chính. Anh cũng biết các sự kiện đó có ảnh hưởng rất lớn đến đời sống của nhân dân, mà chúng tôi may mắn được trải qua.

Khi từ Matxcơva đến Varsava, ngày lễ Phục sinh đang đến gần mà chúng tôi không có thịt. Có thể mua cái gì đây? Một người bạn gợi ý mua kolbassa, bên trong có thịt ngựa. Thời ấy ở Varsava có những cửa hàng thịt bán thịt ngựa, có treo một cái đầu ngựa như là biển báo. Để mua được thịt ngựa, phải xếp hàng từ bốn giờ sáng. Tôi đi đến cửa hàng, đứng xếp hàng ở đó để có được thịt ngựa mà ăn.

Helen. Mọi người có ý muốn chuyển lương thực thực phẩm qua Đại sứ quán nhưng chúng tôi từ chối. Chúng tôi không muốn một đặc ân nào cả.

Peter. Chúng tôi đã học hiểu Varsava, hiểu cuộc sống Ba Lan. Chúng tôi đi thăm ngôi nhà của Chopin, đi xem phim Xôviết, phim Ba Lan, đi xem kịch. Và thỉnh thoảng chúng tôi cũng làm việc với các đồng chí còn trẻ tuổi.


Đến Luân Đôn

Peter. Đầu tiên chúng tôi ở trong khách sạn, gần Piccadilly. Cần tìm một căn hộ và cả nơi làm việc nữa. Chúng tôi đi khắp nơi, đến một hôm thì đọc được một thông báo dán trên cửa kính về việc mua bán cho thuê nhà đất. Chúng tôi lựa được một địa chỉ ở trung tâm thành phố và đã chọn được một căn hộ và ở đó được bốn hay năm tuần gì đó. Trong thời gian ấy, chúng tôi lại đi tìm nhà, và cả địa điểm để làm cửa hàng bán sách. Helen đã tìm được một ngôi nhà trên cả tuyệt vời.

Helen. Nhưng trước đó là ở Catford. Chúng tôi đã ở đó gần một năm. Vị giáo sư chủ hộ đi công tác ở Trường Đại học Cornell ở Châu Mỹ và muốn cho thuê lại ngôi nhà trong một năm.

Peter. Chúng tôi hiểu là phải đến tận nơi xem sao. Catford là một khu phố của Luân Đôn. Chúng tôi đã ngồi nói chuyện mãi với hai vợ chồng vị giáo sư và thỏa thuận được với nhau về các điều kiện thuê mướn. Như kiểu là năm quyển sách một tuần. Ở Mỹ, tiền nhà trả theo tháng nhưng ở Anh tính theo tuần. Việc chúng tôi không có con lại khiến họ rất động lòng. Đồ đạc trong nhà không hề suy suyển. Họ giới thiệu chúng tôi với em gái của bà vợ, để sau này nếu có việc gì thì thỉnh thoảng chúng tôi cứ gặp cô ấy. Chúng tôi sống một thời gian trong ngôi nhà ở Catford. Trong khi tìm chỗ để mở cửa hàng, chúng tôi đến một công ty cho thuê nhà đất trên phố Strand. “Strand” là từ gợi nhắc đến bờ biển. Phố ở ngay trung tâm Luân Đôn, hướng ra con phố có các tòa soạn báo.

Phóng viên. Có lẽ chúng ta nên nghỉ một chút?

Peter. Kết thúc đây. Vậy là chúng tôi tìm được một cửa hàng hai phòng như thế này. Một chỗ hết ý. Bên kia đường là trường kinh tế Luân Đôn nổi tiếng và tòa án dân sự. Chúng tôi đã làm ăn ở đó.

[chuongxedap]

Hiệu sách

Peter. Hai năm đầu thực là vất vả nhất trong việc tìm kiếm khách hàng. Bán sách là thứ nghề cha truyền con nối, từ thế hệ này sang thế hệ khác. Những đối tượng nào có thể tìm đến cửa hàng chúng tôi? Các hiệu sách có tập quán phân phát ca-ta-lô. Lúc đầu chúng tôi in hoặc đánh máy danh sách sách và đã gửi đi khoảng hai trăm ca-ta-lô kiểu này.

Cuối cùng chúng tôi cũng cho ra được một ca-ta-lô đặc biệt của riêng mình. Ca-ta-lô này được in ở Hà Lan. Một người bạn bán sách bảo tôi rằng nhanh và tốt nhất là thị trường Luân Đôn. Thực chất anh ấy là một sĩ quan của cơ quan tình báo Anh trong thời kỳ chiến tranh. Chúng tôi đã phát ra một triệu bản ca-ta-lô. Nếu anh có được 15% người mua trên tám trăm đến một nghìn ca-ta-lô nghĩa là anh có thể sống và có lãi. Chính vì thế mà tôi đã rất lo lắng.


“Konspiratsia”

Peter. Có hai kênh thông tin (đài phát thanh thông thường và làn sóng ngắn) và cả những bức thư viết bằng mực không màu. Vậy là ba kênh. Có kiểu thứ tư là để lại các ám hiệu. Chắc anh biết nơi chôn cất Karl Marx ở nghĩa trang Highgate. Ở đó, trên mỗi bức tường, mỗi thân cây đều có vềt phấn. Cả hồi ở Mỹ, chúng tôi cũng dùng ám hiệu để liên lạc với Abel và đồng đội. Một dấu hiệu trên ghế đá ở đại lộ số 5. Một đồng chí đến bằng xe buýt qua đại lộ ấy, không cần xuống xe, chỉ từ trên xe nhìn qua cửa kính, nhận ra dấu phấn trên ghế băng. Chúng tôi lại tiếp tục dùng ám hiệu để liên lạc, báo tin.

Helen. Bobsy, từ từ đã. Chủ yếu là thời kỳ chúng ta chụp ảnh các sự việc. Anh có còn nhớ là ta định làm một con lăn nhưng như thế thì phải có một hộp thư. Việc đó không hề đơn giản.

Một hôm, chúng tôi có một gói lớn khoảng chừng này. Gói to như thế thì rất khó tìm được chỗ cất giấu an toàn. Rồi cũng tìm được một nơi rất ưng ý ở một con phố yên tĩnh. Một cabin điện thoại, phía sau có bãi cỏ và đủ các thứ trên đời, có thể đào một cái hố và giấu đồ xuống đấy. Sau đó chúng tôi giải thích qua radio cách lấy gói đồ.

Một hôm, tôi phải tự lái xe đi, anh ấy đi vắng và bảo “Em phải tự làm việc đó”. Vậy là tôi tự lái xe. Khi đến nơi, tôi thấy nhiều người đang dọn dẹp khu vực đó. Trước đó hai ngày còn không có một ai. Tôi tự nhủ: “Lạ quá! Mình phải làm gì bây giờ?” Tôi biết là sẽ có người đến lấy gói đồ trong vòng một tiếng nữa. Phải làm sao đây? Mặc kệ, tôi tự trấn an, đành phải trông chờ vào may rủi vậy.

Người tôi như muốn nổ tung. Tôi lấy chiếc hộp cho vào hố và lấp đi. Làm xong người tôi mệt bã ra. Mọi người vẫn tiếp tục làm việc. Chẳng ai để ý đến tôi. Tôi lên ô tô lái xe đi, vừa đi vừa lo lắng: “Không biết họ có nhìn thấy mình không?”

Suốt cả ngày tôi bồn chồn căng thẳng. Cuối cùng tôi nhận được thư của trung tâm báo mọi việc đều tốt đẹp. Không biết phải diễn tả cảm giác của tôi khi đó như thế nào nữa!

Peter. Có một chuyện nữa. Chúng tôi có những hộp thư dự trữ ở nhiều nơi khác nhau cho các trường hợp bất trắc. Tôi nhớ lần ấy có một cậu bé dắt một con bò sữa, có cả quân đội đang tập luyện. Người ta gọi đấy là quân đội dự bị lớn tuổi. Hiểu là sự việc không có gì nghiêm trọng, chúng tôi bỏ đi ăn và một tiếng sau quay lại, bỏ đồ vào hộp thư, kết quả là đồng đội có được thứ họ cần. Mỗi lần lại có một chỗ dự trữ. Một hộp thư thường xuyên và một hộp thư cấp cứu.

[chuongxedap]

Ngôi nhà điệp báo

Peter. Ngôi nhà có một chức năng chiến lược. Tôi nghĩ là Helen sẽ kể lại việc cô ấy tìm thấy ngôi nhà như thế nào, còn tôi sẽ nói tiếp chuyện bán sách.

Helen. Tôi đi đến một công ty nhà đất, mô tả cho họ về ngôi nhà chúng tôi muốn tìm. Tôi đã tìm khắp Luân Đôn suốt ba bốn tháng trời. Họ đã thu tiền hoa hồng. Và rồi chúng tôi cũng thấy được ngôi nhà. Có một bờ tường bằng gạch bao quanh và một khu vườn. Tôi chụp ảnh lại. Trong lòng nghĩ rằng đây là địa điểm lý tưởng vì cách đó hai dặm là căn cứ quân sự Mỹ và Anh.

Phóng viên (bằng tiếng Nga). Ông bà đã đặc biệt chú trọng việc tìm địa điểm?

Helen. Vâng. Tôi tìm đúng kiểu nhà như thế ở đúng địa điểm đó. Đó là ngõ cụt. Nhưng có một lối đi ở phía sau để vòng lại. Ben đã đi bằng lối này để chuyển trang thiết bị làm ảnh đến cho chúng tôi. Tất cả đều rất kín đáo. Không ai có thể nghi ngờ. Trong ngôi nhà ấy, chúng tôi đã làm ảnh bằng thiết bị mà Ben mang đến.

Phóng viên (bằng tiếng Nga). Thế mọi người mang dụng cụ đến nhà hay đến cửa hàng sách cũ?

Helen (bằng liếng Nga). Không, như thế thì rất nguy hiểm. Chỉ ở nhà thôi. Ben mang dụng cụ đến còn Peter và tôi chụp lại.

Phóng viên (bằng tiếng Nga). Ben đến nhà ông bà hay ông bà gặp Ben trong thành phố?

Helen (bằng tiếng Nga). Không, ban đêm anh ấy mang đồ đến nhà. (bằng tiếng Anh) Chúng tôi chế vi ảnh. Công việc này thực không dễ.

Peter. Vi ảnh có thể đem giấu trong sách được.

Helen. Hay dưới một con tem bưu điện.

Peter. Hoặc bằng mực không màu. Đồng đội biết là có thư ở trang nào. Họ gửi sách về Matxcơva. Có một địa chỉ, chúng tôi không biết là của ai nhưng biết là sẽ đến được với đồng đội của mình. Chúng tôi phải đi qua vài con phố của Luân Đôn, đi tàu điện ngầm, qua hai ga, đi tiếp một tuyến tàu điện ngầm nữa cho đến khi biết chắc chắn là không có ai theo dõi. Đến một hộp thư, có một hộp khác để gửi sách và bọc gói. Chúng tôi để sách vào đó rồi đi. Đó là một phần công việc. Nhưng chúng tôi đang nói về khu bangalow.

Phóng viên (bằng tiếng Nga). Nhưng không chỉ có vi ảnh, không chỉ có sách mà có cả các thông điệp được gửi đi qua sóng radio?

Helen. Vâng, qua sóng radio.

[chuongxedap]

Phóng viên (bằng tiếng Nga). Trong nhà ông bà có máy phát chứ?

Helen. Có, máy được giấu dưới đất. Chúng tôi có... Nhưng đó không hẳn là cái hầm. Nó như một kiểu móng nhà. Ben đến vào dịp cuối tuần và chúng tôi đào một cái hố lớn dưới bangalow, trát lại bằng xi măng vì biết là nếu nó không bị ngập nước thì sẽ để két và máy phát ở đó, sau đó phủ một lớp gạch lên tất cả. Mọi thứ đều được ngụy trang.

Phóng viên (bằng tiếng Nga). Và ông bà làm việc như vậy suốt bấy nhiêu năm trời?

Helen. Khoan đã. Phải làm sao cho không ai phát hiện ra. Tôi mua một cái tủ lạnh, kê tủ lên phía trên nơi cất giấu, sau đó trải toàn bộ nền nhà bằng thảm nhựa lino. Chiếc tủ kê ở chỗ tấm thảm bị cắt, vừa khít với lối xuống lòng đất. Tôi cố định các bánh xe dưới tủ lạnh để có thể chuyển đi chuyển lại. Chính tôi phải xuống dưới đó vì người mảnh khảnh. Anh ấy thì không thể.

Peter. Tôi chỉ cho được cái đầu qua đó.

Helen. Bản tin đã sẵn sàng, chúng tôi chỉnh máy. (bằng tiếng Nga) tất cả diễn ra chỉ trong hai ba giây. (bằng tiếng Anh) Sự việc nhanh đến nỗi không ai có thể chặn lại được.

Peter. Việc đó không đến ngay năm đầu tiên. Tôi không nghĩ là họ chú ý từ năm thứ nhất hay năm thứ hai. Phải từ năm thứ ba họ mới bắt đầu bị âm thanh đó quấy nhiễu.

Helen. Anh đang nói đến điều gì thế, Bobsy? Họ không hề biết gì cho đến khi chúng ta bị phát hiện. Chưa bao giờ họ tìm ra chúng ta trên sóng radio. Điều này đã được nói trong phiên tòa đấy thôi.

Peter. Trong những tháng cuối năm 1960, em còn nhớ không, có một chiếc xe tải nhỏ của bưu điện đỗ bên hàng xóm. Em còn nhớ chiếc xe màu xanh.

Helen. Nhưng họ không hề tóm được chúng ta.

Peter. Anh đang nói là họ không hề chú ý đến chúng ta trong năm đầu tiên cũng như năm thứ hai, mà có lẽ phải năm thứ ba thậm chí là đến năm thứ tư...

Helen. Anh có biết khi nào thì họ nghi ngờ không? Là lần đầu tiên khi họ cố vào được nhà mình.

Peter. Vậy là năm thứ năm.

Helen. Khi Ben bắt đầu đến thăm chúng ta. Chưa bao giờ họ tóm được ta trên sóng radio. Vì khi bắt chúng ta và tìm thấy các thiết bị, họ cố tìm ra chiếc máy phát nhưng không thấy. Luật sư của chúng ta đã chỉ cho họ thấy là họ không thể (xác định được vị trí của chiếc máy phát). Họ cố chứng minh rằng “chúng tôi, những người Anh, chúng tôi hiểu biết”. Nhưng đâu phải vậy. Vì sau đó, có một bài báo đăng trên tờ Telegraph do một chuyên gia viết khẳng định là hệ mật mã của vợ chồng Kroger là bất khả xâm phạm.

Peter. Ngôi nhà. Ngôi nhà có một tầng áp mái. Có một vấn đề ở chỗ này... Chỗ chúng tôi để các quyển hộ chiếu...

Helen. Vấn đề chính là ở chỗ dây cáp. Họ không phải cho ra ngoài để không ai có thể nhận ra dấu hiệu gì. Vì cái đài.

Peter. Thế là chúng tôi quyết định làm một cái cầu thang. Ở Anh có các công ty xây dựng cầu thang di động, các bậc thang di động. Các bậc thang này dẫn từ sàn đến trần nhà để trèo lên dễ dàng và bật điện. Helen để táo ở trên đó. Vì nhà có vườn mà. Vậy là có chỗ để cất quần áo cũ. Chính ở chỗ đó giấu ăng ten. Vậy anh có thể thấy ngôi nhà có một vị trí chiến lược.

Anh nói đến đài phát thanh. Đó là một chiếc đài bình thường, và (cũng là) máy thu để liên lạc với người của ta (ở Matxcơva). Thỉnh thoảng chúng tôi vẫn nhận điện qua sóng radio thông thường. Có một mã số đặc trưng liên quan đến Sibérie.

[chuongxedap]

Ben (Gordon Lonsdale)

Phóng viên (bằng tiếng Nga). Xin ông bà cho khán giả truyền hình biết ông bà đã làm việc bao nhiêu năm ở nước Anh.

Peter (bằng tiếng Nga). Năm năm.

Phóng viên (bằng tiếng Nga). Suốt thời gian đó ông bà làm việc với Ben?

Helen, Peter. Vâng.

Phóng viên (bằng tiếng Nga). Xin ông bà cho biết đó là người như thế nào, quan hệ giữa ông bà với người này ra sao.

Helen. Ben là một chàng trai tuyệt vời. Trước hết đó là một cá tính tuyệt vời. Anh ấy biết cách hành xử với mọi người và khiến họ cảm thấy họ là người quan trọng. Anh ấy biết lắng nghe. Tư chất của anh ấy vốn như vậy. Tiếp xúc với anh ấy, người ta không có suy nghĩ rằng “ồ, anh ấy ma lanh hơn mình” hay cái gì đó gần như vậy, mà họ nghĩ ngược lại: “anh ấy cũng có ý hay như mình”. Anh ấy còn rất lịch sự khi tiếp xúc với phụ nữ. Thực sự thì anh ấy không đẹp trai nhưng rất cá tính. Một chàng trai không giống như những người khác. Tôi rất yêu mến anh ấy, một người bạn chân thành.

Khi anh ấy mất (năm 1970), tôi rất sốc. Tôi không thể nào tin nổi điều đó. Cảm giác như người mình bị mất rất nhiều máu. Sự ra đi của anh ấy quá đột ngột... Anh ấy còn đến thăm tôi ở bệnh viện ngày chủ nhật. Chúng tôi còn tìm xem điều gì không hợp với tôi.

Phóng viên. Ở đây sao. Ở Matxcơva?

Helen. Vâng. Và anh ấy còn nói: “Tôi sẽ nhặt cho chị những cái nấm ngon nhất”. Vì tôi thích ăn nấm mà. Chúng tôi đã cùng cười với nhau.

Bao nhiêu cô gái trong bệnh viện đã thốt lên: “Anh ấy đẹp trai quá! Ai thế nhỉ?”

Tôi bảo: “Một trong số những người yêu của tôi đấy”.

Và rồi anh ấy đi. Anh ấy bị bệnh cao huyết áp. Lẽ ra không cần phải cúi xuống. Chỉ để hái nấm thôi. Vì thế mà anh ấy bị dồn máu. Chắc chắn là anh ấy bị tăng huyết áp. Hai ngày sau, Youri đến bệnh viện. Tôi gặp anh ấy trong phòng của bác sĩ. Nhìn anh ấy, tôi nhận thấy anh ấy rất xúc động. Tôi biết là anh ấy phẫu thuật dạ dày nhưng sức khỏe anh ấy đã khá tốt.

Tôi hỏi: “Có chuyện gì thế?”

“Là Ben”

“Sao cơ? Tôi vừa gặp anh ấy hôm qua. Thế anh ấy làm sao?”

“Anh ấy mất rồi”.

“Trời ơi, không thể nào! Làm sao có thể có chuyện đó? Chúng tôi vừa nói chuyện với nhau hôm qua”.

“Hôm chủ nhật anh ấy đi hái nấm, và bị chảy máu não”.

Tôi có thể nói gì về Ben nữa đây? Tôi còn nhớ khi Khrouchtchev tới bàn công việc, tôi nói với Ben: “Anh nói đi Ben, có thể nói cho tôi biết có chuyện gì xảy ra thế. Mọi việc thay đổi quá nhanh...”

Anh ấy nói: “Nghe này, quỷ sứ biết rõ ai là người canh cửa ở đây đấy. Chúng ta có việc phải làm. Vậy thì làm việc thôi và làm việc chú tâm vào...”

Một giọng bằng tiếng Nga. Xin lỗi. Cắt!

[chuongxedap]

Ben và Mark (Rudolf Abel)

Phóng viên. Bây giờ chúng ta nói về Abel. Về hai người, Ben và Abel.

Helen. Anh biết đấy, đó là hai tính cách rất khác nhau. Abel lớn tuổi hơn, có nhiều kinh nghiệm hơn vì anh ấy đã làm việc trên khắp đất nước. Anh cũng biết đấy, ở cả Pháp và nơi khác nữa. Anh ấy rất trầm tĩnh, khách quan. Chẳng có gì có thể làm anh ấy tức giận. Chúng tôi vẫn tranh luận với nhau. Khi tôi bị kích động quá mức, anh ấy luôn nói với tôi: “Bình tĩnh nào. Tất cả sẽ ổn thôi”.

Peter. Anh ấy chỉ bị mất máu lạnh khi em làm món thịt cừu rán thôi.

Helen. Chính anh ấy yêu cầu em đấy chứ. Không có món ngỗng om mận. Mà em vừa mới trang trí xong căn phòng này. Chúng ta mời anh ấy đến ăn cơm tất niên.

Peter. Anh ấy ở một phòng.

Helen. Và anh ấy nói: “Để tôi chặt cho”. Em đưa cho anh ấy con dao chặt. Anh ấy cắm...

Peter. Cái nĩa.

Helen. Anh ấy cắm cái nĩa vào con vật. Và con ngỗng bắn lên tường! Náo loạn cả lên!

Em kêu lên: “Nhìn xem! Em vừa mới sửa lại căn phòng này tuần trước! Anh ấy... Đôi mắt anh ấy...”

Anh ấy nói: “Lạy chúa! Tôi làm cái gì thế này!”

Anh ấy lấy một cái khăn ăn rồi bảo: “Không sao. Nhà anh chị luôn luôn sạch sẽ. Gì thì gì vẫn cứ ăn đã”.

Rồi chúng tôi ăn thịt ngỗng, nói chuyện suốt đêm. Anh ấy kể những chuyện hết sức riêng tư, những cảm nhận của anh ấy về nước Mỹ. Trong câu chuyện, tôi nói với anh ấy về chàng trai trẻ. Tôi nghĩ là có nhiều khả năng khác nhau ở đây.

Mọi việc không được suôn sẻ lắm với chàng trai này. Vì khi Abel bị bắt, chàng trai đó nói là tôi đã giới thiệu anh ta với Milk (Abel). Ảnh của tôi lại bị tìm thấy trên người Milk. Thế mới tệ. Nhờ vào đó, người ta mới xác lập được mối quan hệ của chúng tôi. Nếu không, chẳng bao giờ họ có thể biết gì về quan hệ giữa Abel với chúng tôi.

Nhưng Abel rất bình tĩnh. Tôi không nhớ anh ấy đã nói gì về việc này trong phiên tòa. Anh ấy khẳng định là chưa hề nói gì. Anh ấy bảo: Bức ảnh này do một người nào đó đưa cho tôi. Chỉ có điều trong bức ảnh đó tôi lại mặc bộ quần áo khi làm việc. Mà tôi làm việc trong một nhà máy hàng không chuyên sản xuất linh kiện. Tôi làm nhiệm vụ giám sát và chụp ảnh khi đang mặc bộ quần áo lao động đó. Chính điều này đã làm hại chúng tôi. Nói cách khác, bọn họ chưa bao giờ biết có mối liên hệ giữa Abel và chúng tôi. Lẽ ra anh ấy phải cất bức ảnh đi. Vì những lỗi nhỏ như vậy mà anh có thể bị thất bại.

Phóng viên (bằng tiếng Nga). Vậy như bà nói, lỗi tương tự lại xảy ra với Lonsdale khi anh ấy khiến người ta chú ý đến ông bà.

Helen (bằng tiếng Nga). Tôi không hiểu.

Phóng viên (bằng tiếng Nga). Ben đã mắc lỗi tương tự khi anh ấy đưa người (từ Scotland Yard) đến tận nhà ông bà. Nếu không ngôi nhà đã không bị nghi ngờ.

Helen. Phải. Sự việc xảy ra đúng như vậy. Đó không phải là lý do duy nhất nhưng sự việc bắt đầu từ việc đôi Gee và Houghton bị theo dõi, vì tôi giả thiết là có kẻ phản bội người Ba Lan đã chỉ điểm Houghton. Từ Houghton, Ben bị phát hiện và từ Ben...

Phóng viên. Ông bà bị phát hiện.

[chuongxedap]

Bắt giữ

Helen. Tôi đi Luân Đôn vì Ben muốn mua vài thứ và muốn tham khảo ý kiến của tôi.

Peter. Một ngày thứ bảy.

Helen. Ngày thứ bảy. Anh ấy nói... Tôi có một cái kính hiển vi nhỏ. Anh ấy muốn xem một bức thư nhận được.

Peter. Để giải mã.

Helen. Anh ấy nhận được một bức thư, bằng vi ảnh. Tôi có một chiếc kính hiển vi. Nhỏ thôi. Anh ấy đã dùng nó nhiều lần. Thế là anh ấy muốn đến.

Anh ấy nói: Hôm nay tôi không có thời gian vì có hẹn. Anh chị cầm lấy phong bì này, tôi sẽ qua đọc thư sau một hay hai ngày nữa.

Thế là tôi đút bức thư vào túi và đi, để nó ở Luân Đôn. Khi trở về, tôi bắt đầu ăn tối, và có tiếng chuông cửa. Tôi ra mở cửu. Họ nói: “Chúng tôi có thể vào được không?” Tôi nhìn họ...

Phóng viên. Lúc đó Peter không có nhà?

Helen. Không, Peter đang ở trong phòng khác. Anh nghe tiếp.

Peter. Để tôi kể lại. Đúng một phút. Một phòng nhỏ nơi cất sách phải kiểm tra. Anh cũng biết đấy, mỗi hiệu sách đều có một chỗ như vậy, đó là văn phòng với một bàn làm việc, địa chỉ, điện thoại, ca-ta-lô. Tất cả những thứ ấy đều ở trong phòng này. Tôi ở đó làm việc miệt mài vì hôm đó là thứ bảy, và thứ hai là ngày mở cửa. Tôi xem ca-ta-lô, phải gửi chúng đi cho khách hàng. Helen cũng tập trung vào những việc đó. Cả hai chỉ nghĩ đến công việc.

Helen. Và họ đến. “Chúng tôi có thể vào được không?”

- Được

Họ bước vào nhà. Họ hỏi: “Ông bà biết gì về Lonsdale?”

Tôi trả lời: “Lonsdale? Lonsdale là ai?”

“Là một người đến đây rất thường xuyên”.

“Có nhiều người thường xuyên đến đây. Các ông muốn nói đến ai?”

“Một người đàn ông tên là Lonsdale”.

“Tôi rất tiếc. Nhưng tôi không có khái niệm gì về cái tên này cả. Có ít người tới đây chỉ để mua sách”. Tôi nói thêm: “Tôi không thấy người nào như các ông nói cả”.

“Xin lỗi, tôi phải bắt giữ bà”.

Phóng viên. Họ có bao nhiêu người?

Helen. Ba người đàn ông và một người đàn bà. Khi người đó nói: “Tôi sẽ bắt bà”, tim tôi như bị bóp chặt, vì tôi biết mình đang kẹp bức thư của Ben trong sổ. Thư của vợ anh ấy. Bằng vi ảnh.

Peter. Bên ngoài trời mưa. Có khá nhiều ô tô đỗ.

Helen. Suốt dọc con phố.

Perer. Viên chức, cảnh sát. Đầu tiên chúng tôi không hiểu. Lúc Helen nói với họ, chúng tôi không hiểu họ muốn gì ở chúng tôi. Ồ, chúng tôi hiểu nhiều thứ nhưng họ ở bên ngoài đông quá... Chờ đợi. Chúng tôi phát hiện ra sự việc một lúc sau đó. Chúng tôi đã thực hiện những việc phải làm.

Ngôi nhà được xây kiểu này, anh thấy không. Tôi đã nói đến cái cầu thang. Phía sau là khu vườn lớn. Khu vườn kéo khá dài cho đến sân chơi bóng, chơi bi, trò chơi bi theo kiểu Anh. Nó có một hàng rào bao quanh. Họ biết tất cả những điều đó và đã chuẩn bị tất cả.

Helen. Tôi hỏi: “Ai đã buộc tội chúng tôi?”

Họ nói: “Cơ quan mật vụ”

Tôi nói: “Tôi không hiểu các ông nói gì. Tôi không quen người nào mà bí mật với mật vụ. Mà tôi có thể biết được ai thuộc cơ quan mật vụ chứ? Tôi cùng chồng buôn bán sách ở đây. Tôi chỉ biết có bấy nhiêu”.

Người đó nói: “Không sao cả, dù gì thì chúng tôi cũng bắt ông bà”.

Tôi nói: “Được lắm”.

Tôi có thể làm gì nữa?

Tôi nói: “Xin lỗi, tôi phải vào bếp tắt lửa đã”. Và nói thêm: “Tôi nghĩ là các ông đã nhầm rồi”.

Nhưng cô gái đi theo tôi và tôi không thể lấy bức thư đốt đi được. Có vậy họ mới biết về bức thư của vợ Ben. Anh đã đọc các bức thư đó trên các báo rồi đấy. Chuyện đã xảy ra như vậy.

[chuongxedap]

Phiên tòa

Peter. Cảnh sát nhốt chung Ben với tôi trong một chỗ.

Helen. Ở cùng một nơi.

Peter. Helen thì ở một nơi khác. Chúng tôi đã chờ đợi như thế.

Helen. Vâng, ở Old Bailey.

Peter. Khi đó chúng tôi không có luật sư. Chúng tôi biết rằng những người là luật sư của mình trước kia sẽ từ chối tiếp nhận hồ sơ. Chúng tôi hiểu chứ. Làm sao đây? Có một cơ hội để nói chuyện với Ben - để đi uống nước, phải đi qua hành lang. Họ mở cửa xà lim. Đó chính là thời điểm Ben và tôi có thể đi với nhau một mẩu đường và nói về chuyện luật sư, sau đó, chúng tôi bị nhốt chung một phòng giam.

Anh ấy nói: “Tôi đã giao cho luật sư của tôi tìm luật sư cho anh”.

Anh thấy không? Cùng một luật sư không thể nhận bào chữa cho cả hai chúng tôi được. Một luật sư và một cố vấn cho anh ấy, một luật sư và một cố vấn cho tôi.

Phóng viên (bằng tiếng Nga). Tuy nhiên như ông đã nói, người ta biết là hai người quen biết nhau. Lúc đầu Helen phủ nhận tất cả quan hệ với Ben, ông cũng vậy. Ông bà chối là không quen biết Ben.

Helen. Vâng, lúc đầu chúng tôi làm vậy.

Phóng viên (bằng tiếng Nga). Nhưng một khi đã ở trong tù, ông bà bắt buộc phải thừa nhận là có quen biết Ben.

Peter (bằng tiếng Nga). Vậy điều đó có nghĩa gì? (bằng tiếng Anh) Lúc đầu tôi có thể nói thế, tôi không thể khăng khăng khẳng định là không biết anh ấy. Muốn biết điều gì sẽ đến, thế thôi. Chúng tôi đã thay đổi ý kiến. Mới đầu chúng tôi không dể ý. Anh có hiểu không nhỉ? Chúng tôi nhìn nhau. Chỉ thế thôi. Chúng tôi không biết Gee và Houghton là ai. Sau đó, mọi người ngồi xuống. Vì là hai người, cô ấy và tôi, mỗi người ngồi vào chỗ của mình.

Helen. Chúng tôi không biết.

Peter. Chúng tôi nhìn thấy một phòng lớn hơn phòng này dành cho cảnh sát...

Helen. Của sở cảnh sát.

Peter. Cảnh sát Old Bailey. Cho đến khi bị giam chung một xà lim. Đến ban đêm, họ đưa chúng tôi đi. Đó chỉ là phòng tạm giam, không phải xà lim để nhốt tù lâu dài. Họ chỉ có thể giam ở đó một hoặc hai ba ngày.

Họ muốn cái gì? Họ muốn đưa chúng tôi ra tòa. Không phải phiên tòa có thẩm phán mà chỉ là phiên do quan tòa xét xử. Vì quan tòa là người xử các vụ thứ yếu. Quan tòa phải cho phép chúng tôi nói. Như thế mới đúng luật. Vậy là chúng tôi ra hầu tòa, phiên tòa diễn ra đâu đó khoảng năm ngày, bốn hay năm ngày gì đó. Cho đến khi họ có được kết quả như ý. Sau đó phải có một phiên tòa của Toà Thượng thẩm.

Sau đó họ đi tìm chứng cớ. Để biết được chúng tôi là ai. Vị chủ tịch (ngài Parker)... Ông ấy biết rõ chuyện này. Và ông ấy muốn phiên tòa kết thúc trước lễ Phục sinh, vì ông quan tòa nào cũng muốn đi nghỉ kỳ lễ này. Đó là một ngày lễ lớn nên họ muốn hoàn thành công việc vào đêm trước lễ Phục sinh. Vì thế chúng tôi không thể làm gì. Đó là phi vụ của họ. Họ chèo lái vụ việc và phiên tòa kéo dài đúng tám ngày. Năm ngày của tuần này và ba ngày trong tuần tiếp theo. Kỳ nghỉ lễ Phục sinh bắt đầu vào thứ năm...

Khi phiên tòa kết thúc đã diễn ra cuộc tranh cãi ồn ào. Điều đầu tiên mà tôi nghĩ đến là tôi muốn gặp Helen. Đúng lúc cuối phiên tòa. Nhưng hai viên bảo bệ đã tóm chặt lấy tôi, bắt tôi phải đi. Họ bẻ tay tôi ôm lấy đầu. Họ đã làm vậy với tôi đấy.

Tôi nói: “Tôi muốn gặp vợ tôi, tôi muốn gặp vợ tôi”.

Nhưng họ kéo tôi vào buồng giam.

Ở đó tôi gặp Ben. Lúc đó họ giam chung Ben với tôi. Một giờ hoặc hơn gì đó, họ đưa tôi đi gặp Helen. Chúng tôi gặp nhau trong một căn phòng khác. Đó là lần cuối cùng tôi gặp cô ấy cho đến khi...

Helen. Sáu tháng.

Peter. Vâng, sáu tháng sau...

[chuongxedap]

Nhà tù

Peter. Nhà tù Manchester rất rộng, nhốt được bốn nghìn tù nhân. Tù nhân ngủ ngay ở hành lang. Vì thiếu chỗ mà. Một phần ba số phòng giam có ba tù nhân. Xà lim sạch sẽ, làm bằng đá đẽo rất chắc chắn. Vì bị kết án hai mươi năm, tôi ở một mình một phòng.

Helen cũng vậy, ở một mình một phòng.

Vậy là như tôi đã nói với anh, tôi bị giam ở Manchester đến tận năm 1963. Phải kể ra đây một sự cố. Helen sẽ nói chuyện này sau. Một sự cố khá có ích nhưng xảy ra chóng vánh.

Sau khoảng sáu tháng đầu, phó giám đốc nhà tù gọi tôi lên văn phòng của ông ấy. Hai viên bảo vệ đến tìm tôi. Họ làm gì thế? Họ dùng những bàn tay gầy guộc để làm ghế ngồi. Đó là cách làm đối với những tù nhân đặc biệt. Thế là tôi ngồi lên tay họ và họ mang tôi đến tận văn phòng của viên phó giám đốc. Nhoáng một cái tôi đã ở trước cửa phòng. Tôi phải báo tên và trình số đăng ký.

Ông ta nói: “Một nhân viên tình báo Mỹ mong muốn được gặp ông. Ông có thể gặp anh ta được không?”

Những lời ông ta nói chính xác là như vậy. Nguyên văn như vậy.

Tôi suy nghĩ một lúc rồi trả lời: “Không, thưa ông. Tôi không có ý định đó”.

Tôi cảm thấy như có sự thở phào nhẹ nhõm khi nghe tôi nói vậy. Tôi nghĩ như vậy là cơ quan mật vụ Anh đã nghe được và tôi nghĩ cần nói để các bạn nghe về chi tiết này.

Anh ta nói: “Tốt lắm, ông có thể về nghỉ, ông Kroger ạ”.

Quay lại xà lim. Đây là một trong những sự cố xảy ra hồi đó.

Phóng viên. (bằng tiếng Nga với Helen). Xin bà nói cho biết câu chuyện của bà với giám đốc nhà tù.

Helen. Ồ. chuyện đó khá thú vị. Một hôm vị giám đốc nhà tù đến phòng giam của tôi và nói: “Kroger, liệu tôi có thể hỏi bà một câu được không?”

Tôi nói: “Tất nhiên thưa ông”.

“Mong bà giải thích cho tôi biết chuyện gì đã xảy ra. Với bà, tôi có thể hiểu được. Bà thuộc về giai cấp công nhân. Tôi đã đọc hồ sơ của bà đăng trên báo”.

“Tôi biết là ông đã đọc”.

“Nhưng Philby, Maclean, Burgess là những người thuộc tầng lớp thượng lưu. Họ là những nhà quý tộc. Điều gì đã khiến họ gia nhập chủ nghĩa cộng sản?”

“Ông nghe đây. Chắc chắn là ông chưa đọc Karl Marx. Karl Marx đã nói rằng những người con trai con gái ưu tú nhất của đất nước, nếu họ yêu đồng bào mình, họ sẽ làm hết sức để đạt được chủ nghĩa xã hội”.

Ông ta nhìn tôi như thể chưa bao giờ thấy vật lạ và đi mất. Tôi nghĩ như vậy lại tốt.

[chuongxedap]

Vụ kiện

Peter. Khi Gorbachev đến Paris (tháng 5 năm 1988) và gặp Tổng thống Francois Mitterand, Tổng thống đã tặng hai cuốn sách. Các bạn có thể xem sự kiện này trên truyền hình. Hai cuốn sách, một tác phẩm của Montesquieu xuất bản đã từ lâu, cuốn Từ tinh thần luật (De l’esprit des lois) nói về quan hệ quốc tế. Đây là cuốn sách đầu tiên nói về vấn đề này một cách có hệ thống. Montesquieu nói về các quyền của con người.

Helen. Anh nên chỉ rõ hơn giá trị của hai cuốn sách đó trong thời điểm bây giờ.

Peter. Phải. Tôi cũng muốn thử đưa ra một nhận xét. Có thể là tôi nhầm, cũng có thể không. Trong một buổi bán đấu giá ở Luân Đôn, hai cuốn đó đã bán được năm mươi nghìn bảng Anh. Tôi rất mừng thấy Metterrand tặng hai cuốn đó cho Gorbachev. Chúng ta đang thật sự cần...biết nói thế nào nhỉ?... một Nhà nước pháp quyền. Đó là yếu tố không thể thiếu đối với sự nghiệp cải tổ xã hội dân chủ, sự trong sáng về chính trị v.v..

Phóng viên (bằng tiếng Nga). Xin vui lòng cho biết, trong giai đoạn các quan hệ đã thay đổi rất nhiều, thái độ của mọi người đối với Liên Xô đã không còn như trước - sau tất cả, chiến tranh lạnh - sự đối đầu khắc nghiệt - không có điều gì thay đổi trong lập trường của ông bà? Thái độ của ông bà đối với Liên Xô ra sao?

Helen (bằng tiếng Nga). Không, làm sao có thể thay đổi chứ! Không, chúng tôi luôn giữ vững niềm tin của mình. (bằng tiếng Anh:) Liên Xô vững mạnh! Liên Xô vững mạnh. Thể chế đó là sự khích lệ lớn lao đối với toàn thế giới, với giai cấp công nhân toàn cầu.

Peter. Trong cùng thời điểm này, (chuyến công du của Gorbachev), người ta giới thiệu bộ phim về một nhà cách mạng trẻ người Pháp, hai mươi nhăm tuổi, là thư ký của Robespierre. Robespierre, lãnh đạo của những người cách mạng, đã nói với Saint-Just là muốn từ giã cuộc chiến đấu. Saint-Just, chàng trí thức trẻ hai mươi nhăm tuổi này đóng vai trò rất lớn trong việc thông qua mười điều đầu tiên về quyền con người trong Hiến pháp nước Pháp, vai trò rất rất lớn. Saint-Just đã nói với Robespierre: “Nếu anh là một người cách mạng, anh sẽ không dừng ở đây, anh sẽ đi đến tận cùng”. Chỉ thế thôi. Tôi không nói là mọi chuyện giống hệt như nhau, nhưng chúng tôi có cùng một logic như vậy. Đó là câu trả lời cho câu hỏi của anh về thái độ của chúng tôi.

Không phải vì chúng ta biết tất cả về chủ nghĩa Mac-xít, không hề. Chẳng hạn như khi ở Tây Ban Nha tôi có đọc tác phẩm Nền tảng của chủ nghĩa Lênin của Stalin. Khi đọc xong, tôi tự nhủ: “Ồ, giờ thì ta đã biết vì sao mình lại là một chiến sĩ mac-xít, một người cách mạng. Ta biết”.

Phóng viên (bằng tiếng Nga). Ông bà quen biết Andropov¹ với tư cách cá nhân?

Helen. Vâng.

Peter. Chúng tôi có được hai phần thưởng cao quý cũng là nhờ công của anh ấy.

Helen. Anh ấy đã nhảy múa mừng cho sự kiện này.

Peter. Anh ấy rất quyết tâm, bảo đảm với chúng tôi rằng sẽ lưu tâm đến việc đó sao cho chúng tôi không bị lãng quên. Có lẽ vị Chủ tịch hiện thời của Ủy ban an ninh (Vladimir Krioutchkov) cũng còn để mắt đến chúng tôi. Nhưng chúng tôi đã gặp Youri Andropov hai lần liên tiếp.

Helen. Theo chúng tôi, anh ấy là một người, như người ta vẫn nói, một người bí thư. Anh ấy gặp gỡ mọi người không... anh biết đấy, đó là hiện thân của sự tự chủ và hiện thân của nhân dân. Bằng cung cách ấy, anh ấy gặp và trò chuyện với chúng tôi. Anh ấy hiểu biết và thực tế. Chúng tôi cùng ăn tối. Anh ấy đưa ra cái nhìn mới về cách mạng Xôviết, vì thực ra hai vợ chồng chúng tôi không nắm được nhiều lắm. Tất nhiên là có đọc sách, tiểu thuyết, văn học, lịch sử, nhiều lắm nhưng tôi nghĩ việc tối quan trọng là phải hiểu biết mọi người. Từ đó, chúng tôi bắt đầu nghiên cứu những sự việc gần đây. Việc đó diễn ra năm 1980.

Năm 1984, tôi bị cơn cấp phát thứ hai. Thực ra, sự việc trầm trọng hơn, và vào giai đoạn đó tôi cảm thấy trong nước có điều gì đó đang diễn ra. Có sự đổi thay trong không khí. Đọc sách báo, tôi có thể nhận thấy rõ ràng sự khác biệt trong báo chí, trong cách người ta diễn đạt mọi việc. Người ta nói nhiều hơn, nghĩ nhiều hơn. Tôi cảm nhận rằng không thể quay trở về quá khứ được nữa. Điều gì xảy đến đã xảy đến. Nhưng sự việc đã diễn ra đó làm nên lịch sử, làm nên cuộc sống. Chúng tôi phải hiểu được điều đó. Chúng tôi vẫn có cảm tưởng rằng chủ nghĩa xã hội, vâng, chủ nghĩa xã hội dân chủ là có thể.
_____________________________________
1. Giám đốc KGB trở thành Tổng Bí thư Đảng cộng sản Xôviết và Chủ tịch Hội đồng bộ trưởng.