Lịch sử Quân sự Việt Nam - Tập 9

[UyenNhi05]

Nhờ có hoạt động vũ trang mạnh mẽ ở các huyện mà việc giành chính quyền ở tỉnh lỵ Thanh Hoá đã diễn ra nhanh chóng. Ngày 23-8, hơn 3.000 tự vệ các địa phương đã kéo về thị xã làm nòng cốt cho hàng vạn nhân dân biểu tình thị uy, giành chính quyền tỉnh.

Ở Hà Nam, từ sau 9-3, phong trào vũ trang phát triển mạnh nên việc giành chính quyền ở các huyện Lý Nhân, Kim Bảng, Duy Tiên, Bình Lục đều diễn ra nhanh chóng. Lính Nhật đóng ở các nơi đều chấp nhận điều đình, không chống cự.Ngoài ra, lực lượng vũ trang Hà Nam còn góp sức vào việc cướp chính quyền huyện Ý Yên rồi giao lại cho Nam Định.

Tại thị xã Hà Nam, lực lượng Đại Việt khá mạnh. Chúng đã có ý định chiếm trại bảo an trước ta. Nhưng do nhân mối cách mạng của ta ở trong trại bảo an binh đã được lệnh đối phó nên buộc chúng phải rút lui. Ngày 24-8, hơn 15 vạn người đã kéo về thị xã, với các lực lượng vũ trang và bán vũ trang làm nòng cốt giải phóng Phủ Lý, thành lập chính quyền cách mạng ở Hà Nam.

Ở Nam Định, từ sau 9-3, phong trào tự vệ, du kích phát triển. Tháng 6-1945, tỉnh đã thành lập được đội vũ trang tuyên truyền. Đội được trang bị 1 tiểu liên, 2 súng lục cùng vũ khí thô sơ. Hoạt động của đội ở một địa bàn rộng như Ninh Cường, Cổ Lễ, Cát Xuyên, Xuân Bảng... và đã gây được uy thế cho Việt Minh, uy hiếp được chính quyền địch ở huyện, xã.

Vì thế, tới tháng 8-1945, các đội tự vệ các huyện đã trở thành lực lượng mạnh và có nền nếp, sẵn sàng chiến đấu ở Trực Ninh, trong cuộc mít tinh ngày 16-8, đội vũ trang đã có tới hơn 100 tự vệ với 1 tiểu liên, 2 súng chim, 2 súng lục, 4 lựu đạn, sau đó lại tước thêm được 18 súng, 10 hòm đạn... của địch. Với lực lượng áp đảo như thế, việc giành chính quyền ở Trực Ninh đã không phải dùng tới vũ khí. 

Nhìn chung, lực lượng vũ trang thực sự đóng vai trò nòng cốt cho đoàn biểu tình đi cướp huyện. Trong quá trình đó, có một nơi đã xảy ra đụng độ giữa ta và địch. Ở Nghĩa Hưng, tự vệ đã đem quân đánh úp bốn thuyền Nhật chở vũ khí. Ta bị hy sinh một người, đó là người chỉ huy - một lính khố xanh được giác ngộ cách mạng. Sáu huyện miền nam Nam Định, trong đó có đồn lính Lạc Quần, đều về tay nhân dân không phải mất một viên đạn.

Ngày 19-8, đoàn biểu tình trên hai vạn người kéo lên thành phố, tới Sở hiến binh đòi thả hết tù chính trị và thường phạm. Trước uy thế của quần chúng có vũ trang và bán vũ trang, bọn Nhật không dám kháng cự và đã thả hét tù nhân. Lực lượng cách mạng toả về giải phóng mấy huyện còn lại như Mỹ Lộc, Ý Yên. Ngày 21-8, chính quyền tỉnh và các huyện đã về tay nhân dân. 

Thái Bình, từ trước ngày Tổng khởi nghĩa, đã rất coi trọng vấn đề xây dựng lực lượng vũ trang và đã sớm cử được ba cán bộ quân sự của tỉnh lên chiến khu Việt Bắc dự lớp huấn luyện quân sự. Ở nhiều nơi, mỗi thôn xóm đã tổ chức được một tiểu đội tự vệ và ở mỗi xã tổ chức được một trung đội tự vệ... Có nơi, ta lợi dụng các đội võ dõng của chính quyền địch mà lồng tự vệ vào hoạt động để chuẩn bị biến lực lượng địch thành lực lượng ta.

Thái Bình cũng là nơi nạn đói do phát xít, thực dân gây ra rất nặng nề, điều đó ít nhiều có ảnh hưởng đến phong trào xây dựng, phát triển lực lượng vũ trang. Từ sau ngày 9-3, Đảng bộ đã phát động phong trào phá kho thóc, giành thóc gạo của địch và tay sai cứu đói nên lại đẩy được phong trào du kích phát triển. Tỉnh cũng xây dựng An toàn khu Phương Quả (Quỳnh Côi), lấy đó làm căn cứ để tổ chức huấn luyện lực lượng vũ trang ở các nơi, bảo vệ cơ sở cách mạng.

Đến những ngày tháng Tám, tất cả các huyện đều lấy lực lượng vũ trang làm nòng cốt tổ chức nhân dân giành chính quyền huyện. Tự vệ cũng Tước súng địch để tự trang bị, như ở Tiền Hải, khi tri huyện chạy trốn thì lính mang 8 khẩu súng ra hàng. Ở Tiên Hưng tự vệ thu được 11 súng. . .

Ngày 19-8, lực lượng vũ trang đã dẫn đầu đoàn biểu tình đông hai vạn người lên giành chính quyền tỉnh. Tổng đốc Thái Bình đã chịu khuất phục trước uy lực của quần chúng, không dám kháng cự, lệnh cho bảo an binh giao nộp hết vũ khí. Ngày 20-8, Uỷ ban cách mạng lâm thời tỉnh ra mắt nhân dân. Các đội vũ trang và quần chúng cách mạng tiếp tục giải phóng những huyện còn lại, tới ngày 22-8 chính quyền cách mạng đã được xác lập trong toàn tỉnh.

[UyenNhi05]

Sơn La, là tỉnh tiếp giáp với Hoà Bình nên đã được sự hỗ trợ của chiến khu Hoà- Ninh- Thanh. Đồng thời, nhà tù Sơn La cũng là nơi các chiến sĩ cách mạng bị giam cầm đã tuyên truyền, giáo dục quần chúng nên từ khá sớm, phong trào cách mạng nói chung, kể cả việc xây dựng lực lượng vũ trang, ngày càng phát triển.

Ngày 23-8, một số thanh niên đi dự lớp huấn luyện quân sự ở Hoà Bình về đã huy động quần chúng đi Tước vũ khí của Nhật rồi cướp chính quyền ở tỉnh. Ngày 26-8 chính quyền cách mạng ra mắt nhân dân ở thị xã. Việc giành chính quyền diễn ra thuận lợi. Sau đó tự vệ phối hợp với phong trào quần chúng ở các châu tiến hành giành chính quyền.

Ở châu Thuận, một số lính được giác ngộ đã làm nội ứng, mở kho cho tự vệ và dân quân vào lấy súng. Ở các châu khác, việc giành chính quyền cũng diễn ra thuận lợi. Nhưng ngày 30-8, khi quân Tưởng kéo vào Sơn La, tự vệ phải rút vào bí mật, chuẩn bị cho cuộc đấu tranh mới mà Đảng dự kiến là sẽ xây ra. 

Nhìn chung lại, ngoài khu giải phóng và chiến khu Đông Triều, thì các tỉnh khác ở Bắc Bộ đều tích cực chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa và ở đâu cũng coi trọng xây dựng và phát huy vai trò của lực lượng vũ trang. Tuy nhiên, tuỳ từng lúc, từng nơi việc thực hiện phương châm lấy bạo lực chính trị để uy hiếp kẻ thù và chỉ sử dụng bạo lực vũ trang khi cần thiết... được vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo.


VII. HOẠT ĐỘNG QUÂN SỰ TRONG TỔNG KHỞI NGHĨA THÁNG TÁM Ở CÁC TỈNH TRUNG BỘ

Trung Bộ, dải đất trải dọc dãy Trường Sơn hùng vĩ, lúc bấy giờ đã có nhiều căn cứ vũ trang chống Pháp. Ngoài Thanh Hoá thuộc chiến khu Hoà - Ninh - Thanh, Quảng Ngãi với chiến khu Vĩnh Sơn - Núi Lớn, nhiều tỉnh Trung Bộ còn có những chiến khu hoặc căn cứ địa của địa phương, chẳng hạn: Hà Tĩnh có chiến khu du kích Trường Sinh ở dãy núi Hùng Lĩnh và chiến khu Bảy Ngài - Đá Bạc thuộc Cẩm Xuyên; Quảng Bình có chiến khu Trung Thuần ở phía bắc và chiến khu Võ Xá ở phía nam; Quảng Tri có chiến khu Phú Long và Của; Quảng Nam có căn cứ địa Tam Kỳ, Quế Sơn; Bình Định có căn cứ địa An Đỗ, An Sơn thuộc huyện Hoài Nhơn; Ninh Thuận có chiến khu Bầu Bèo ở phía tây tỉnh Ninh Thuận. . .  Các chiến khu hay căn cứ địa này đều mới hình thành từ sau ngày 9-3, có nơi tới gần ngày khởi nghĩa mới hình thành.

Tuy chưa có ảnh hưởng rộng lớn như các chiến khu đã được Hội nghị quân sự cách mạng Bắc Kỳ ghi vào nghị quyết, nhưng các căn cứ, các chiến khu ở Trung Bộ, trên thực tế, đều là những cơ sở, những chỗ dựa cho các lực lượng vũ trang địa phương tích trữ vũ khí, lương thực, huấn luyện quân sự và là nơi xuất quân đi đánh chiếm các nơi, giành chính quyền.

Liên tỉnh uỷ Nghệ An - Hà Tĩnh, lúc đầu chịu trách nhiệm chỉ đạo phong trào chuẩn bị khởi nghĩa cho cả hai tỉnh. Đại hội liên tỉnh tháng 7-1945 đã bầu ra Uỷ ban khởi nghĩa và quyết định đẩy mạnh hơn nữa phong trào mua sắm vũ khí, luyện tập quân sự.

Ở Nghệ An, ngày 11-8, công nhân vũ trang nhà máy Trường Thi và Đề Pô đã cùng nông dân Yên Dũng trừ gian, thu đồng triện của hào lý. Ngày 20-8, hai vạn tự vệ vũ trang làm nòng cốt đã đi dự mít tinh ở Vinh, gây thanh thế cho đoàn đại biểu ta vào thương lượng với Nhật. Nhật hứa sẽ trao cho ta 500 khẩu súng trường, trên 1 vạn viên đạn và gần 1.000 quả lựu đạn của trại bảo an binh.

Trước áp lực mạnh mẽ của quần chúng có vũ trang và bán vũ trang, tỉnh trưởng và toàn bộ lính bảo an đã ngả theo cách mạng. Ngày 23-8, tỉnh trưởng đã trao chính quyền và lính bảo an đã trao vũ khí cho cách mạng, còn lính Nhật đóng trong thị xã thì “án binh bất động”. Khởi nghĩa giành chính quyền diễn ra thuận lợi kết thúc nhanh chóng.

Ở Hà Tĩnh, lực lượng vũ trang nhiều huyện đã làm nòng cốt cho phong trào quần chúng giành chính quyền huyện. ở Cẩm Xuyên, nhân dân đã chiếm chính quyền từ chiều ngày 17-8. Tri huyện trao 12 khẩu súng cho tự vệ.

[UyenNhi05]

Ở Thạch Hà, nửa đêm ngày 17-8, gần 100 tự vệ bao vây huyện lỵ. ở Can Lộc, chiều 17-8 hơn 30 thanh niên với trang bị bằng các loại vũ khí thô sơ đã chiếm huyện lỵ và đồn lính khố xanh.

Ở Hương Sơn, ngày 19-8 hàng ngàn nhân dân và dân quân tự vệ bao vây huyện lỵ. Tri huyện đầu hàng, nhưng lính bảo an ở Sông Con còn chống cự đến chiều mới nộp vũ khí.

Ở thị xã Hà Tĩnh, nhờ có áp lực vũ trang và sức mạnh quần chúng nên việc giành chính quyền tỉnh Hà Tĩnh tương đối thuận lợi. Lính bảo an ngả theo cách mạng, nộp hơn 100 khẩu súng. Tự vệ các nơi đã giấu súng vào các bó chiếu xen lẫn vào người đi chợ tỉnh tiến vào thị xã. Ngày 18-8, Hà Tĩnh đã giành được chính quyền không phải nổ súng.

Ở Quảng Bình, trước ngày khởi nghĩa, lực lượng tự vệ đã được vũ trang khá tốt, nhờ có súng lấy được của trại bảo an binh. Tỉnh trưởng được vận động từ trước đã ngả theo cách mạng và đã gửi cho chiến khu 30 súng trường.

Quân Nhật đóng ở Quảng Bình, trước sự lớn mạnh của phong trào Việt Minh đã dao động. Bốn người cả sĩ quan và lính Nhật đã chạy sang hàng ngũ ta. Do đó, việc giành chính quyền ở Quảng Bình diễn ra thuận lợi. Lực lượng vũ trang của ta từ chiến khu Võ Xá, Trung Thuần cùng công nhân xe lửa đã hỗ trợ đông đảo cho quần chúng kéo về thị xã, nhanh chóng chiếm các công sở, trại linh. Tỉnh trưởng và cáo quan lại xin hàng. Chính quyền cách mạng được thành lập. 

Ở Quảng Trị, lực lượng vũ trang từ căn cứ Triệu Phong (Phú Long và Của) cùng tự vệ các huyện đã gây áp lực với chính quyền địch. Bảo an binh ngả theo cách mạng. Lính Nhật từ Thái Lan qua Lào kéo về Quảng Trị khá đông và tập trung ở đường 9. Nhờ công tác binh vận, chúng đã trao cho ta khá nhiều vũ khí.

Đến ngày khởi nghĩa toàn tỉnh 23-8, hàng vạn nhân dân có lực lượng tự vệ vũ trang làm nòng cốt đã Kéo về thị xã. Tự vệ đột nhập chiếm các công sở từ ban đêm. 7 giờ sáng, mọi nhiệm vụ giành chính quyền đã hoàn thành. Một cuộc mít tinh được tổ chức để chào mừng chính quyền cách mạng. 

Ở Thừa Thiên - Huế - thủ phủ của Chính phủ Trần Trọng Kim, có cố vấn Nhật, với 4.500 quân Nhật cùng hơn một trung đoàn bảo an binh yểm trợ cho Chính phủ bù nhìn.  Ngoài ra, quân đội Hoàng gia cũng còn độ vài trăm để phục vụ và bảo vệ Bảo Đại.

Sau khi Hà Nội được giải phóng, việc giành chính quyền ở đây có thể dùng bạo lực chính trị là chủ yếu nhưng không thể không có lực lượng vũ trang đáng kể để hỗ trợ. Nhận thức rõ điều đó, ta đã tổ chức được những tổ Việt Minh bí mật nằm trong Thanh niên tiền tuyến, trong binh lính ở Toà Khâm sứ và ở đồn Mang Cá. . .

Ngoài ra còn có các tổ chức tự vệ có vũ trang ở các huyện Phú Vang, Phú Lộc, Phong Điền, Quảng Điền, Hương Trà, Hương Thuỷ và nhiều xã ngoại Ô thành phố Huế như Nam Giao, Vĩ Dạ, Kim Long, An Cựu...  Mỗi nơi ít nhất có độ vài tiểu đội tự vệ. Có xã tổ chức được tới vài trung đội. Nhiều thợ rèn được tập trung tại các lò rèn để rèn vũ khí.

Ngày 18-8, tự vệ và nhân dân đã giành được chính quyền ở huyện Phong Điền. Tiếp đó, ở các huyện Hương Thuỷ, Phú Vang, Phú Lộc...chính quyền cách mạng cũng đã ra mắt quần chúng nhân dân.

Ngày 23-8, hồi 3 giờ chiều, khoảng 15 vạn quần chúng có lực lượng vũ trang và bán vũ trang làm nòng cốt đã dự mít tinh ở sân vận động Huế, chào mừng chính quyền cách mạng. Các lực lượng vũ trang Thừa Thiên - Huế triển khai bố trí ở các địa điểm xung yếu, làm nhiệm vụ giữ gìn trật tự, an ninh để đón phái đoàn Chính phủ do đồng chí Trần Huy Liệu dẫn đầu, vào tước ấn kiếm Bảo Đại ngày 30-8-1945. 

Ở Quảng Nam, từ sau 9-3, công tác xây dựng lực lượng vũ trang được đẩy mạnh. Riêng thành phố Đà Nẵng đã có mấy đại đội tự vệ. Các huyện đều chủ động xây dựng lực lượng vũ trang, rèn đúc vũ khí để trang bị cho các đội tự vệ đang ngày đêm luyện tập.

[UyenNhi05]

Tỉnh uỷ quyết định lấy hai huyện Tam Kỳ, Quế Sơn làm căn cứ vũ trang cho phong trào toàn tỉnh. Ở một số nơi, du kích đã đánh Nhật thu vũ khí, gây tin tưởng cho quần chúng. Ban binh vận cứu quốc khởi nghĩa đã gây được cơ sở trong bảo an binh.

Khởi nghĩa đã bắt đầu từ Hội An ngày 17-8. Tỉnh trưởng ra lệnh cho lính bảo an hạ súng đầu hàng. Đêm 17-8, hàng ngàn nhân dân cùng du kích, tự vệ chiếm được chính quyền Hội An, tịch thu 270 khẩu súng. Cùng ngày, tự vệ các huyện Duy Xuyên, Tam Kỳ, Điện Bàn cùng nhân dân nổi dậy cướp chính quyền. Riêng ở Điện Bàn, có xảy ra đổ máu. Khi đoàn biểu tình chiếm xong phủ lỵ kéo đi diễu hành đã gặp đoàn xe của Nhật từ Quảng Ngãi trở về. Quần chúng tự động ra cản đường. Quân Nhật đã xả súng bắn chết 23 người. Ở Đại Lộc, tự vệ và nhân dân kéo đến đánh đắm mấy chiếc xà lan ở Ái Nghĩa cũng bị xe Nhật từ Vĩnh Điện lên xả súng bắn chết 22 người. 

Ở Đà Nẵng, ngày 18-8, ta đã giành được chính quyền ở Hội An, Điện Bàn, Duy Xuyên, Đại Lộc, Thăng Bình, Tam Kỳ và ngày hôm sau (19-8), chính quyền ở Tiên Phước cũng đã về tay nhân dân. Chính quyền địch ở Đà Nẵng không còn đủ tin tưởng để chống lại cách mạng. Ngay cả Mai Trọng Tấn, một đảng viên Đại Việt thân Nhật có thế lực ở địa phương từng có ý định giành chính quyền trước Việt Minh cũng đã bị tự vệ bắt đưa về Hội An giam giữ.

Huyện Hoà Vang, vành đai của Đà Nẵng, ta cũng đã giành được chính quyền. Ngày 25-8, hàng vạn nhân dấn nội ngoại thành Đà Nẵng cùng các huyện lân cận đã kéo về trung tâm thành phố tham gia biểu tình giành chính quyền. Lực lượng tự vệ cứu quốc khoảng 1.500 chiến sĩ, được phiên chế thành các đại đội làm nòng cốt cho lực lượng quần chúng giành chính quyền. 

Nhờ có sức mạnh áp đảo như vậy nên cuộc thương lượng với Nhật diễn ra thuận lợi. Quân Nhật hứa không can thiệp vào công việc nội bộ của Việt Nam. Ta chấm dứt tấn công quân Nhật và giúp họ thu nhặt thương binh, tử sĩ. Bảo an binh tự nguyện nộp 150 khẩu súng và 200 viên đạn. Khởi nghĩa thành công, chính quyền về tay nhân dân cách mạng. 

Ở Quảng Ngãi, có các căn cứ Vĩnh Sơn, Núi Lớn là các căn cứ đã được phát triển mạnh trong cao trào tiền khởi nghĩa. Đêm 12-8, được tin Nhật đầu hàng Đồng minh, Tỉnh uỷ ra lệnh khởi nghĩa. Lực lượng khởi nghĩa triển khai tiến công theo hai hướng:

Mũi tiến công phía bắc, đại đội Phan Đình Phùng có nhiệm vụ đi hạ đồn Di Lăng, Sơn Hà, Trà Bồng, chiếm các huyện lỵ Bình Sơn, Sơn Tịnh; đại đội Hoàng Hoa Thám có nhiệm vụ hạ đồn Ba Tơ, Minh Long, chiếm các huyện lỵ Nghĩa Hành, Mộ Đức, Đức Phổ.

Ngày 13-8, mũi tiến công phía bắc hạ đồn Di Lăng, thu 30 khẩu súng trường và một số đạn dược (có tài liệu viết là đã thu được 37 súng); hạ đồn Sơn Hà, thu 35 súng. Khi quân ta kéo về Trà Bồng thì quần chúng cách mạng nơi đây đã nổi dậy buộc địch đầu hàng, nộp vũ khí.  Riêng việc chiếm huyện lỵ Bình Sơn, ngày 15-8, du kích bao vây trại Nhật, bố trí tấn công theo ba mặt. Nhật nổ súng chống lại. Hai du kích bị hy sinh nhưng cuối cùng Nhật phải rút quân ngày 16-8.

Mũi tiên công phía nam nhằm hạ các đồn Ba Tơ, Minh Long, nhưng khi nghĩa quân chưa tới, Uỷ ban khởi nghĩa địa phương đã thuyết phục được bảo an binh đi theo cách mạng.  Quân Nhật (12 tên) sợ hãi rút chạy nhưng đến Thiết Trường lại bị du kích chặn đánh giết chết ba tên. Số còn lại đã giao nộp vũ khí.

Việc chiếm huyện lỵ Nghĩa Hành cũng diễn ra thuận lợi.  Tối 14-8, du kích bao vây và chiếm huyện ly. Địch đầu hàng giao nộp vũ khí. Sau đó, quân cách mạng chia hai cánh, một tiến về thị xã Quảng Ngãi, một tiến về Mộ Đức. Đội tiến về Quảng Ngãi đóng quân ở Sông Vệ bị Nhật đánh úp. Một trung đội trưởng và hai chiến sĩ du kích của ta đã hy sinh... 

Nhìn chung, hoạt động quân sự ở Quảng Ngãi rất sôi nổi và có hiệu quả. Hoạt động đó đã góp phần quyết định vào việc giành chính quyền khá thuận lợi trong các địa phương khắp tỉnh Quảng Ngãi.

Ở Bình Định, từ tháng 7-1945, tự vệ Hoài Nhơn đã chặn đường một toán lính bảo an ở Tài Lương trên đường chúng đi từ Bồng Sơn về Tam Quan, Tước được 20 súng trường. Tự vệ An Nhơn đã chặn thuyền súng đạn của bảo an binh khi chúng đi từ Vĩnh Thạnh về Quy Nhơn, tước được nhiều súng đạn và bắt sống một tiểu đội bảo an.

[UyenNhi05]

Ngày 23-8, Uỷ ban khởi nghĩa Bình Định cùng quân khởi nghĩa từ căn cứ Hoài Nhơn kéo về phối hợp với lực lượng quần chúng cách mạng các huyện Bình Khê, Tuy Phước, An Nhơn có tự vệ công nhân Xưởng dệt Đờnhông ở Phú Phong và công nhân ga xe lửa Diêu Trì... làm nòng cốt, đã có mặt tại thị xã Quy Nhơn. Trước áp lực mạnh mẽ của quần chúng cách mạng, tên tỉnh trưởng Bình Định buộc phải nộp ấn tín và giao các công sở cho quân khởi nghĩa. Uỷ ban lâm thời cách mạng đã ra mắt đồng bào.

Riêng lực lượng địch ở trại bảo an binh, với quân số khoảng 500 tên, thưa chịu hạ súng đầu hàng. Lực lượng quần chúng có vũ trang yểm trợ bao vây, gây áp lực với lực lượng này. Trong khi đó, Uỷ ban nhân dân cách mạng lâm thời cử đại diện đi thương lượng với Nhật bàn về phạm vi đóng quân của Nhật ở Quy Nhơn, gồm cả số quân từ Tây Nguyên và Hạ Lào rút về, cùng việc tiếp tế lương thực. Kết cục Nhật đã nhượng bộ, trao lại cho ta hơn 500 khẩu súng trong đó có cả súng 75 ly.

Ở Phú Yên, từ ngày 21-8, các cuộc biểu tình quần chúng có vũ trang hỗ trợ đã diễn ra ở Sông Cầu, Đồng Xuân, Tuy Hoà, Tuy An... Bộ máy chính quyền địch từ huyện đến làng xã đã tan rã.

Tối 24-8, quân khởi nghĩa tiến đánh đồn Sông Cầu. Nhờ có lính trong đồn bảo an làm nội ứng nên cuộc tiến công giành được thắng lợi nhanh chóng. Tỉnh trưởng đầu hàng.  Chính quyền cách mạng lâm thời được thành lập. 

Ngày 25-8, lực lượng cách mạng Phú Yên với hai đại đội tự vệ làm nòng cốt đã áp giải tên tỉnh trưởng từ Sông Cầu vào thị xã Tuy Hoà và tên tỉnh trưởng đã buộc bọn lính trong đồn phải đầu hàng nộp vũ khí, chính quyền thị xã và huyện Tuy Hoà đã về tay quân cách mạng. Cùng ngày, khởi nghĩa quần chúng có vũ trang ở Tuy An và Đồng Xuân đã giành được chính quyền.

Ngày 28-8, các dân tộc ít người ở huyện Sơn Hoà khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi, đánh dấu thời điểm toàn tỉnh Phú Yên về tay chính quyền cách mạng. 

Ở Khánh Hoà, ngày 13-8, lực lượng cách mạng huyện Vạn Ninh đã biểu tình vũ trang, chiếm huyện lỵ. Tiếp đó, ngày 17-8, lực lượng cách mạng huyện Ninh Hoà khởi nghĩa chiếm huyện đường lập chính quyền.

Tại Nha Trang, Nhật còn đóng tới 3.000 quân. Ngày 19-8, nhân cuộc mít tinh do nguỵ quyền tổ chức, đông đảo quần chúng cách mạng có lực lượng vũ trang làm nòng cốt đã đến dự. Trong cuộc mít tinh này, nhóm thanh niên Phan Anh đã nắm được một số bảo an binh làm nội ứng. Khi bắt đầu mít tinh, thanh niên Phan Anh 1 nhân danh Việt Minh tuyên bố xoá bỏ chính quyền thân Nhật, lập chính quyền cách mạng.

Trước khí thế của lực lượng vũ trang cách mạng, bọn bảo an binh chẳng những không dám chống cự mà còn phải đứng bồng súng chào cờ cách mạng. Sau đó, cuộc mít tinh đã biến thành cuộc biểu tình đi chiếm các công sở, trại lính. Quân Nhật mặc dầu có tới 3.000 tên, nhưng vẫn không dám can thiệp. Khởi nghĩa đã thành công không phải đổ máu. 

Ở Ninh Thuận, nơi có chiến khu Bầu Bèo, ngày 21-8, lực lượng quần chúng có 50 từ vệ vũ trang làm nòng cốt đã kéo về Tháp Chàm. Bang tá và lính bảo an đầu hàng, trao cho ta 12 khẩu súng. Đoàn biểu tình kéo về Phan Rang. Tỉnh trưởng Ninh Thuận nộp một súng lục và dẫn đường cho quân cách mạng chiếm trại bảo an. Ta thu được 100 súng trường và một số súng lục.

Ngày 25-8, Uỷ ban nhân dân cách mạng Ninh Thuận ra mắt. Nhưng không như các nơi khác, tới tháng 10-1945, Nhật theo lệnh quân Đồng minh đã trở lại Ninh Thuận, đóng ở trường học Phan Rang. Ta chủ trương thương lượng nhưng không kết quả.


_______________________________
1. Trong Chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim có Bộ Thanh niên do Phan Anh làm bộ trưởng nên những thanh niên tham gia tổ chức đó được nhân dân gọi là “Thanh niên Phan Anh”. Do sự tuyên : truyền giác ngộ của Việt Minh nên ở nhiều nơi một số “Thanh niên Phan Anh” đã đi theo cách mạng.

[UyenNhi05]

Đề phòng khi Pháp đến Nhật sẽ theo Pháp, ta đã chủ động tấn công Nhật từ ngày 31-10. Đến ngày 12-11-1945, Nhật mới chịu rút, ta truy kích. Cuộc giao chiến diễn ra ở vùng Xoài (Trường Sinh). Nhật vừa chết vừa bị bắt sống sáu tên. Một số chiến sĩ ta hy sinh.

Ở Bình Thuận, từ ngày 17-8, Uỷ ban Việt Minh thị xã Phan Thiết đã phát động quần chúng chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền. Vào lúc đó, trên địa bàn tỉnh có 427 lính Nhật. Ngày 22-8, nhân dân nhiều nơi trong tỉnh đã nổi dậy khởi nghĩa.

Ngày 23-8, biểu tình quần chúng có lực lượng vũ trang yểm trợ diễn ra ở tỉnh lỵ Phan Thiết. Tỉnh uỷ lâm thời cử đại diện đến vận động được tên tỉnh trưởng trao chính quyền. Ngày 24-8, đại diện Việt Minh đã tiếp quản các công sở và đồn bảo an, thu hơn 50 khẩu súng.

Ngày 25-8, trong khi quần chúng nhân dân đang tham gia cuộc mít tinh lớn chào mừng chính quyền cách mạng, Nhật gây cản trở, bằng việc cho một xe cam nhông trang bị vũ khí có cả súng liên thanh đặt trên mũi xe án ngữ trước đồn khố xanh khiêu khích đòi trả lại toà sứ Pháp mà ta đã chiếm.  Nhờ có áp lực vũ trang quần chúng và qua thương lượng, đến 12 giờ trưa, Nhật chịu rút lui, trao cho ta hơn 100 khẩu súng. 

Ở các tỉnh Gia Lai, Kon Tum, Đắc Lắc, Lâm Viên (nay là Lâm Đồng) và Đồng Nai thượng, ta đều tranh thủ được lực lượng thanh niên và bảo an, vận động được chính quyền thân Nhật đầu hàng nên khởi nghĩa đã diễn ra Tương đối thuận lợi. 

Ở Gia Lai, ngày 25-8, lực lượng thanh niên có vũ trang đã bắt quản Đạo và buộc y phải tập trung xe cộ cho thanh niên và công nhân có vũ trang ở các đồn điền cao su lên tỉnh lỵ giành chính quyền. Sau đó lại đưa lực lượng vũ trang sang phối hợp với thanh niên Kon Tum giành chính quyền ở Kon Tum. 

Ở Đắc Lắc, tự vệ và du kích Thượng đã thuyết phục được hơn 500 lính bảo an, đa số là người Thượng đứng về phía cách mạng. Việc giành chính quyền vào ngày 24-8-1945 diễn ra thuận lợi.

Ở Đồng Nai thượng, mít tinh và biểu tình của quần chúng cách mạng được tổ chức ở Di Linh ngày 28-8. Tham gia cuộc biểu tình, ngoài đông đảo quần chúng, còn có lực lượng vũ trang của Đồng Nai thượng, Đà Lạt (Lâm Đồng) và Lao... Lực lượng bảo an đã theo cách mạng. Quân Nhật đóng ở Di Linh đành phải giữ thái độ trung lập . . . 

Ở Đà Lạt, trước ngày diễn ra khởi nghĩa, số lính Nhật chiếm đóng lên tới 1.500 tên. Ngày 23-8, cuộc biểu tình của đông đảo nhân dân thành phố có lực lượng vũ trang hỗ trợ đã được tổ chức. Trước áp lực mạnh mẽ của ta, Nhật không dám can thiệp. Do vậy, việc giành chính quyền diễn ra khá thuận lợi. Tuy nhiên, bấy giờ, Nhật vẫn còn chiếm giữ một số vị trí trọng yếu trong thành phố.

Ngày 3-10-1945, trong các cuộc giao tranh nhằm giành quyền kiểm soát các địa điểm như nhà băng, Viện PaxTơ, nhà bưu điện, cả ta và Nhật đều thiệt hại: 25 tên Nhật bị tiêu diệt trong khi phía ta có 40 chiến sĩ hy sinh. . .


VIII. HOẠT ĐỘNG QUÂN SỰ Ở SÀI GÒN VÀ CÁC TỈNH NAM BỘ TRONG NHỮNG NGÀY TỔNG KHỞI NGHĨA THÁNG TÁM

1. Chủ trương của Xứ uỷ Nam Bộ

Đến trước ngày Tổng khởi nghĩa, tình hình chính trị, quân sự ở Nam Bộ nói chung và ở Sài Gòn nói riêng khá phức tạp “Lực lượng quần chúng của các chính đảng thân Nhật hoạt động dưới hình thức giáo phái, là rất lớn, có đến hàng chục vạn người; lực lượng của các tổ chức quân sự và nửa quân sự thân Nhật khá nhiều mà ta không nắm chắc được” 1.


_____________________________
1. Địa chí văn hoá thành phố Hồ Chí Minh, phần lịch sử, Nxb.  Thành phố Hồ Chí Minh, 1987, tr.333.

[UyenNhi05]

Nhận xét về tình hình này, Giáo sư Trần Văn Giàu cho biết:

“Một vài tháng sau 9-3, lực lượng đối phương của Việt Minh đã là một lực lượng đáng kể. Ở Sài Gòn, ở miền Nam, lực lượng đó mạnh hơn nhiều so với lực lượng cách mạng của Việt Minh.

Xứ uỷ và Thành uỷ đánh giá rằng, không kể quân Nhật, lực lượng Tương quan giữa Việt Minh và đối phương thì cán cân nghiêng về phía đối phương, ta 2, 3; họ 8, 9” 1. 

Tình hình đó đặt ra cho các chiến sĩ cách mạng Nam Bộ nhiệm vụ cấp bách và nặng nề là phải gấp rút tăng cường lực lượng cách mạng, bao gồm lực lượng chính trị và lực lượng quân sự, làm cho lực lượng này được tổ chức chặt chẽ và chiếm ưu thế áp đảo so với lực lượng địch.

Với quyết tâm và nỗ lực rất cao, các chiến sĩ cách mạng Nam Bộ chạy đua với thời gian, kiên trì khôi phục cơ sở cách mạng, ra sức vận động quần chúng. Đến cuối tháng 7, đầu tháng 8-1945, chỉ riêng ở Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định, ta đã xây dựng được 324 công đoàn cơ sở với 12.000 đoàn viên. “Đó là một lực lượng công nhân có tổ chức chưa từng thấy ở Sài Gòn” 2. 

Trong vòng ba tháng, ta đã tập hợp được 1.200.000 thanh niên trong 21 tỉnh thành Nam Bộ vào tổ chức Thanh niên tiền phong 3, riêng Sài Gòn có hơn 200.000. Vào cuối tháng 7, đầu tháng 8-1945, Thanh niên tiền phong trở thành một lực lượng mạnh - ngay cả các lực lượng giáo phái cũng không tập hợp được nhiều quần chúng và cũng không tổ chức được các hoạt động sôi nổi như Thanh niên tiền phong. Trước ngày khởi nghĩa, Thanh niên tiền phong công khai tuyên bố tổ chức này là thành viên của Mặt trận Việt Minh.

Sau ngày Nhật đảo chính Pháp 9-3, cũng như mọi nơi khác trong cả nước, ở Nam Bộ nói chung và Sài Gòn nói riêng, việc tìm kiếm, sắm sửa vũ khí nhằm vũ trang cho nhân dân cách mạng, đặc biệt là cho các lực lượng xung kích được đẩy mạnh. Ngoài các nguồn như binh vận lấy súng Pháp, tận dụng các loại vũ khí thô sơ khác như giáo, mác, quần chúng cách mạng còn dùng tầm vông già vạt nhọn làm vũ khí.

Các đơn vị xung kích của Thanh niên tiền phong, Công đoàn được thành lập, ra sức luyện tập quân sự. Gần đến ngày khởi nghĩa, phong trào đấu tranh của các tầng lớp nhân dân càng lên cao. Trong những ngày tháng ấy, vang lên trong các cuộc “tuyên thệ” của Thanh niên tiền phong bài hát Lên đàng, Tiếng gọi thanh niên.

Tối ngày 15-8-1945, sau khi được tin Nhật hoàng tuyên bố đầu hàng Đồng minh, Thường vụ Xứ uỷ lập tức chỉ định Uỷ ban khởi nghĩa bao gồm đại diện Xứ uỷ, Thành uỷ, Tổng công đoàn, Thanh niên, binh sĩ. Uỷ ban khởi nghĩa định rõ các mục tiêu cần phải chiếm khi khởi nghĩa nổ ra. Những mục tiêu đó là Dinh khâm sai, Dinh đốc lý, Sở cảnh sát, Sở an ninh, các trại lính, Nhà bưu điện, Đài phát thanh, nhà tù, kho bạc, ngân hàng, trụ sở một số công ty, kho tàng, bến tàu, nhà ga, quảng trường, các lối dẫn vào thành phố... Sau khi chiếm xong các vị trí trọng yếu trên đây, Xứ uỷ, Thành uỷ, Uỷ ban khởi nghĩa cũng nhất trí chủ trương sẽ kết thúc khởi nghĩa giành chính quyền ở Sài Gòn bằng cuộc biểu tình vũ trang.

Liên tiếp trong đêm 17-8 và ngày 18-8 rồi tiếp đó, ngày 21-8, ngày 23-8-1945, Hội nghị mở rộng của Xứ uỷ Nam Kỳ (lần 1, lần 2, lần 3) đã bàn bạc, quyết định thời gian khởi nghĩa và cử ra Uỷ ban hành chính lâm thời Nam Bộ.

Trong quá trình bàn bạc đó, đại biếu Tỉnh uỷ Tân An được lệnh trở về thí điểm tổ chức khởi nghĩa cướp chính quyền ở địa phương. Quả nhiên, cuộc khởi nghĩa ở Tân An nhanh chóng giành thắng lợi: trong đêm 22-8, các đội xung kích vũ trang Tân An đã chiếm gọn các cơ quan chính quyền địch ở tỉnh lỵ. Hôm sau, cuộc biểu tình vũ trang của đông đảo quần chúng nhân dân Tân An được tổ chức ở thị xã Trước khí thế áp đảo của cách mạng, quân Nhật tại đây không dám can thiệp.


___________________________
1, 2. Địa chí văn hoá thành phố Hồ Chí Minh: Sđd, tr. 336. 
3. Về sự ra đời của tổ chức này và thực chất của nó, sách Địa chí văn hoá thành phố Hồ Chí Minh - phần lịch sử - ghi rõ: Nhật chủ trương tập trung lực lượng thanh niên để chuẩn bị chống Đồng minh và đã yêu cầu bác sĩ Phạm Ngọc Thạch - bấy giờ đã là đảng viên cộng sản, song Nhật không hay biết - đứng ra tập hợp thanh niên Nam Bộ. “Tương kế tựu kế”, ta đã đẩy mạnh việc tổ chức Thanh niên tiền phong. Ta tự đặt tên tổ chức, đặt ra hệ thống, đặt hiệu cờ, đồng phục, cách hoạt động và nội dung tư tưởng của cuộc hoạt động thanh niên. Ta không hề xin Nhật cho phép hay xin ý kiến về bất cứ một vấn đề nào”.

[UyenNhi05]

2. Khởi nghĩa ở Sài Gòn

Sau thắng lợi ở Tân An, đêm 24-8, khởi nghĩa giành chính quyền ở Sài Gòn nổ ra. Theo lệnh của Uỷ ban khởi nghĩa, các đội xung kích, tự vệ của Thanh niên xung phong, Công đoàn... nhanh chóng chiếm các mục tiêu như đã định, trừ một số như phủ toàn quyền, sân bay Tân Sơn Nhất, bến thuỷ quân, Đông Dương ngân hàng là những nơi quân Nhật kiên quyết chiếm giữ.

Trong lúc các đội xung kích ở Sài Gòn chiếm lĩnh mục tiêu thì nhân dân các tỉnh Gia Định, Chợ Lớn, Biên Hoà, Thủ Dầu Một, Tân An đã tập hợp thành từng đoàn, mang theo băng, cờ và vũ khí (súng, mác, kiếm, mũi chĩa, dao chuối, gậy tầm vông), rầm rập trong đêm đổ về thành phố Sài Gòn.

Sáng ngày 25-8-1945, cuộc mít tinh của hơn nửa triệu người mà quá nửa mang theo vũ khí, đã được tổ chức ở trung tâm thành phố. Một rừng băng, cờ, khẩu hiệu được trơng lên.  Xen giữa tiếng nhạc cử bài Quốc tế ca, Lên đàng là tiếng hoan hô cách mạng, hoan hô Việt Minh, hoan hô Đảng Cộng sản của hàng vạn quần chúng vang dậy như sấm. Cũng trong buổi mít tinh, danh sách của Uỷ ban hành chính lâm thời Nam Bộ được tuyên đọc. Quân Nhật hầu như tê liệt, không dám can thiệp.

Cuộc khởi nghĩa ở Sài Gòn diễn ra và thành công nhanh chóng. Tất cả các sở lớn như điện, nước, giao thông liên lạc, cung cấp lương thực và chất đốt, y tế. . . đều hoạt động bình thường. 

3. Hoạt động vũ trang hỗ trợ cho việc giành chính quyền ở các tỉnh còn lại của Nam Bộ

Trong lúc cuộc biểu tình vũ trang của hơn triệu người đang diễn ra ở Sài Gòn thì tại hai tỉnh Gia Định và Chợ Lớn, quần chúng cách mạng cũng nổi dậy. ở đây, lực lượng xung phong Công đoàn, Thanh niên tiền phong, Thanh niên cứu quốc có vũ trang làm nòng cốt cho lực lượng quần chúng tiến hành biểu tình, chiếm các công sở, giành chính quyền.  Riêng ở Chợ Lớn, nhờ có lực lượng quần chúng và lực lượng vũ trang mạnh nên đã vận động được lực lượng vũ trang Bình Xuyên có căn cứ trong rừng Sác ngả theo cách mạng.

Mỹ Tho, là nơi đối phương, kể cả Nhật và chính quyền tay sai, có lực lượng vũ trang khá mạnh, lại chưa dễ dàng hạ vũ khí. Tình hình đó đòi hỏi cách mạng phải vận dụng bạo lực vũ trang mạnh mẽ hơn địch mới có thể thành công. 

Sau khi tỉnh Tân An khởi nghĩa thành công, lực lượng vũ trang và nhân dân huyện Cai Lậy đã nôi dậy, bất ngờ tấn công bắt tên quận trưởng Nguyễn Văn Tâm khét tiếng tàn ác chống phá cách mạng, buộc bọn lính bảo an buông súng dầu hàng. Đêm 24-8, đội thanh niên xung kích có vũ trang gây áp lực buộc lính Nhật phải đứng trung lập; đồng thời uy hiếp lính bảo an, bắt thêm mấy tên phản động có tội ác. Do vậy, đến ngày 25-8, khởi nghĩa ở Cai Lậy đã thành công. 

Thủ Dầu Một, là tỉnh tiếp giáp với Sài Gòn, Gia Định; lại là tỉnh có điều kiện trong việc xây dựng, phát triển lực lượng vũ trang do tại đây, phong trào đấu tranh của công nhân đồn điền cao su, dưới sự chỉ đạo của những người cộng sản, từ nhiều năm trước, đã có bước phát triển. Từ sau ngày 9-3, những người công nhân đồn điền đã ráo riết thu, tìm, sắm sửa vũ khí. Cho đến trước khởi nghĩa, nhiều địa phương trong tỉnh đã xây dựng được các đội du kích, tự vệ.

Ngày 24-8, công nhân có vũ trang đã kéo về thị xã. Ngày 25-8, nông dân có tự vệ nửa vũ trang cùng công nhân và các tầng lớp khác có tới 5 vạn người kéo về thị xã dự mít tinh. Một số đội vũ trang được phân đi các ngả bố trí đề phòng Nhật và bọn tờrốtkít gây xung đột trong khi ta giành chính quyền. 

Sau ngày khởi nghĩa thành công, lực lượng vũ trang Thủ Dầu Một còn chặn đánh đoàn xe Nhật trên đường Bình Đức - Lái Thiêu, thu toàn bộ vũ khí. Ở các xưởng sản xuất vũ khí, công nhân còn thuyết phục được một số lính Nhật chạy sang hàng ngũ ta và giữ được hàng ngàn khẩu súng các loại, hàng trăm tấn thuốc nổ, đạn dược.

[UyenNhi05]

Ở Sa Đéc (Đồng Tháp), từ sau ngày 9-3, trong khi chuẩn bị khởi nghĩa, ở nhiều địa phương, các đội xung phong vũ trang đã được tổ chức. Một số nơi, chẳng hạn ở xã Phong Mỹ, ngày 23-8, đội xung kích vũ trang đã dùng mưu đánh chiếm đồn bảo an Phong Mỹ, bắt sống toàn bộ 13 lính bảo an và tên đồn trưởng, thu toàn bộ vũ khí đạn dược.

Ngày 25-8, hàng ngàn quần chúng cách mạng có vũ trang yểm hộ đã bao vây quận lỵ Cao Lãnh, buộc tên quận trưởng phải giao chính quyền cùng lực lượng bảo an binh và 20 súng trường. Cũng ngày 25-8, ở Sa Đéc, lực lượng cách mạng có vũ trang vây ép địch, buộc tên tỉnh trưởng phải bàn giao chính quyền cho cách mạng.

Bến Tre, nơi địch có một lực lượng vũ trang mạnh gồm khoảng 160 tới 170 lính và cảnh sát, chừng 80 súng trường, 2 khẩu liên thanh Hốt kít, 6 trung liên và một số lựu đạn do tên cò Lẫm chỉ huy, Thanh niên tiền phong đã thành lập các đội xung phong vũ trang; đồng thời, cùng với Thanh niên cứu quốc tổ chức ra “Cảm tử quân”.

Ngày 25-8, được lệnh tham gia khởi nghĩa, hỗ trợ cho quần chúng nhân dân nổi dậy, quân cách mạng đã tiến chiếm chính quyền thị xã. Chỉ trong vòng một tiếng đồng hồ, cò Lẫm phải nộp vũ khí, bảo an binh hạ súng, tên tỉnh trưởng đầu hàng. Chính quyền nhanh chóng về tay nhân dân. Ngay sau đó, ngày 27-8, chính quyền cách mạng đã xử tử hình 8 tên tay sai của thực dân Pháp có nhiều nợ máu với nhân dân các địa phương trong tỉnh.

Tây Ninh, nơi có Toà thánh Cao Đài, Nhật đã cho ra đời tổ chức “Nhật - Việt phòng vệ đoàn”. Đặc biệt, bọn “Quốc gia độc lập Đảng ‘ đã tìm mọi cách tranh quyền lãnh đạo với những người cộng sản đối với lực lượng Thanh niên tiền phong. Do coi trọng việc tổ chức các lực lượng vũ trang trên cơ sở phong trào Thanh niên tiền phong, tổ chức cách mạng ở đây đã lập ra nhiều đội du kích vũ trang, luyện tập quân sự, chuẩn bị khởi nghĩa.

Ngay sau khi Nhật đầu hàng Đồng minh, khí thế cách mạng càng lên cao, bọn Nhật hoang mang đến cực điểm. Lợi dụng thời cơ đó, Việt Minh đã thương lượng với Nhật để họ giữ thái độ trung lập. Kết quả còn khả quan đến mức, có nơi, Nhật đã cho du kích mượn súng để luyện tập quân sự, đồng thời ta đã vận động được 200 cảnh sát sẵn sàng nộp vũ khí. 

Ngày 24-8, cuộc biểu tình hàng vạn người có lực lượng vũ trang và bán vũ trang hỗ trợ đã được tổ chức rầm rộ. Ngày 26-8, chính quyền đã về tay nhân dân.

Biên Hoà, từ ngày 25-8-1945, đã tham gia khởi nghĩa cùng với Sài Gòn. Ngày 26-8, ở thị xã, nhân dân có tự vệ làm nòng cốt đã chiếm kho súng, tịch thu được gần 300 khẩu súng các loại trang bị cho các đội xung phong công đoàn.  Chính quyền địch bị giải tán.

Ngày 27, chính quyền cách mạng chính thức ra mắt quần chúng. Ngày 28, công nhân các đồn điền cao su An Lộc, Hàng Gòn, Ông Quế, Cuốctơnay, Bình Lộc, Dầu Giây có các đội vũ trang yểm hộ đã kéo về thị trấn Xuân Lộc tham gia mít tinh giành chính quyền. 

Bà Rịa, ngày 25-8, mít tinh quần chúng có khoảng 2 vạn người tham gia đã được tổ chức. Chiều 25-8, thành lập ngay chính quyền cách mạng, thống nhất lực lượng quân sự Vũng Tàu với Bà Rịa, thành lập một đội vũ trang cách mạng với hơn 20 khẩu súng, tăng cường cho lực lượng cách mạng. 

Gò Công, ngày 24-8, ta tổ chức mít tinh lớn tại thị xã có các lực lượng vũ trang và bán vũ trang tham gia. Tại cuộc mít tinh, chính quyền cách mạng đã ra mắt quần chúng và chính quyền cách mạng quyết định đổi tên tỉnh Gò Công thành tỉnh Trương Công Định.

Vĩnh Long, Trà Vinh, hai tỉnh nằm giữa sông Tiền và sông Hậu. Trước ngày khởi nghĩa, ở Vĩnh Long có tới một trung đoàn quân Nhật đóng. Sau khi Nhật đầu hàng, bọn thân Nhật ở đây hoang mang. Phong trào Thanh niên tiền phong của ta lại mạnh lên khiến tên tỉnh trưởng và phó tỉnh trưởng cùng một số công chức cao cấp đều xin gia nhập Thanh niên tiền phong, nhưng ta không chấp nhận.

Ở cả hai tỉnh, Thanh niên cứu quốc và Thanh niên tiền phong đã có các đội xung phong vũ trang. Trước ngày khởi nghĩa, Việt Minh đã hoàn toàn nắm được lính mã tà, cảnh sát và phần lớn lính tập. Do đó, ngày 25-8 ở Vĩnh Long và ngày 26-8 ở Trà Vinh, Việt Minh đã giành được chính quyền nhanh chóng, không tốn một viên đạn.

[UyenNhi05]

Long Xuyên (nay là An Giang), đã giành chính quyền tỉnh ngày 25-8, đồng thời với Sài Gòn. Do phải đối phó với lực lượng Hoà Hảo cũng muốn giành chính quyền tranh với Việt Minh nên lực lượng vũ trang cách mạng ở đây phải hành động trước.

Ở huyện Chợ Mới, các đội xung phong vũ trang được thành lập. Đây là lực lượng do Đảng lựa chọn từ các đảng viên và các đội viên Thanh niên tiền phong tích cực. Ngày 23-8, các đội xung phong vũ trang đến bắt tên quận trưởng phải trao nộp vũ khí, đã thu được hơn chục khẩu súng để tự trang bị. 

Đêm 24-8, đoàn biểu tình của huyện Chợ Mới có lực lượng vũ trang dẫn đầu kéo lên thị xã phối hợp với các đoàn biểu tình từ các nơi khác kéo đến cùng tham gia giành chính quyền tỉnh. Lực lượng quần chúng nửa vũ trang có các đội vũ trang xung phong làm nòng cốt đã áp đảo lực lượng Hoà Hảo do Huỳnh Phú Sổ cầm đầu làm thất bại âm mưu lấy lại chính quyền từ tay Việt Minh của họ. Ngày 25-8, chính quyền cách mạng tỉnh Long Xuyên (An Giang) đã về tay nhân dân.

Cùng ngày, nhân dân Tân Châu, Châu Đốc cũng giành được chính quyền. Riêng huyện Tịnh Biên, đến ngày 28-8, chính quyền mới về tay nhân dân.  Tất cả các nơi trong tỉnh đều bằng áp lực quần chúng có lực lượng vũ trang làm nòng cốt uy hiếp tinh thần địch và giành được chính quyền không phải đổ máu. Khởi nghĩa đã thành công, thu được nhiều súng đạn. Nhờ vậy, Long Xuyên đã có thể viện trợ được cho Hà Tiên 30 khẩu súng, Cần Thơ 30 khẩu súng và Sa Đéc 20 khẩu súng ngay trong những ngày khởi nghĩa tháng Tám.

Cần Thơ, thủ phủ của miền Tây Nam Bộ đã khởi nghĩa thành công ngày 26-8 trong một tình thế phức tạp. ở đây, nhiều giáo phái như đạo Thiên chúa mà một số chức sắc lớp trên có xu hướng thân Pháp. Nhưng Đạo Tình độ cư sĩ có tinh thần dân tộc đã ngả theo Việt Minh. Đạo Cao Đài nhiều phái: phái Cao Đài Tiên Thiên và phái Cao Đài Hậu Giang có cảm tình với cách mạng; nhưng phái Cao Đài Tây Ninh lại kỳ vọng vào Nhật và Cường Để. Riêng một bộ phận lạc hậu trong lực lượng Hoà Hảo do Huỳnh Phú Sổ cầm đầu thì ra mặt tranh chấp với Việt Minh.

Trước tình hình đó, lãnh đạo cách mạng Cần Thơ đã dựa vào bạo lực chính trị và vũ trang của quần chúng, có các đội xung phong vũ trang của Thanh niên tiền phong làm nòng cốt để tiến hành khởi nghĩa. 

Ngày 26-8, toán vũ trang xung kích đã hỗ trợ cho hàng vạn quần chúng bán vũ trang kéo tới bao vây, áp đảo các lực lượng chống đối, nhanh chóng giành được chính quyền. Quân đội của chính quyền thân Nhật do Dương Văn Minh chỉ huy đã được ta thuyết phục, chấp nhận không kháng cự. Riêng việc giao thiệp với Huỳnh Phú Sổ và Chung Bá Khánh (đại diện Hoà Hảo) là có khó khăn, nhưng cuối cùng chính quyền cách mạng cũng đã về tay nhân dân.

Ở Rạch Giá, từ tháng 7-1945, Mặt trận Việt Minh đã tích cực chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa, đẩy mạnh phong trào thanh niên, tự vệ luyện tập quân sự kết hợp với tuyên truyền vận động chính trị. Ngày 26-8, Uỷ ban giải phóng đã yêu cầu tên tỉnh trưởng trao chính quyền, nộp vũ khí. Ngày 27-8, lực lượng vũ trang cùng nhân dân đã tiến hành cướp khí giới của mật thám và cảnh sát, bắt giam một số tên đầu sỏ; đồng thời chiến các công sở, giữ trật tự trị an trong thành phố. Ngày 28-8, quần chúng nhân dân, có lực lượng vũ trang làm nòng cốt đã tổ chức một cuộc biểu tình lớn chào mừng thắng lợi. 

Ở Sóc Trăng, các tôn giáo như Thiên chúa giáo, Phật giáo Cao Đài, Hoà Hảo và các nhà sư Khơ Me đều đoàn kết trong Mặt trận Việt Minh. Các đội vũ trang được thanh niên các dân tộc, các tôn giáo tự nguyện tham gia. Ngày 25-8, cuộc biểu tình lớn của quần chúng có lực lượng vũ trang hỗ trợ đã thành công trong việc giành chính quyền, tiếp thu các công sở trại lính…

Hà Tiên, lực lượng vũ trang làm nòng cốt cho 3.500 Thanh niên tiền phong. Tất cả đã cùng nhân dân tham gia giành chính quyền thắng lợi. Ngày 28-8, sau khi giành chính quyền, lực lượng vũ trang cách mạng đã buộc Nhật trao lại trên 20 kho gạo cho ta.

Bạc Liêu - Cà Mau, trong những ngày tháng Tám, các đội tự vệ và các đội vũ trang tuyên truyền được phát triển, đẩy mạnh các hoạt động, nhằm thâm nhập vào chính quyền xã và bảo an binh của địch. Uỷ ban khởi nghĩa nắm được tổ chức Thanh niên tiền phong, khẩn trương chuẩn bị khởi nghĩa, giành chính quyền.