Paris Saigon Hanoi

[chuongxedap]

Tuy nhiên, những sự việc lộn xộn ngày càng xảy ra nhiều. Đúng vào ngày 19/8, qua một cuộc biểu tình của các công nhân viên chức đòi độc lập và thống nhất Tổ quốc, các cán bộ Việt Minh đã lọt vào thành phố và thuyết phục được vị khâm sai theo họ và chiếm chính quyền. Lập tức họ mở những cuộc tiếp xúc với các đảng phái quốc gia (Đại Việt...) và với các cơ quan của Nhật.

Trong lúc này tại khu du kích, Việt Minh đang chuẩn bị. Họ chuyển cho OSS Mỹ một tư liệu nói rõ rằng: Nếu người Pháp muốn trở lại như những người chủ thì họ sẽ vấp phải một sự kháng cự của toàn dân; ngược lại nếu thái độ của họ là thái độ hữu nghị và không thống trị thì họ sẽ được đối xử thân thiện như tất cả các ngoại kiều khác (28 ).

Không thể chờ đợi - vì mưa nhiều quá - một sự đáp ứng của Pháp đối với những đề nghị của họ, Bộ Tham mưu Việt Minh quyết định, ngày 10/8, sẽ triệu tập vào ngày 13 một Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng tại Tân Trào. Mấy chục đại biểu có mặt tại Đại hội ngày 13 đã quyết định thành lập một Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc và ngay tối hôm đó phát lệnh Tổng khởi nghĩa. Một Đại hội nhân dân toàn quốc họp ngày 16, chuẩn y kế hoạch hành động, mà hiệu quả đầu tiên sẽ là việc cướp chính quyền tại Hà Nội ngày 19; tiếp đó là những hành động quyết định tại Huế rồi tại miền Nam.

Ngày 20, Bảo Đại - mà Việt Minh Hà Nội vừa yêu cầu thoái vị - gửi một công hàm cho tổng thống Truman, nhờ chuyển cho cả Attlee, Tưởng Giới Thạch và Staline. Trong bức công hàm, Bảo Đại khẳng định rằng Việt Nam không thể nào đặt trở lại dưới chế độ thuộc địa mà không có nguy cơ làm phương hại cho hòa bình thế giới và yêu cầu tổng thống Truman vì chính quyền lợi của nước Pháp, nói cho tướng De Gaulle, lúc này đang chuẩn bị sang Washington, hiểu kỹ điều này (29).

Nhưng các phái viên Việt Minh đang đến Huế và ngày 24, vua Bảo Đại báo cho các cố vấn của ông biết ông đã quyết định thoái vị. Ngày 25 ông thoái vị và trao lại cho đại diện Việt Minh thanh kiếm và chiếc ấn của nhà vua. Văn bản thoái vị đã được ký (30).

Con người mà từ đây và trong thời gian rất lâu, người ta gọi là “cựu hoàng đế” và chính thức trở thành “công dân Vĩnh Thụy” đã giao lại quyền bính cho chính phủ Cộng hòa mà người ta đã loan báo sẽ thành lập trong một ngày rất gần. Thế cái “mệnh trời” đâu? Những ngày quyết định này thì ai là kẻ “thu mệnh trời”?

Ngày 25/8, tại Sài Gòn, Việt Minh ký một công ước với các đảng phải quốc gia. Sự thống nhất của Việt Nam được hoàn toàn khẳng định, và vài ngày sau, khi các lính com măng đô Pháp mạo hiểm đi về vùng nông thôn hay sang vùng duyên hải Việt Nam, họ sẽ có thể chứng kiến rằng Việt Minh đã nắm chính quyền khắp cả mọi nơi qua các “Ủy ban Nhân dân” (31).

Điều mà các kho lưu trữ vừa tiết lộ và cho đến ngày hôm đó hoàn toàn không ai biết đến, là Chính phủ Pháp đã biết tất cả những sự kiện nói trên. Chính phủ Pháp đã thông qua hai bức điện quan trọng, xác định lại lập trường chính thức của Pháp trước những yêu sách của nhân dân Đông Dương (32), theo một chiều hướng kiên quyết hơn, cứng nhắc hơn. Điều ưu tiên dành cho việc gửi cấp tốc quân sang Đông Dương và cho việc thiết lập lại chủ quyền Pháp ở đây. Nhưng bây giờ thì người ta biết rằng ngày 20/8, từ Côn Minh, tướng Alessandri, phái viên chính phủ, đã thông báo cho Paris về ba văn bản vừa phát đi hôm trước qua Đài phát thanh Việt Nam và đặc biệt là bản thông điệp của Bảo Đại gửi tướng De Gaulle, và nhấn mạnh:

“Chúng ta đã tới một thời điểm quyết định mà Tổng phái đoàn không còn có thể tự mình đáp ứng được; nhất là khi chúng tôi bị bó tay vì những bức điện số 1303/1304 xóa bỏ những chỉ thị của các bức điện 1247/1255. Nhiều nhận xét ăn khớp với nhau rút ra từ các lần tiếp xúc với các đảng phái quốc gia và nhất là với Việt Minh mà tôi đã báo cáo lại với Ngài, chứng minh rằng một sự hợp tác vẫn còn có triển vọng, với điều kiện là chúng ta biết nói đến, theo lời văn bức điện 1247 của Ngài, chữ “độc lập” vào lúc nào phù hợp. Không một chữ nào thay thế được chữ này. Ngoài ra, chắc chắn là người Annam thích giấy trắng mực đen hơn là cái “tinh thần” và họ yêu cầu Ngài trước hết là giữ uy tín cho họ; và chắc chắn là chúng ta có thể thêu dệt lên chung quanh chữ độc lập ấy những lời bảo đảm mà kết quả là sẽ dẫn đến trong một thời hạn có thể kéo dài tương đối, sự thiết lập một quy chế tự trị bao gồm những mối liên hệ khá chặt chẽ với nước Pháp.

“Rất đáng tiếc là chính phủ tự thấy đặt vào cái thế bắt buộc phải phát biểu quan điểm của mình trước khi có điều kiện thiết lập được những mối liên hệ chặt chẽ với bên trong, một thiếu sót gây nên do ác ý của các nước đồng minh. Nếu chính phủ thấy cần phải chờ đợi là một tư thế không phải không bất lợi cho ta - bằng cách lẩn tránh đằng sau sự vắng mặt của tướng De Gaulle, thì phải gợi ý cho tướng De Gaulle thực hiện tại Washington bằng cách nào ông thấy thức thời nhất, một lời tuyên bố có cái giọng cởi mở rộng rãi hơn nhiều so với bản tuyên bố ngày 24/3/1945 vừa qua”... (33).

Trong một bức điện cùng ngày gửi Bộ trưởng thuộc địa, Pignon, lúc này đang ở bên cạnh Alessandri tại Côn Minh, viết thêm:

“Vấn đề cơ bản hiện nay là tới Huế và tiếp xúc với triều đình. Tôi sẽ cố gắng đến Annam một khi tôi vào được Đông Dương. Ngay từ bây giờ, người Pháp đầu tiên được tiếp xúc phải tỏ ra là người dễ tin tưởng và cố gắng để biết thật chính xác triều đình Huế đang mong muốn Chính phủ Pháp nói đến chữ nào trong tuyên bố của chính phủ. Đừng quên rằng với người Annam, giấy trắng mực đen quan trọng hơn là tinh thần (34)

Ký tên: PIGNON”

[chuongxedap]

Ngày 26/8, Pignon sẽ trở lại Calcutta. Ngày 28, đi từ Jessore (Bengale), căn cứ của Lực lượng 136, phái đoàn Lambda (6 người). Mục tiêu: “Đến Huế, tiếp xúc với Vua Bảo Đại nhằm tránh cho ông ta khỏi quyết định điều gì trước khi các nhà chức trách có thẩm quyền tới; đảm nhận lấy việc bảo vệ quyền lợi nước Pháp trong lúc đợi chờ”.

Ngày 28, tên com măng đô nhảy dù xuống cách Huế 20 km và bị bắt ngay; bốn trong số các nhân viên của hắn sắp bị toi mạng. Một trong những tên sống sót là Michel de Bourbon Parme, bị giam ở Vinh, chỉ được phóng thích vào tháng 6/1946. Như vậy cái dự định liên lạc với Huế, tiến hành vào lúc Bảo Đại thoái vị rồi, đã thất bại hoàn toàn (35).

Những nơi khác cũng đều thất bại. Ngày 22/8, Cédile được cử làm ủy viên Cộng hòa Pháp tại Nam Kỳ, đã nhảy dù xuống vùng châu thổ sông Mêkông. Ông ta bị quân Nhật bắt và đưa về Sài Gòn. Phía Bắc, Messmer, được cử làm ủy viên Cộng hòa Pháp tại Bắc Kỳ, nhảy dù ngày 22 xuống chân núi Tam Đảo (sau khi lượn trên thành phố Hà Nội) cùng với hai đồng đội, cũng bị Việt Minh bắt. Calcutta sẽ không có tin tức gì về ông ta cũng như về phái đoàn “Lambda”.

Nếu nghĩ rằng những tin tức này các cấp tối cao không biết thì quả là không thực tế. Ở đây nữa, các lưu trữ tiết lộ rằng: từ Paris, các bức điện ngày 22/8 của Alessandri/Pignon đã được chuyển ngày 26 qua Washington cho De Gaulle và Bidault và hai ông này đã nắm được bức thông điệp của Bảo Đại gửi nhân dân Pháp.

Trong bức điện Alessandri/Pignon nói thêm:

“Dĩ nhiên chúng ta có thể chỉ ra lối chơi hai mặt của Bảo Đại nhưng làm như vậy sẽ dẫn tới hậu quả tai hại là giảm mất uy tín của nhà vua, và cả ê kíp lãnh đạo từng cộng tác với Nhật Bản sẽ phải “biến” đi.

“Vấn đề độc lập của nước Việt Nam vẫn cứ được đặt ra và điều chúng ta quan sát được ở Trung Quốc không cho phép chúng ta giả thiết rằng có một sự phản ứng có lợi cho Pháp từ phía người Mỹ mà chúng ta đang tiếp xúc ở Côn Minh. Những người Mỹ này thanh minh cho thái độ hiện nay của họ cũng như cho những điều trở ngại đến việc các phái đoàn của ta vào Đông Dương, rằng họ lo ngại sẽ xảy ra những vụ lộn xộn bắt buộc các phái đoàn của ta phải can thiệp. Họ tuyên bố muốn tự họ tìm hiểu lấy tình hình. Lời giải thích này có thể là chân thành, nhưng ta vẫn được phép tin rằng nó không che đậy được hoàn toàn cái thái độ của Mỹ trên đây.

“Trong một chừng mực nào đó, chúng ta đã đi bước đầu, bằng những cuộc hội đàm với Việt Nam, nhưng Việt Nam cũng có thể cải chính dễ dàng những điều họ đã đề nghị nếu tình hình quốc tế có chiều hướng thuận lợi cho nền độc lập toàn vẹn của Việt Nam. Chỉ duy nhất một bản tuyên bố của Chính phủ có thể xác định chỗ đứng của đôi bên.

“Hiện nay, hoạt động của tướng De Gaulle tại Washington và nếu như có thể thì một bản tuyên bố thẳng thắn của tổng thống Truman nữa có thể lật ngược tình thế một cách có lợi cho ta.

“Vả lại, để có thể nói chuyện rõ ràng với những người quốc gia Việt Nam cũng như với người Trung Quốc, thì vấn đề cơ bản là chúng ta phải nắm chắc ngày nào đội quân viễn chinh sẽ đến. Sau sự thiệt hại gây ra cho chúng ta ở Trung Quốc do sự thông báo không có hiệu quả tiếp theo về “đạo quân viễn chinh” của tướng Leczerc, chúng ta không thể liều lĩnh đề cao đạo quân viễn chinh ấy khi chưa chắc chắn nó sẽ đến hay không”. ]

Quai d’Orsay nói thêm:

“Bức điện này đòi hỏi tôi có những nhận xét dưới đây:

“1. Chắc chắn là nhân vật Bảo Đại, bị mất uy tín nhiều tại Annam, đã đi tìm một sự phục hồi uy tín muộn màng bằng cách chơi con bài Nhật Bản. Chỉ sau khi hành động như vậy rồi, ông ta mới tìm đến với người Mỹ nhằm thực hiện một kiểu đe dọa khác. Điểm này thế nào cũng sẽ được nhắc đến trong các cuộc hội đàm.

“2. Tướng Alessandri nhìn đường lối chính trị của Mỹ dưới một góc độ hoàn toàn địa phương. Ngoài ra, rõ ràng là các nhà chức trách quân sự Mỹ tại Trung Quốc chưa nhận được những chỉ thị cụ thể của Washington ủng hộ chúng ta.

“3. Bản tuyên bố của Ngài trong cuộc họp báo đã điểm lại tình hình Đông Dương một cách đúng đắn. Tuy vậy, vấn đề Annam thực sự đáng được nghiên cứu một cách riêng biệt. Có thể là việc duy trì “dân tộc Annam”¹ là thích hợp để mang lại cho chúng ta một giải pháp đúng. Một khi người ta đã nói “dân tộc Annam” thì người ta cũng phải nói “dân tộc Campuchia” và nói “dân tộc Lào” cũng chẳng có gì là tai hại cả.

“4. Điểm nhọn của vấn đề hiện nay là cho phép những nhân vật như Bảo Đại rút lui mà chẳng có gì là mất thể diện. Điều đó không có nghĩa là chúng ta phải tiếp tục dùng ông ta và tôi cũng đồng ý với ông đô đốc d’Argenlieu để nhận xét rằng quả vậy, đã đến lúc nên thôi dùng ông ta. Tuy nhiên, trong cái thời kỳ quá độ này, nó có thể kéo dài bao lâu mà sự có mặt của chúng ta chưa được vững chắc thì sẽ không nên để Bảo Đại và chính phủ Annam tự giam mình vào các công thức không có lối thoát, bởi vì như vậy, cuộc xung đột giữa họ với chúng ta sẽ nổ ra trên một bình diện cực kỳ nguy hiểm cho hoạt động của chúng ta sau này. Vì vậy, tôi tự cho phép gợi ý rằng các lời tuyên bố của Ngài, tuy không đề cập tới chữ độc lập, vẫn phải diễn đạt được sự hiểu biết của nước Pháp về những nguyện vọng tự nhiên của dân tộc Annam và đương nhiên của cả dân tộc Campuchia” (36)...

Ký tên: DIPLO

______________________________________
1. Ngày 25/8, De Gaulle có đọc tại Washington một bản tuyên bố liên quan đến Đông Dương:
    “Trong giờ phút quyết định này, Nước Mẹ gửi tới những đứa con của mình tại liên bang Đông Dương bằng chứng của niềm vui sướng, chăm sóc và biết ơn của mình”.
    Bản tuyên bố ngày 19/8 không mấy thích hợp với tình hình thực tế lúc đó: “Qua thái độ của họ trước kẻ xâm lăng, qua lòng trung thành của họ đối với nước Pháp, những người con của Đông Dương đã tỏ ra xứng đáng với một cuộc sống dân tộc phóng khoáng, tự do hơn”.

[chuongxedap]

Sainteny ở Hà Nội

Ngày 15/8, Ross (DGER, Calcutta) từ Candy về, gửi một thông điệp cho Sainteny tại Côn Minh, chủ yếu nói:

“… Tôi đã báo cáo với Paris rằng mối nguy cơ chính hiện nay, như ông nói, là từ phía người Trung Quốc và do đó chúng tôi cố gắng nhờ một phương tiện của Mỹ để đưa ông đi một mình hoặc với người Mỹ tới Hà Nội”... (37).

Ngày 20, Sainteny nói rõ với Ross rằng ông ta không thể đi Hà Nội bằng máy bay sẵn có của Pháp được, vì đã bị người Trung Quốc niêm phong mất rồi. Ông ta nói thêm:

“Tiếp tục đường lối chính trị mà chúng ta đã cùng nhau quyết định và ông đã cho phép tôi thi hành, tôi đành chơi lá bài OSS, đồng thời vẫn rất thận trọng...

“Theo cách nhìn của phía người Mỹ thì tình hình chắc chắn sẽ như thế này:

“Trước hết, thái độ của người Annam sẽ như thế nào:

“a) Đối với việc người Pháp quay trở lại?

“b) Đối với sự chiếm đóng của Trung Quốc?

“Chuyện “dự báo thời tiết” ấy, hình như một mình OSS chịu trách nhiệm. Để hoàn thành tốt đẹp và nhanh chóng nhiệm vụ của mình, OSS cần có người Pháp tham gia. Nó đã đề nghị tôi hợp tác với nó trong chuyện thăm dò này, cũng như trong những việc chuẩn bị khi quân đội Đồng minh đến. Tôi đã tức thời nắm lấy thời cơ và sẽ lợi dụng thời cơ đưa vào theo cùng với tôi càng nhiều phần tử DGER càng hay.

“Vì rằng trong vấn đề này chúng ta chỉ có lợi, tôi dự kiến sẵn sàng giúp OSS xác định được một khái niệm về tình hình chính trị ở Đông Dương, nhưng cũng để củng cố chỗ đứng của nước Pháp mới tại Đông Dương, bằng cách chống đối lại quyết liệt mọi âm mưu khôi phục quyền lực của những phần tử Vichystes cũ (theo chính phủ Pétain-LND) - là điều không thể tránh khỏi gây phản ứng của các đảng phái cách mạng mà người Mỹ dường như kinh sợ nhất.

“Vậy hầu như chắc chắn rằng quân đội Đồng minh chỉ vào Bắc Bộ khi nào OSS đã chỉ rõ cho Trùng Khánh biết việc quân Đồng minh đổ bộ vào Bắc Bộ sẽ gây ra những phản ứng nào. Khi đó mới quyết định quân đội những nước nào sẽ đổ bộ lên, quân Trung - Mỹ ư? Một mình quân Trung Quốc ư? Hay quân Pháp có thể có vị trí xứng đáng của mình trong đó? Tóm lại, có nghĩa là, theo ý tôi, việc quân Đồng minh vào Đông Dương chưa xảy ra ngay đâu.

“Về phần tôi, nếu mọi sự diễn biến bình thường, tôi hy vọng có thể cài vào theo tôi khoảng 300 người trực thuộc M.5. Tôi dự tính, trong một sự bí mật tuyệt đối, làm sao tăng cường được yếu tố chống đối cơ sở đầu tiên ấy. Có thể tôi sẽ bị (điều này không nằm trong thói quen của tôi) theo dõi khá sít sao và bị trói chặt chân tay ở Hà Nội. Tôi sẽ cố gắng bí mật bám chắc lấy Calcutta”... (38 )

Cuối cùng, ngày 22/8, sau một loạt những chuyện rắc rối, Sainteny đã có thể cùng với bốn đồng đội theo phái đoàn đầu tiên của OSS, do tiểu đoàn trưởng Patti dẫn đầu, hạ cánh xuống Hà Nội. Toàn thành phố sáng rực màu cờ Việt Minh.

Sau khi tiếp xúc được tại khách sạn Métropole với những người dân Pháp rất kích động trước cái việc ông ta đến Hà Nội, Sainteny cùng những kẻ đồng hành của ông được đưa về phủ Toàn quyền; tại đây, lấy cớ là để tránh những chuyện bất trắc, ông ta bị quân đội Nhật cách ly - thực chất là bị giam - không tài nào bắt liên lạc được với thành phố.

Chính là phái đoàn Mỹ tiếp xúc với Bộ Tham mưu Nhật Bản và với những nhà chức trách mới của Việt Nam. Bộ Tham mưu Nhật Bản hình như đang chuyển giao nhẹ nhàng mọi quyền hành ở Việt Nam sang cho chính phủ mới đó trong khi một luồng gió tuyên truyền chống Pháp đang thổi mạnh tại đô thị này, tạo thành một không khí căng thẳng rất nguy hiểm cho người châu Âu. Những nhân vật khiêu khích tích cực hoạt động, bắt đầu, hình như thế, từ những phần tử quốc gia thân Nhật. Các tù binh chiến tranh, Pháp hay Đồng minh, không thể nào phóng thích nổi.

[chuongxedap]

Ngày 26, Ủy ban Dân tộc Giải phóng (Việt Minh) thành lập ở Tân Trào, ra công khai, và Patti, sau khi gặp ông Giáp, đã được ông Hồ Chí Minh tiếp, ông Hồ Chí Minh vừa về Hà Nội, ở đây, sự hiện diện của ông hầu như vẫn còn giữ bí mật. Patti nói với ông rằng Sainteny muốn rất nhanh chóng được nói chuyện với Việt Minh. Nhưng ông Hồ tỏ ra rất tiếc là người Pháp đã không hưởng ứng những đề nghị vừa rồi của ông. Ngày 27, ông Võ Nguyên Giáp, mà ông Hồ đã cử làm Bộ trưởng Nội vụ, vào phủ Toàn quyền để thảo luận, trước mặt Patti, với Sainteny. Ông Võ Nguyên Giáp không hề tỏ ra chút gì thù địch cả. Ông chỉ trình bày giản dị rằng Việt Minh hiện nay là người làm chủ nước Việt Nam, rằng Việt Nam vừa thành lập một chính phủ lâm thời và ông hy vọng, nước Pháp sẽ quan tâm, lưu ý đến thực tế đó. Theo Sainteny thì ông Giáp “mong ước có sự tiếp xúc chặt chẽ giữa chúng tôi với nhau và nói rõ rằng các bạn đồng sự của ông và bản thân ông sẽ sung sướng được nhận những lời khuyên bảo và chỉ giáo” (theo nguyên văn). Những nguyện vọng của chính phủ mà ông là thành viên không có gì là quá mức, và ông tin chắc rằng “nước Pháp không những sẽ hiểu những nguyện vọng đó mà còn sẽ coi như đó là nguyện vọng của chính mình”(39).

Sainteny trách Việt Minh đã thông báo cho thế giới rằng Việt Nam không thích có sự hiện diện của Pháp tại Đông Dương nữa và đã làm dấy lên một làn sóng thù địch với Pháp khắp nước. Ông ta loan báo rằng nước Pháp mới đang lựa chọn một đường lối chính trị rộng rãi đối với Đông Dương, mà người ta sẽ thấy ứng dụng nay mai sau khi quân Nhật và quân Trung Quốc đã rời khỏi nước Việt Nam. Ông Giáp hỏi các chi tiết và trước mối hoài nghi của ông, Sainteny tỏ ra cứng rắn, nhắc lại rằng Đông Dương vẫn nằm dưới quyền của nước Pháp và nước Pháp đợi xem những người lãnh đạo mới hành động ra sao để quyết định họ có xứng đáng được củng cố hay không. Người ta sẽ căn cứ vào cách họ giữ gìn trật tự và an ninh để có những xét đoán về họ. Sainteny báo cho ông Giáp biết quân Trung Quốc sẽ tới để giải giáp quân Nhật và đây là một vấn đề nghiêm trọng bởi vì chắc chắn còn lâu mới mời được họ rút lui.

Theo Sainteny thì cuộc hội kiến đã kết thúc cũng lịch sự như nó đã bắt đầu. Ông Giáp tuyên bố rất hài lòng và mong muốn”những cuộc hội đàm như vậy sẽ còn tiếp diễn càng nhiều càng hay” (40).

Ông Hồ Chí Minh và ông Võ Nguyên Giáp sắp sửa bộc lộ với Patti nỗi e ngại của mình trước tin phong thanh về những ý đồ của Pháp đã tuyên bố ra và trước những vụ thả dù nhiều nhân viên mật vụ Pháp tại nhiều nơi trên lãnh thổ Việt Nam. Nhưng trước hết họ tỏ ra rất lo ngại trước việc quân Trung Quốc đang sắp sửa kéo đến, nhất là các lực lượng quân sự tỉnh Vân Nam và cùng với họ là những phần tử quốc gia cánh hữu và thân Trung Quốc của Đồng Minh Hội và của VNQDĐ (Việt Nam Quốc dân Đảng) (41).

Việc kiểm soát đất nước giờ đây trên thực tế đã được thực hiện trên toàn lãnh thổ.

Tại Sài Gòn, Việt Minh đã thành lập cùng với những phần tử quốc gia một mặt trận và dựng lên một Ủy ban Hành chính lâm thời của miền Nam. Ngày 30/8, cuối cùng người ta nhận được tin nhà vua đã chính thức thoái vị.

Từ ngày 27/8 Ủy ban Dân tộc giải phóng tại Hà Nội đã đổi thành “Chính phủ Lâm thời”. Ngày 2/9, thành phần Chính phủ Lâm thời được công bố cho mọi người và ông Hồ Chí Minh xuất hiện từ trong bóng tối ra công khai. Ông giữ chức Chủ tịch Chính phủ kiêm Bộ trưởng Ngoại giao. Ông Võ Nguyên Giáp giữ chức Bộ trưởng Nội vụ, ông Trần Huy Liệu - Bộ trưởng Tuyên truyền, ông Chu Văn Tấn - Bộ trường Quốc phòng, ông Phạm Văn Đồng - Bộ trưởng Tài chính, ông Nguyễn Mạnh Hà - Bộ trưởng Kinh tế v.v... Ít lâu sau đó, Bảo Đại, bây giờ trở thành công dân Vĩnh Thụy, được phong chức “Cố vấn tối cao của Chính phủ”.

Sainteny vẫn bị “o ép” và không nhận được chỉ thị gì, luôn luôn tấn công Calcutta bằng những bức điện tuyệt vọng. Ngày 28, ông ta đã quả quyết: “Chúng ta đang đứng trước một âm mưu nhiều bên liên hợp lại nhằm tẩy chay người Pháp ở Đông Dương... Đến lúc này, ta phải hiểu rằng miền Bắc Đông Dương không còn là thuộc Pháp nữa” (42).

Ngày 31, Sainteny nhấn mạnh:

“Tôi không có cách nào duy trì được chỗ đứng hiện tại của tôi nếu Ngài không lợi dụng sự có mặt của tướng Leclerc tại Tokyo, có ngay được cho tôi một cái giấy xác định chính thức rằng tôi là kẻ tiên phong của phái đoàn Pháp. Sự xác nhận này phải do Tokyo trực tiếp thông báo cho Bộ chỉ huy quân đội Nhật tại Bắc Kỳ. Thiếu tờ thông báo ấy, tôi sẽ bắt buộc phải rời bỏ phủ Toàn quyền; mà hiện nay người Pháp còn đang chiếm đóng, mặc dù thực chất họ là những tù nhân, điều này vẫn gây ấn tượng sâu sắc cho người Việt Nam, làm phiền hà cho Việt Minh, và tăng sức mạnh cùng hy vọng cho người Pháp. Ai cũng thấy việc đó mang ý nghĩa khẳng định chủ quyền của chúng ta.

“Tôi yêu cầu Ngài hiểu rằng chúng ta được cái may mắn hiếm có là ở ngay giữa lòng Chính phủ Pháp tại Đông Dương. Chúng ta không nên sai lầm mà thực hiện một “cuộc thoái vị” mới. Chuyến công tác của tôi phải được chính thức hóa chứ không bị lãng quên như cái vẻ bề ngoài hiện nay của nó, là điều mà cả Việt Minh, quân Nhật cũng như Đồng minh đang gấp rút lợi dụng một cách có hại cho nước Pháp.

“Vấn đề nhân sự không quan trọng: nếu Ngài thấy tôi không đủ tư cách đảm nhiệm, hãy cho tôi biết nên trao quyền chỉ đạo lại cho ai. Chúng ta phải làm tất cả để chỗ đứng mà chúng ta đã tạo được và duy trì được qua bao nhiêu khó khăn gian khổ khỏi bị bỏ rơi” (43)

[chuongxedap]

Tuy nhiên, trong một văn bản có lẽ là chỉ thị đầu tiên của mình, vị Cao ủy mới, đô đốc d’Argenlieu đã ra lệnh: (44) “Đối với các chính phủ mới thành lập của Đông Dương, giữ thái độ quan sát”...

Leclerc là đại diện của ông ta đã nhận chỉ thị.

Nhưng Côn Minh đã chặn bức điện của Sainteny gửi Calcutta, và Alessandri cùng Pignon phản ứng ngay từ 1/9; họ cho Calcutta biết rằng theo ý họ thì nên củng cố chứ không hạ thấp cái vị trí của Sainteny tại Hà Nội. Tiếp theo là Alessandri, với tư cách là “Tổng đại diện của GPRF”, đã gửi luôn ngày hôm ấy cho Sainteny bức điện dưới đây:

“Theo lệnh của Tổng đại diện và phù hợp với những chỉ thị của Chính phủ, ông được chính thúc ủy nhiệm bên cạnh Bộ chỉ huy quân sự Nhật Bản và chính phủ Annam đương chức, với tư cách là quan sát viên. Ông không lên mở những cuộc đàm phán mà chỉ nên thu thập mọi tư liệu có thể sử dụng làm cơ sở để mở những cuộc đàm phán tương lai” (45)

Muộn mất rồi! Sainteny không thể tiến hành một cuộc dàn xếp nào có ý nghĩa nữa. Ngày trọng đại của Việt Nam đã đến, cái ngày mà suốt một tuần lễ nay người ta chuẩn bị chào đón khắp mọi nơi. Ngày 2/9, trong lúc tại vịnh Tokyo, nước Nhật ký văn bản đầu hàng, thì tại Hà Nội, trước một đám đông dân chúng mà Sainteny ước lượng có đến 500.000 người, ông Hồ Chí Minh cùng một lúc tuyên bố nền Cộng hòa (“Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa”) và nền Độc lập.

Một bản Tuyên ngôn Độc lập được chuẩn bị rất cẩn thận, hơi gay gắt một chút thật, nhưng đôi chỗ được dự thảo với những lời lẽ khôn ngoan. Nó được mở đầu bằng những câu sau đây:

“Tất cả mọi người đều sinh ra bình đẳng. Tạo hóa đã cho họ những quyền không ai xâm phạm được, trong đó có quyền sống quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”.

“Lời bất hủ ấy trích trong bản Tuyên ngôn Độc lập của nước Mỹ năm 1776. Suy rộng ra, câu ấy có nghĩa là: tất cả mọi dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng; dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền hạnh phúc và quyền tự do.

“Bản Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của cách mạng Pháp năm 1791 cũng nêu lên công khai rằng: “Mọi người được sinh ra tự do và bình đẳng và có quyền sống tự do và bình đẳng”.

“Đó là những sự thật không ai chối cãi được. Vậy mà hơn tám mươi năm nay, bọn thực dân Pháp, lợi dụng lá cờ tự do, bình đẳng và bác ái đã xâm phạm đất nước ta và áp bức đồng bào ta”...

Tiếp đó là một bản cáo trạng quyết liệt đối với nền thống trị Pháp và thái độ của những người Pháp từ 1940. Những người Pháp đó, ông Hồ nói, “chẳng những đã không bảo hộ được cho chúng ta, lại còn hai lần trong vòng năm năm bán đất nước ta cho Nhật”...

“Sau khi Nhật đầu hàng, cả dân tộc chúng ta đã nổi dậy giành lại chủ quyền đất nước và đã lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

“Sự thật là dân tộc ta đã giành lại quyền độc lập từ tay Nhật chứ không phải từ tay Pháp.

“Pháp chạy, Nhật hàng, vua Bảo Đại thoái vị. Nhân dân ta đã bẻ gãy mọi xiềng xích đè nặng lên mình gần một trăm năm nay để biến nước Việt Nam chúng ta thành một nước độc lập. Nhân dân ta đồng thời cũng đã lật đổ chế độ quân chủ đã bao nhiêu thế kỷ để xây dựng lên chế độ Dân chủ Cộng hòa.

“Chúng tôi, Chính phủ Lâm thời, đại diện cho toàn dân Việt Nam, tuyên bố hoàn toàn thoát mọi quan hệ thực dân với Pháp, xóa bỏ mọi hiệp ước mà Pháp đã ký kết về Việt Nam, hủy bỏ mọi đặc quyền mà người Pháp tự chiếm đoạt lấy cho mình trên lãnh thổ chúng tôi...

“Toàn dân Việt Nam trên dưới một lòng, quyết tâm chiến đấu đến cùng chống lại mọi âm mưu xâm lược của bọn thực dân Pháp...

“Nước Việt Nam có quyền tự do và độc lập và thực tế đã trở thành tự do và độc lập. Toàn dân Việt Nam quyết đem sức lực tinh thần và vật chất, hy sinh tính mạng và tài sản của mình để giữ vững quyền tự do và độc lập của mình (46)

Kể từ đây, trên sân khấu châu Á đã có một nước Việt Nam mới, một Chính phủ Việt Nam cho toàn nước Việt Nam.

[chuongxedap]

-IV-

ĐỐI ĐẦU VÀ ĐỀ NGHỊ

(2/9 - 30/10/1945)

Ở phía Nam, tình hình đã trở nên xấu đi một cách trông thấy. Ngày 2/9, tại Sài Gòn người ta cũng tổ chức mừng Ngày Tuyên bố Độc lập; nhưng các cuộc biểu tình đã bị biến chất đi và do khiêu khích mà có một số người chết. Đại bản doanh Anh của Kandy yêu cầu quân Nhật giữ gìn trật tự và giải phóng tất cả các tù nhân và những người bị giam giữ. Lúc này, Cédile xuất hiện từ trong bí mật và mở đầu những cuộc đối thoại hết sức khó khăn với Ủy ban dân tộc giải phóng miền Nam, bởi vì, trong cái ngày này, tại Việt Nam, người Pháp không còn có một chỗ đứng nào nữa cả. Cédile đưa bản Tuyên bố ngày 24/3 ra “tặng” cho những người đối thoại của mình. Phía Việt Nam xét thấy lời đề nghị đáng buồn cười và chẳng chút nào thích đáng; họ bèn trả lời tóm tắt rằng nước Việt Nam đã tuyên bố độc lập và nước Pháp trước hết phải thừa nhận nền độc lập của nó đã. Mọi sự sẽ tốt đẹp về sau. Một cuộc “đối thoại của những người câm” bắt đầu và kéo dài liền mấy ngày; trong lúc đó bao nhiêu đe dọa đối với người Pháp bộc lộ rõ ràng.

Giờ đây, Pháp đã cho lên đường Đạo quân viễn chinh của nó; những đơn vị đầu tiên của Xri-Lanca (CLI, hay là Đội quân khinh binh can thiệp) đang sắp sửa đến nơi. Ngày 5/9, một phái bộ Anh có vài ba nhân viên của DGER đi theo, đến Sài Gòn, rồi ngày 13, là những đơn vị đầu tiên của Sư đoàn 20 Ấn Độ. Tướng Anh Gracey, chỉ huy sư đoàn, đảm nhận những trách nhiệm “tối cao” của SACSEA (Suprême Allied Command, South-East Asia) (Bộ chỉ huy tối cao Đồng minh tại Đông Nam Á) tại phía Nam Đông Dương: ông ta trước tiên phải tập trung và giải giáp quân Nhật; nhưng ông ta nghĩ cũng có nhiệm vụ cố gắng dung hòa những nghĩa vụ của Luân Đôn đối với Pháp (chính phủ Nữ hoàng Anh vừa khẳng định việc Anh thừa nhận chủ quyền của Pháp ở Đông Dương) với những yêu cầu tất yếu của địa phương, tức là những quan hệ với người Việt Nam, chủ của đất nước. Chính phủ Luân Đôn muốn tránh những chuyện căng thẳng giữa Pháp và Anh kiểu như vấn đề Xyri - Libăng, nhưng cũng lại không muốn bị lôi kéo vào những chiến dịch quân sự tại Đông Dương. Sự diễn biến của Ấn Độ thu hút sự chú ý của ông. Những chỉ thị gửi cho Mountbatten vậy là hết sức cụ thể: không được dính líu vào những vấn đề Pháp - Đông Dương (1).

Ở phía Bắc, vấn đề ở một tầm cỡ khác. Sau khi, từ ngày 11/8, chấp nhận cho các lực lượng Pháp vào cùng với quân Trung Quốc ở miền Bắc Đông Dương, chính phủ Trùng Khánh đã thay đổi ý kiến và trì hoãn mọi quyết định (2). Trên thực tế, y hệt như Mỹ, Trùng Khánh muốn trước tiên là biết xem sau sáu tháng “độc lập” người đông Dương sẽ phản ứng như thế nào trước sự trở lại của quân Pháp. Chính cơ quan OSS Mỹ chịu trách nhiệm, như người ta đã thấy, về sự thăm dò chính trị này.

Tuy nhiên, từ ngày 24/8, thống chế Tưởng Giới Thạch khẳng định rằng “Trung Quốc không hề có một tham vọng đất đai nào tại việt Nam”, với hy vọng “dân tộc Việt Nam sẽ từng bước đi đến hoàn toàn độc lập đúng theo tinh thần của Hiến chương Đại Tây Dương” (3). Chính phủ Trung Quốc bèn công bố đường lối chính trị 14 điểm của mình.

Đường lối chính trị ấy bao gồm chủ yếu những điểm chính sau đây: duy trì một sự tiếp xúc chặt chẽ với các phái đoàn Mỹ và Pháp; duy trì sự hoạt động bình thường của công nghiệp và giao thông tại Việt Nam; ngăn cản không cho những người Pháp thù địch với Trung Quốc trở lại Việt Nam; giữ một thái độ hoàn toàn trung lập trong mối quan hệ Việt - Pháp (4).

Chính là Tập đoàn quân thứ nhất do tướng Lư Hán chỉ huy, chịu trách nhiệm thực hiện những công việc phân cho Trung Quốc tại miền Bắc Đông Dương theo hiệp ước Postdam. Tập đoàn quân thứ nhất gồm những đạo quân Vân Nam và những đạo quân trung ương. Để trợ lực cho Lư Hán, Chính phủ Trung ương cử một “Hội đồng tư vấn” (Vietnam Advisory Group) bao gồm đại biểu mỗi bộ lớn của Trùng Khánh (Ngoại giao, Tài chính, Kinh tế, Giao thông, Hành chính quân sự, Quốc dân đảng, Tiếp tế). Tướng Chao Pei-Chang đứng đầu hội đồng này. Hội đồng thực chất là đại diện của Chính phủ Trung ương tại Việt Nam. Hơn nữa, người ta chuyển cho Lư Hán, với tư cách là cố vấn về “các vấn đề Việt Nam”, tướng Giao Wen, một chuyên viên lâu nay là trợ lý của tư lệnh vùng 4, Chang Fa Kwei (5).

Lực lượng Trung Quốc kéo vào Việt Nam ngày 27/8 và tiến chậm rãi về vùng châu thổ Bắc Kỳ bằng ba trục đường: con đường bộ Lạng Sơn - Hà Nội, con đường sông Lô và con đường lưu vực sông Hồng (Lào Cai - Hà Nội). Ngày 9/9 thì về đến Hà Nội. Stainteny vẫn ở phủ Toàn quyền.

[chuongxedap]

Sự phủ nhận thực tế

Trong thời gian này, Paris đã gây ra một ấn tượng kỳ quặc lạ lùng, vừa quả quyết vừa không thức thời. Mặc dù đã biết trước, từ cuối tháng 7, về sự phân chia xứ Đông Dương thành 2 vùng và sự đầu hàng sắp sửa đến nơi của quân Nhật,. chính phủ vẫn quá muộn màng trong việc thành lập bộ tham mưu “giải phóng”. D’Argenlieu và Leclerc mãi đến 15/8 mới được cử làm Cao ủy và Tư lệnh tối cao các lực lượng Pháp. Những chỉ thị của De Gaulle gửi d’Argenlieu ngày 16/8 có tính chất rộng rãi:

“1. Cao ủy Pháp tại Đông Dương sử dụng những quyền hạn của mình là Toàn quyền Đông Dương và là Tổng tư lệnh các lực lượng thủy, lục, không quân có căn cứ trên đất Đông Dương hoặc đã được chỉ định để đến đóng ở Đông Dương.

“Sứ mệnh đầu tiên của Cao ủy là khôi phục lại chủ quyền của Pháp trên các lãnh thổ của Liên bang Đông Dương.

“2. Tướng chỉ huy tối cao của các lực lượng quân sự tại Viễn Đông chịu trách nhiệm, dưới quyền của Cao ủy, thi hành mọi biện pháp quân sự cần thiết nhằm khôi phục chủ quyền đó” (6).

Trong khi Leclerc lên đường từ ngày 18, với một toán quân nhỏ để đi qua Viễn Đông, thì De Gaulle bay sang Washington. Tại đây, De Gaulle sẽ hội đàm với Tổng thống Truman và các cộng sự của ông về nhiều vấn đề trong đó có vấn đề Đông Dương. Cũng tại đây, ông ta sẽ được tin về lời kêu gọi của Bảo Đại gửi cho bốn trong năm vị đứng đầu các cường quốc và đặc biệt hơn, là lời kêu gọi của vua Việt Nam gửi cho chính bản thân ông (7). Các cố vấn của ông bình luận bức thông điệp như là thủ đoạn cuối cùng của một trong các nhân vật do Nhật Bản dựng lên. Nhưng chẳng phải là Calcutta đã có phúc đáp lại những thông điệp này sao? (8 ) Điều mà De Gaulle sợ là những thủ đoạn của Đồng minh nhằm ngăn cản sự khôi phục chủ quyền của Pháp trên đất Đông Dương. Vì vậy mà ông giục Leclerc phải cấp tốc sang ngay tại Sài Gòn; nhưng muốn đi được, phải đợi Mountbatten cung cấp cho phương tiện.

Dù sao thì về phần đô đốc Thierry d’Argenlieu ông đã rời Paris chiều tối ngày 5/9 và đi, trên chiếc máy bay đưa ông đến Kandy, thành lập “chính phủ Liên bang Đông Dương” đầu tiên dự kiến trong tuyên bố ngày 24/3, và thảo ra những chỉ thị đầu tiên của ông, những chỉ thị vừa mang sắc thái văn chương vừa không thực tế. Người ta có thể thấy chủ yếu những điểm sau đây:

“1. Việc tái lập chính quyền của Pháp trên đất Đông Dương phải được tiến hành bằng cách duy nhất là đi sâu vào thực tế. Chúng ta phải xuất phát từ những căn cứ vững chắc mà ở đó sự hiện diện của chúng ta không bị phản đối.

“2. Những căn cứ ấy theo ý ông ta là Campuchia và Lào một phía, và Nam Kỳ cùng miền Nam Việt Nam một phía khác.

“3. Chúng ta phải... thẳng thắn thảo luận với các đại diện chính thức của nhân dân Đông Dương, miễn là trong không khí yên tĩnh và ngoài mọi áp lực hoặc đe dọa... Chính là chúng ta phải tiếp xúc với Đảng Việt Minh với tinh thần như vậy thông qua những đại diện của nước Pháp; những người đại diện này phải được coi không phải như những đại sứ toàn quyền mà như những người phát ngôn có nhiệm vụ diễn đạt trung thành những tư tưởng của Chính phủ Pháp cũng như của những người đối thoại với họ. Vả lại chúng ta chỉ có thể hội đàm với một chính phủ, mà Việt Minh chỉ là một đảng phái chứ không phải một chính phủ.

“Có thể được là chúng ta cũng sẽ tiếp xúc trong cùng những điều kiện ấy, với các đảng phái chính trị Annam khác mà tổ chức tuy chắc chắn không được chặt chẽ hệ thống cho bằng Việt Minh, nhưng có thể ít ra là đại diện cho nguyện vọng của một số bộ phận quan trọng trong nhân dân”...

Ông đô đốc tìm cách xác định cho cái “chủ nghĩa” sẽ làm kim chỉ nam cho các cuộc đàm phán sau này:

“Vấn đề là thiết lập lại một nền bảo hộ chân chính của nước Pháp đối với nhân dân Đông Dương, tức cho phép nhân dân Đông Dương được chín mùi về chính trị và phát triển về kinh tế bằng cách dựa vào nước Pháp trong sự tôn trọng truyền thống và nguyện vọng riêng của mình. Chế độ đó chính là chế độ bảo hộ. Rủi thay, bản thân chữ “chế độ bảo hộ” sẽ cần phải gạt đi, bởi vì trước mắt nhân dân Đông Dương cái chữ đó đã mất hết nội dung của nó và bị gắn liền vào với chế độ thực dân hay chế độ đồng hóa khiến cho nó mang một ý nghĩa không mấy gì là tốt đẹp.

“Chúng ta cũng không thể nói đến vấn đề độc lập. Vả chăng chúng ta không được chính phủ cho phép nói về vấn đề này. Hơn nữa, độc lập chỉ có thể có khi chính trị đã chín mùi và những phương tiện hoạt động mà chúng ta đang phải tạo ra cho có, đã được thực hiện. Vậy chúng ta phải thi hành một chính sách “giải phóng về mặt hành chính và chính trị”. Chữ thứ nhất (hành chính) chuẩn bị cho việc thực hiện chữ thứ hai (chính trị)...

[chuongxedap]

Một sự bình đẳng tuyệt đối giữa người Pháp và người Đông Dương phải ngự trị trong hành chính.

“Nhưng sự giải phóng hành chính phải đi xa hơn... Nó phải hướng tới việc tổ chức các chính phủ địa phương thuần túy Đông Dương và bằng cách đó chuẩn bị dần cho người Đông Dương từng bước tiến dần lên những chức vụ cao nhất của chính phủ liên bang. Ngoài ra, quá trình đi lên về chính trị này dường như đáp ứng những điểm cơ bản trong các nguyện vọng do chính đảng Việt Minh phát biểu? Chẳng phải là Việt Minh đã tuyên bố rằng trước mắt Việt Minh chưa có khả năng một mình lãnh đạo Chính phủ Việt Minh và cai trị cả đất nước Đại Nam mà họ đang đòi lại sao? Chẳng phải Việt Minh đã dự kiến một thời kỳ quá độ trong đó một sự giúp đỡ của bên ngoài sẽ là cần thiết; và về các nước bên ngoài thì họ đã ưu tiên chọn nước Pháp đó sao?”¹

Trước mắt, Cao ủy tiếp tục chỉ thị:

“Không nên nói quá sớm đến vấn đề hòa hợp làm một Bắc Kỳ - Trung Kỳ và Nam Kỳ, vì chưa chắc gì cái quan niệm về một nước Đại Nam ấy đã phù hợp với nguyện vọng của những người Annam tại Nam Kỳ. Vấn đề thống nhất các thành phần nhân dân Việt Nam chỉ có thể xem xét không những sau ngày đất nước được hoàn toàn giải phóng khỏi quân Nhật Bản mà cả sau khi các đạo quân chiếm đóng của Đồng minh đã rút đi và trật tự được lập lại trong toàn cõi liên bang. Chỉ lúc đó mới là lúc cần phải thiết lập một Quốc hội tư vấn tiêu biểu rộng rãi cho dư luận của quần chúng nhân dân. Một trong các vai trò cơ bản của Quốc hội tư vấn ấy của Đông Dương chủ yếu sẽ là chỉ rõ các phương thức thiết lập việc trưng cầu dân ý hoàn thiện hơn và dân chủ hơn....

“Chúng ta phải tránh sự chậm trễ cũng như sự vội vàng. Chúng ta sẽ không thể làm được việc gì lớn lao và lâu dài nếu không có sự tự do trình bày nguyện vọng mình của nhân dân Đông Dương... Chúng ta không thể quyết định về tương lai quá sớm và hy sinh sự tiến bộ của quảng đại quần chúng cho những yêu sách của một phe phái ngổ ngáo nhất cho họ.

Ký tên: D’ARGENLIEU”

Người ta không thấy có trong tài liệu đề ngày 8/9 này bóng dáng một ý kiến nào về sự thành lập một “chính phủ lâm thời” của Việt Nam tại Hà Nội (27/8 ) hoặc về bản tuyên ngôn của một nước “Việt Nam Dân chủ Cộng hòa” độc lập ngày 2/9 cả, tức là hai sự kiện lớn lao nhất từ đây sẽ chi phối hoàn toàn vấn đề Việt Nam. Việt Minh trước con mắt của ông đô đốc chỉ là một trong các đảng phái Annam và là phe phái “ngổ ngáo nhất của dân chúng” (9).

Sau khi đã hội ý, tại Kandy, với các nhà chức trách Anh, ông đô đốc ngay từ ngày 12/9, đã đến đóng tại Chandernagor (kề Calcutta) và chờ đợi phương tiện đi Sài Gòn ngay khi có cơ hội, như tướng De Gaulle đã khuyến khích ông.

Hôm sau, 13/9, tại Paris, Henri Laurentie² vụ trưởng vụ các vấn đề chính trị của bộ Thuộc địa, trong một cuộc họp báo, khuyến cáo nên giải thích một cách rộng rãi hơn lập trường của tướng De Gaulle về vấn đề Đông Dương. “Cái điều ước mong của người dân Đông Dương là cuối cùng nước Pháp coi Đông Dương không phải là một thuộc địa nữa”. Ông ta nói rõ rằng “Chính phủ đã phát biểu quan điểm rõ ràng của mình là những mối quan hệ giữa Pháp và Đông Dương sẽ không phải là mối quan hệ chính quốc với thuộc địa mà tiến tới là quan hệ bình đẳng. Chính sách của Pháp nhằm làm cho ba dân tộc hợp thành Liên bang Đông Dương ngày càng phát triển phồn vinh”...

Ngày 14/9, Laurentie khẳng định với chủ bút các báo: “Điều cơ bản là chúng ta hiểu hoàn toàn đâu là cái nguyện vọng dân tộc chính đáng trong luận thuyết của Việt Minh” (11).

Dầu sao, Đông Dương vẫn không chấp nhận hướng giải thích rộng rãi ấy. Laurentie sẽ kể lại rằng hôm sau, bộ trưởng của ông ta, Giacobbi, đã nói với ông ta: “Nếu De Gaulle đã không cách chức anh là hoàn toàn vì lý do tình bạn và lòng tốt của ông ta; thực ra thì ông ta đã giận điên lên” (12). Quả có như vậy. Ngay từ hôm 16/9, trong một bức thư gửi d’Argenlieu, De Gaulle có viết³:

“… Việc đầu tiên cần thực hiện cho được là Alessandri và quân đội biệt phái của ông ta đến Hà Nội. Tôi có cảm giác rằng người Trung Quốc muốn bán cả cái điều đó cho chúng ta để đổi lấy những điều có lợi cho bọn thực dân của họ và những đặc quyền về con đường sắt của chúng ta.

“Tôi chẳng tin tưởng người Anh chút nào. Họ chọn và duy trì một thái độ đạo đức giả. Họ say sưa được đến Đông Dương như những kẻ mạnh và kẻ lãnh đạo, với những người Pháp trong túi hành lý của họ. Vậy Ngài chớ nên một giây phút nào để cho Mountbatten lòe bịp... Tuy nhiên, chúng ta sẽ mang quân đội chúng ta đến, và nhất định sẽ có một lúc nào đó mà Ngài sẽ là kẻ mạnh nhất.

“Trong lúc chờ đợi, phải có mặt ngay tại chỗ ngay khi có điều kiện, nghĩa là Leclerc thì có mặt ngay tức khắc, còn ông thì vào cuối tháng 10.

“Đừng cam kết và đừng để ai cam kết bất cứ một điều gì đối với người của Việt Minh. Ông có thể chấp nhận một vài cuộc hội kiến với điều kiện là những cuộc hội kiến trực tiếp và không cần đến một trung gian nào, cả Anh, Trung Quốc hay Mỹ. Về phía Đồng Minh, người ta sẽ đề nghị “giúp đỡ” ông: hãy từ chối một cách dứt khoát. Chúng ta không xử lý với những người lệ thuộc của ta qua bàn tay trung gian. Nếu không, chúng ta sẽ thấy tái diễn tại Đông Dương cái trò chơi bỉ ổi của Anh tại Xyrie.

“Nội dung lợi ích của nước Pháp là không giải quyết bất cứ chuyện gì liên quan đến các chính phủ địa phương tại Đông Dương chừng nào mà chúng ta chưa cần giải quyết. Thà một trăm lần cứ để tình hình nguyên vẹn như vậy cho đến lúc đó, dù có bất lợi cho ta, còn hơn là nhận một sự dàn xếp từ ít (tạm thời) đến nhiều, trong đó nước ngoài sẽ là một bên đương sự do đó mà trở thành tai hại.

“Bản thân tôi sẽ làm tất cả để kịp gửi sang cho ông các phương tiện, nhân viên và thiết bị. Nhưng công việc này sẽ kéo dài lâu ngày” (13)...
_________________________________
1. Đoạn này cho thấy ông đô đốc đã nắm được những đề nghị của Việt Minh.
2. Trong một công văn ngày 29/8/1945, Laurentie đã nhận định tình hình An Nam và Đông Dương một cách nói đầy đủ và sáng suốt.
3. D’Argenlieu chỉ nhận được thư này vào ngày 3/10.

[chuongxedap]

Chính phủ Hà Nội và những đề nghị

Trong lúc đó, ở Hà Nội, “Chính phủ Cách mạng Việt Nam”, hay GRA¹ như Sainteny gọi, liên tục đưa ra những đề nghị. Ngày 5/9, trong một bức điện gửi Pignon, tại Côn Minh, Sainteny phàn nàn về thái độ tấn công của Pháp đối với Hà Nội “khi mà tất cả hy vọng thỏa thuận với nhau chưa phải là đã tiêu tan” và “Việt Minh vẫn mong muốn hợp tác”.

Ngày 10 (ngày mà quân Trung Hoa Dân Quốc vào Hà Nội), trong một bức điện gửi Calcutta, Sainteny nói rõ:

“Việt Minh sẵn sàng cử một đại diện sang Calcutta, nhưng họ nhấn mạnh: nhất là sang Paris. Theo tôi nghĩ, đây là một cơ hội rất tốt cho chúng ta tiết kiệm được thời gian. Ở đây, tôi sẽ cố làm cho Việt Minh không đạt được lợi ích gì ở chuyến đi ấy và không thấy đó là một sự thừa nhận thực tế” (14).

Từ ngày 11, ngày mà ông ta phải nhượng cho quân Trung Quốc dinh phủ toàn quyền, Sainteny loan báo:

“Tôi có cảm tưởng rằng GRA (Chính phủ Cách mạng Việt Nam) chắc chắn sẽ phá sản. Nhân dân bắt đầu thấy mệt mỏi, vì họ lường được sự thiếu kinh nghiệm và sự bất lực của các thành viên mình. Một vài nhóm thân Pháp có phản ứng. Với việc quân Nhật rút đi và quân Trung Quốc chiếm đóng, tình trạng đói khổ tiếp theo sự chểnh mảng của GRA, phong trào bài Pháp tự nó sẽ lắng xuống. Chúng ta phải chờ đợi... nhưng chỉ được sử dụng các cuộc “vận động chính trị” (15).

Cuối cùng, sau khi (ngày 18 ) đã nhấn mạnh rằng tình hình rất căng thẳng trước việc quân Pháp trở lại Sài Gòn, Sainteny viết trong một bức điện ngày 19 gửi Calcutta:

“Chính phủ Cách mạng Việt Nam (GRA) không giấu giếm lòng mong muốn thỏa thuận của họ. Họ đặc biệt muốn có một cuộc hội đàm với đô đốc (d’Argenlieu), cuộc hội đàm này sẽ kéo dài và kết thúc tại Paris. Pignon đã tiếp xúc với họ² và nhất trí với tôi rằng nên chấp nhận yêu cầu đó. Tôi đã cố tìm cách để giữ họ luôn luôn ở tư thế đàm phán; làm như vậy thì cái phong trào Việt Nam thân Trung Quốc - đang tìm cách khai thác việc quân Trung Quốc vào Việt Nam và những khó khăn ngày càng tăng của Việt Minh - sẽ mất cơ hội thành công. Đạt được thành công trong tình thế này phải là Pháp”... (16).

Calcutta không trả lời.
______________________________________
1. Từ đây chúng tôi sẽ dịch GRA là “Chính phủ Cách mạng Việt Nam” - LND
2. Tướng Alessandri và L. Pignon cùng từ Côn Minh đến Hà Nội ngày 19/9. Nhưng Alessandri từ chối không dự lễ “đầu hàng” của quân Nhật ngày 27/9 vì lá cờ Pháp không có mặt trong buổi lễ đã đành mà bản thân ông ta cũng bị đặt vào một vị trí mờ nhạt (giấy mời số 106). Những người Pháp ở Bắc Kỳ, đúng trước ngày quân Trung Quốc đến Hà Nội, đã bị tước đoạt nhiều của cải, mà Stainteny vẫn không có quyền hành gì, đành chịu không thể phản đối một cách có hiệu quả và sôi giận trước tình hình này qua bức điện ngày 13/9 gửi Calcutta.

[chuongxedap]

Vụ bạo động ngày 23/9/1945

Vào đầu nửa cuối tháng 9, tấn kịch được thắt nút tại Đông Dương.

Tại Sài Gòn, vẫn còn là một con đường hẻm kéo dài không có lối ra. Quả vậy, Cédile chẳng tranh thủ được gì ngoài một thái độ cứng rắn, nhưng Việt Minh giờ đây đã kiểm soát được cả Ủy ban miền Nam, và tỏ ra sẵn sàng ký một thỏa hiệp với Pháp hơn là các phái quốc gia chủ nghĩa kình địch; những người này đang dùng nhiều thủ đoạn hứa hẹn nhằm hất chân Việt Minh. Ngày 20/9 những cuộc biểu tình yêu nước đã biến thành những cuộc bạo động và Cédile yêu cầu Gracey vũ trang trở lại cho những cựu tù nhân Pháp. Mặc dù có những chỉ thị cụ thể, đề ngày 21, cấm ông ta không được dính líu vào những sự việc ở Đông Dương, Gracey vẫn nhận lời với Cédile. Ngày 23, nhờ vũ khí của Anh, người Pháp ở Sài Gòn giành lại quyền kiểm soát thành phố. Tất cả cháy bùng lên. Chiến tranh. Ủy ban hành chính miền Nam ra lệnh bao vây Sài Gòn và từ Nam chí Bắc cả nước được huy động đứng lên chống “sự xâm lăng của Pháp”. Cédile và Gracey quyết định đối phó, nhưng trong đêm 24 rạng 25, những vụ tàn sát tại khu phố Heyraud - mà kẻ chủ mưu chắc chắn không phải là Việt Minh - gieo sợ hãi và căm thù vào lòng người Pháp; từ đây, họ luôn luôn bị ám ảnh về vấn đề an ninh và một sự bác bỏ hoàn toàn của phía Việt Nam đối với những đề nghị của phía Pháp (18 ).

Tại Hà Nội những sự kiện Sài Gòn làm dấy lên lòng phẫn nộ của các đảng phái và của quần chúng nhân dân. Người Pháp bị lên án, các cuộc biểu tình ngày càng nhiều. Tình hình căng thẳng tới cực độ¹. Trong tình thế nguy ngập ấy, Sainteny vẫn không nhận được chỉ thị gì của Paris; ông ta bèn quyết định sang Calcutta hỏi ý kiến. Ông ta rời Hà Nội ngày 25 để tướng Alessandri và cố vấn chính trị của ông ta là Léon Pignon ở lại. Nhưng ngay từ ngày 28, tức 5 ngày sau “vụ bạo lực” của Pháp tại Sài Gòn, ông Hồ Chí Minh đã tiếp Alessandri cùng Pignon và tuyên bố với họ rằng theo ý kiến của ông thì Pháp và Việt Nam cần tìm cách thỏa thuận với nhau. Alessandri báo cáo như sau (bức điện do Pignon thảo):

“Ngày 28, tôi cùng với Pignon và Missoffe đã có hội kiến với ông Hồ Chí Minh, với sự có mặt của ông Giám². Tôi đã trình bày rằng Neptunr³ đã nhận sẽ tiếp đại diện Chính phủ cách mạng Việt Nam trong những điều kiện tiên quyết đã thỏa thuận trước. Ông Hồ Chí Minh hẹn phúc đáp vào ngày 1/10. Hội kiến thẳng thắn với tinh thần thân thiện. Ông Hồ chắc chắn là một con người có bản lĩnh kiên cường và đáng kính, tác phong khắc khổ. Thái độ chung của ông là làm cho chúng ta lúng túng với những nguyên lý 89 (tức của Cách mạng pháp: Tự do - Bình đẳng - Bác ái - LND) và nước Pháp Chiến đấu. Ông Hồ và ông Giám rất xúc động vì sự kiện Sài Gòn, có hỏi xem tôi có ý định can thiệp để chấm dứt việc đổ máu và có ý định can thiệp hay không. Tôi đáp rằng tôi không có quyền gì đối với khu vực miền Nam và không có một thông tin nào được xác nhận; rằng tôi chỉ có thể báo cáo lại với Neptune về cuộc hội kiến một cách trung thực.

“Khi chúng tôi nhận định rằng người Pháp không thể không hoài nghi về sự chân thật của những lời cam kết mà Việt Minh có thể đưa ra, trước cái chiến dịch tuyên truyền kích động của họ, ông Hồ trả lời rằng chiến dịch tuyên truyền sẽ chấm dứt một khi giành được độc lập. Ông bảo đảm sẽ thỏa thuận về các lợi ích kinh tế, văn hóa và quân sự của chúng ta. Cảm tưởng của tôi là không có giải pháp hữu hảo cho tình hình hiện tại. Ông Hồ bị tràn ngập công việc vì những phần tử cực đoan thúc ép ông phải có một lập trường bất di bất dịch về nguyên lý độc lập. Nhưng chính phủ hiện nay sẽ phải rút lui và chúng ta sẽ giữ được cái lợi do cử chỉ ôn hòa của chúng ta đã mang lại được một tình hình bớt căng thẳng cần thiết cho an ninh của những người châu Âu.

“Chúng tôi có những cuộc gặp gỡ thông qua nhân viên với các phe phái đối lập mà đại diện không đặt vấn đề độc lập làm điều kiện tiên quyết, ngoài ra chúng tôi khó lòng tìm được những người mang xu hướng truyền thống. Một lời tuyên bố Pháp không có ý định thực hiện những vụ trừng phạt sẽ rất có hiệu lực, vì tâm lý chung của quần chúng là lo sợ” (19).

Từ Côn Minh, Sainteny đã đi Calcutta và Chandernagor; tại đây ngày 01/10, ông ta được đô đốc d’Argenlieu đón tiếp. Sainteny báo cáo tình hình Bắc Bộ với d’Argenlieu và phát biểu nguyện vọng muốn được trở về Pháp và được trút khỏi mọi chức vụ. Trước những lời năn nỉ của d’Argenlieu và của Leclerc mà ông ta mới gặp đây là lần đầu tiên, Sainteny cuối cùng đã nhận sẽ trở về Hà Nội. Ngày 04/10, ông ta được chính thức chỉ định làm ủy viên Cộng hòa Pháp tại Bắc Bộ và miền Bắc Việt Nam, đại diện của Cao ủy Pháp tại Đông Dương. Bây giờ đây, ông đã có trong tay những quyền hành mong muốn.
______________________________________
1. Ngày 26, ông Giáp, Bộ trưởng Nội vụ ra một “bản thông cáo cho kiều dân Pháp tại Hà Nội” khuyên họ tránh mọi khiêu khích nguy hiểm, nhưng đồng thời bảo đảm cho họ về thiện chí của người Việt Nam (Sainteny - Sách đã dẫn).
2. Hoàng Minh Giám, Tổng thư ký Chính phủ.
3. Bí danh của d’Argenlieu.