Người cùng quê - Tập 1

[hoi_ls]

*
*      *

Thị xã Hội An rất cổ kính và đạo mạo bỗng dưng biến thành một cụ đồ nho quá chén trong dịp hội Xuân khi cơn lụt của những người say tràn vào. Tất cả cùng say thì chẳng ai thấy ai say nữa, coi như cùng tỉnh.

Thác người biểu tình tuôn ra các đường phố rất hẹp không vỉa hè, cuốn luôn theo những ai còn đứng thập thò trong cửa. Các dẫy nhà xưa lợp ngói âm dương đen xạm, thấp nhỏ, sao lúc này lại giống những cô bé quàng khăn đỏ khi ngập trong băng với cờ. Trống đại từ khắp các làng mang tới, hai người khiêng một người đánh, cùng với tiếng mõ nghe riết lại hóa ra là tiếng người: “Biểu tình, tình... gấp gấp, gấp”. Từng đoàn thanh niên vác gậy hay đeo súng gỗ đi đều, hát tất cả những bài họ thuộc, từ “Tiếng gọi thanh niên” đến “Thiếu sinh Lạc Hồng”, bài ca mới của cách mạng còn là độc quyền của đội tuyên truyền đứng trên xe tải kia, hát hết ba bài tủ lại nổ máy chạy chỗ khác. Đội kèn trống nhà binh mặc quân phục trắng, vẫn nguyên kiểu vung tay xoay kèn và các điệu thổi hồi Pháp, nhưng là có đinh vào kèn đã kịp đổi, kéo theo hàng trăm trẻ em chạy song song hai bên. Đạo quân hùng tráng của du kích, tự vệ, nghĩa binh, với Năm Chò, quản Lượng và Tám Doãn cưỡi ngựa dẫu đầu, làm bật lên những chuỗi sấm hoan hô, những rừng mũ nón đưa lên vẫy, tuy Năm Chò bị thít vai trong bộ lễ phục của quản Hưng và Tám Doãn phải níu cứng mỏm yên bằng tay trái cho khỏi ngã. Tất cả kéo vào cái sân vận động nhỏ và lắm đất bột, xốc lên làm bụi mỗi lúc một dày khiến mặt trời ngả sang đỏ và lảo đảo. Lễ ra mắt của Lâm thời Ủy ban nhân dân cách mạng tỉnh làm tại đó.

Lễ ngắn thôi, nhưng sau đó hội hè tự ý kéo dài trên đường phố với những đoàn đứng hát, đi hát, tự treo cờ lên mà chào, những nhóm trổ tài côn quyền đao kiếm, những đơn vị súng hỗ chọn chỗ trống biểu diễn quân sự. Chơi xả láng cho bõ cái công kéo đến thị xã, vậy thôi, nhưng người làm và người xem đều thích mê. Vừa ngồi xuống bãi cỏ bóp chân đấy, lại nhảy tưng tưng lên. Nuốt nước bọt thấy rát cổ, nhưng sau đó còn hò hét cho rát thêm. Cái bụng xẹp lép mà nắm cơm mang theo cứ nằm trong bọc. Ai cũng bỏ sót chút gì đó chưa được mắt thấy tai nghe, sẽ tiếc cả một đời. Và trong tiếng hô muôn năm vang động kia phải có tiếng của mình rót vào mới khoái chứ!

Cơn vui ngây ngất làm cho người ta bốc đồng. Một đội tự vệ bắn ba phát lên trời cho đoàn phụ nữ nào đó chào cờ, suýt gây ra nạn dịch bắn súng chơi, may mà chặn kịp, Tám Doãn trả ngựa lại cho Cam xong, đứng giữa đám đông trai trẻ tuyên bố rằng “đấu tranh này là trận cuối cùng” bởi một bài hát quốc tế nói rõ như vậy. Sáu Cam cuỡi con Hường, đeo băng đỏ chạy giao thông cho ban chỉ huy, cứ biến đâu từng lúc. Mấy ông già gật gù khen phải khi quản Lược nhắc câu sấm cụ Trạng Trình “Thân Dậu niên lai khiến thái bình” chính là ứng vào năm Ất Dậu này. Năm Chò không đi bằng tay được vì bị áo bó cứng vai và phải giữ vẻ uy nghi một chút, vẫn nể lời các cô áo dài xanh đỏ cho bay năm lưỡi phi đao trước những đôi mắt nhung mở lớn. Dễ dãi với nhau đến nỗi khi rửa tay chỗ giếng vắng, cô Năm Bưởi bị anh Năm Chò hôn đánh chụt một cái trên cổ, chỉ nguýt dài chứ không nói chính trị.

Sau buổi lễ ra mắt ở sân vận động, ủy ban tỉnh trở về tòa sứ trên ba chiếc ô tô du lịch. Chiếc xe cuối vượt qua cổng được vài chục thước chị Sáu Lễ chợt gọi anh lái dừng gấp, nói với Cả Chanh ngồi bên:

- Nè ông quân sự, xuống mà nhận lính con gái! Các cô chưng diện cách sao mà giờ mới tới!

Trên bãi cỏ rộng trước tòa nhà chính, một đội nữ tự vệ chừng bốn mươi người đang xếp bốn hàng ngang, đứng nghiêm chào các xe cắm cờ. Chanh tròn mắt ngạc nhiên: trông họ khác hẳn các đội nữ du kích và nữ tự vệ mặc bà ba đeo mã tấu kéo vào sân vận động ban nãy. Đội này mặc đồng phục sơ-mi đen ngắn tay quần soóc đen đến giữa đùi, đặc biệt cùng cắt tóc rất ngắn đến nửa vành tai như đội mũ nồi, trông thật hùng dũng mà cũng hơi buồn cười. Chừng một phần ba số đội viên cầm súng mút-cơ-tông vừa tầm cao, còn lại đều dựng bên vai một cây đại đao cắm cán dài, chắc lấy mẫu ở Thanh long đao của tượng Quan Công trong các miếu.

Chị Sáu Lễ là ủy viên Cứu tế xã hội trong ủy ban, một chức vụ nặng nề bậc nhất trong năm đói khủng khiếp này. Thế nhưng chị hiểu ngay đội nữ tự vệ này muốn gặp chị hơn các ủy viên khác là đàn ông. Chị kéo Chanh bước tới, trong khi cô đội trưởng trẻ măng co nắm tay phải lên chào kiểu Việt Minh, báo cáo bằng giọng run run:

- Dạ thưa dì... dạ thưa đồng chí lãnh đạo... tụi con được tin tới hai giờ chiều mới hành lễ, bị lỡ mất... ở tận Tam Kỳ ra đây, làm sao bây giờ...

Chanh nhìn kỹ mới thấy mắt cô nào cũng mọng đỏ, chắc vừa trải qua một cơn sụt sùi tập thể. Đau quá đi chứ. Bao nhiêu công phu kiếm súng, rèn đại đao, may đồng phục, bao nhiêu đắn đo khi mặc thử quần soóc áo ngắn phơi đùi phơi tay, bao nhiêu dằn vặt khi đưa lưỡi kéo xén ngang mái tóc óng ả, bao nhiêu vất vả trêu đường về tỉnh lỵ, tất cả nhằm tỏ bày các chí khí hy sinh giết giặc của phụ nữ chẳng chịu thua giới mày râu. Thế mà bị hẫng đúng vào dịp cùng toàn dân giơ tay thề cứu nước, giành độc lập!

Nghe kể một hồi, chị Sáu luống cuống đưa mắt cầu cứu Cả Chanh. Anh cố nín cười, nói trịnh trọng:

- Không sao, để tôi thu xếp.

- Ôi may quá... Nè mấy em, đây là anh Cả Chanh phó chủ tịch ủy ban tỉnh, lo phần quân sự đó. Thôi các em đừng buồn, nghe ảnh đây...

Lúc này Chanh mặc quân phục Bảo an ninh, đeo súng ngắn, đi giày đinh, đeo trên bắp tay trái một băng vải đỏ có ngôi sao vàng vẽ bằng sơn, trông rất có thớ chỉ huy. Anh bước tới, dập gót giày đánh cốp theo động tác của Năm Chò, nói thật dõng dạc:

- Thay mặt Lâm thời Ủy ban nhân dân cách mạng tỉnh Trần Cao Vân, tôi trịnh trọng tuyên bố công nhận đội nữ tự vệ thị trấn Tam Ky là thành viên chính thức của Mặt trận Việt Minh! Bây giờ chúng ta sẽ cử hành lễ tuyên thệ trước lá cờ đỏ sao vàng thiêng liêng! Tất cả theo mệnh lệnh tôi... Nghiêm! Nghỉ! Nghiêm! Quay tay mặt, quay! Bước thường, bước!

Mọi việc, lại diễn ra như ở huyện đường Tây Quảng khi đội du kích Linh Lâm đến hụt buổi giành chính quyền. Chanh cố ý làm long trọng hơn. Anh rút sổ tay ra đọc năm lời thề đã soạn cho đội Linh Lâm, san mỗi đoạn các cô cùng vung tay hô rập ba lần “xin thề”.

Sau đó, các cô còn được nghe một huấn từ ngắn gọn của đồng chí Tô Xáng chủ tịch tỉnh, được đồng chí Huỳnh Thị Lễ tự tay trao tặng mỗi người một bản Chương Trình Việt Minh in máy trên giấy tốt, có đóng dấu Ủy ban Việt Minh tỉnh Trần Cao Vân đàng hoàng. Nhất rồi còn gì! Mấy chục ngàn người dự mít-tinh hôm nay đâu được thế!

Chanh tuyên bố buổi lễ chấm dứt, giao luôn nhiệm vụ cho đội: “Dọc đường hành quân trở vô Tam Kỳ, mỗi đồng chí sẽ kêu gọi đồng bào khắp mọi nơi hãy nhiệt liệt ủng hộ Việt Minh, ra sức thi thố Chương trình Việt Minh”. Mấy chục cô gái đầy khí thế hào hùng xếp hàng đi đều ra khỏi cổng, mặt tươi roi rói như hoa nở rạng đông.

Ủy ban tỉnh cười đùa một lát rồi họp vắn tắt, bàn mấy việc phải làm gấp trong ngày, hẹn nhau đến tối sẽ họp tiếp, chứ lúc này từ chủ tịch trở xuống đều háo hức ra phố. Họ chia từng nhóm nhỏ đi bộ cho kín đáo. Anh Bảy Quý không đứng tên trong Ủy ban rủ Xáng và Chanh đi chung, súng giấu dưới áo, có hai đồng chí bảo vệ đeo dao găm trong sơ-mi theo kiểu trinh thám đi trước và sau. Mỗi lần nhìn mặt anh Quý, Cả Chanh lại tức cười. Anh mới cạo râu dài và thưa của “ông già Cửa Đại” ngay đêm qua, nhưng không trẻ lại như thanh niên mà lại giống mặt bà già bởi quá nhiều nếp nhăn sâu trên da mặt. Thỉnh thoảng quen tật cũ anh lại đưa tay vuốt cằm khiến chung quanh bật cười, giễu cho một tràng.

Họ dạo qua các sân bãi, phố, chợ, chèo đò sang bên kia sông xem khí thế các làng. Cả Chanh thấm mệt, vẫn bị cuốn vào cơn say chung. Lắm lúc anh thấy mặt đường dưới chân chòng chành như sạp đò nhưng chỉ lén vào chỗ góc nôn chua có một lần. Gần trưa họ mới quay về tòa sứ.

Anh chị em võ trang, sau một giờ tản ra chào hỏi đồng bào, lúc này đang tập hát trên bãi cỏ rộng bên trong rào. Ba cậu trẻ măng, tóc chải bóng và băng đỏ trên tay, đang bày một bài mới của cách mạng. Cậu cầm đàn băng-giô chào “các chú ủy ban”, nói luôn:

- Bọn cháu là học sinh trường Viên Minh, vô đội tuyên truyền hôm qua. Các anh chị đây hát được một bài rồi.

Năm Chò ngồi xếp bằng trên cỏ, ồm ồm gọi luôn:

- Bà con mình hát thiệt ngon cho thượng cấp nghe thử!

Tiếng băng-giô và ác-mô-ni-ca đi theo đường thẳng, tiếng hát đủ các giọng kim giọng cổ bám theo khi sớm khi muộn nhưng được cái rất to:

Toàn dân nước Nam giờ đây quyết tâm
Đứng lên tranh đấu xích xiềng đập tan
... Gươm đâu, gươm đâu, thời cơ đang đến
Tiến lên, tiến lên theo cờ Việt Minh

Lại Năm Chò nhắc:

- Cũng chưa to. Nhà binh là phải hét chớ không hát như mấy cô cậu lãng mạn đâu nghen. Bây giờ ta hoan hô vỗ tay một phát rầm rộ, rồi ta lại hét! Hai, ba nè, hoan hô ô ô...

Lát sau anh Quý ngồi xuống ghế bành trong phòng khách, uống một hơi cạn ly nước chè nguội, nói trầm ngâm:

- Mừng là phải... Chiến tranh chấm dứt, máu ngừng chảy. Cùng một lần xô nhào được ba tầng thống trị của Pháp, Nhật, Nam Triều. Cùng một lần giành được độc lập và dựng lên chế độ mới, tiếc lắm...

- Kìa, sao lại tiếc hả anh?

- Ờ, quên, là tiếc cho nhiều đồng chí không được thấy ngày nay... Nè, du kích Linh Lâm của mi coi bảnh quá đó Chanh, tao ngó xa cứ tưởng quân ở mô Việt Bắc kéo vô!

Anh Quý lại giở giọng đặc sệt Quảng Nam của “ông già Cửa Đợi”, chọc cười anh em bằng bàn tay vuốt cái cằm trụi, xóa nhanh, những kỷ niệm ngậm ngùi.

Anh Xáng nghe điện thoại xong, ghé lại ngồi trên ghế bành, nhún nhún thử, kêu:

- Tới cái chỗ đặt đít mà nó cũng làm êm ru, hèn gì bụng thằng nào cũng phình to tướng... Chanh nè, cậu biết mở cái quạt máy trên đầu không? Cho nó chạy đi nực quá...

Họ giải quyết gấp một việc mới: thành Thái Phiên vừa báo tin sẽ đưa vào tám chục tự vệ tập bắn các thứ súng lớn ngay chiều nay, sáng mai chở ra cho nổ gần trại Nhật để uy hiếp. Chưa cần bắn trúng, chỉ dọa cho Nhật sợ thôi. Các đơn vị Giải Phóng quân mới lập xin điều ra sáng sớm càng hay, kho gạo ngoài ấy đang còn nhiều, chưa phải lo ăn.

[hoi_ls]

20.

Chỉ trong mười hai ngày, cả nước làm xong cuộc đổi đời.

Sáu vạn quân Nhật chịu co vòi trước những triệu người khởi nghĩa vung dao gậy. Lính nộp súng quan nộp công đường, vua Bảo Đại nộp ấn kiếm.

Cụ Hồ Chí Minh lập Chính phủ lâm thời, đọc Tuyên ngôn độc lập ở Hà Nội trước một triệu đồng bào cùng hô lời thề như sấm rền. Người Việt háo hức muốn trông thấy vị lãnh tụ mới, khắp nơi bàn xôn xao Cụ là Nguyễn Ái Quốc hay không phải.

Đồng minh sẽ vào giải giáp quân Nhật. Đà Nẵng nằm ngay trên vĩ tuyến 16, người bảo quản quân Anh - Mỹ sắp đến, kẻ khác đoán là quân Tàu.

Các tin đồn nối tiếp nhau chạy qua các đường phố và xóm làng Quảng Nam, tin nào cũng được cam đoan là từ Hà Nội truyền đi. Tim và óc của đất nước đổi chỗ đột ngột, dồn cả về thủ đô.

Sau ngày Lễ độc lập ở Đà Nẵng, Hai Khánh thu xếp trở ra Hà Nội giữa bao nhiêu thèm muốn của bạn bè. Ra thủ đô là được gặp Cụ Hồ, được đón nhận tất cả tinh hoa của cách mạng, được hiểu hết mọi sự mới lạ trên thế giới dành cho nước Việt Nam vừa phá tung ngục tù bước ra ánh sáng. Khánh sẽ học xong trường luật, góp sức làm nên các bộ luật mới của Việt Nam dân chủ cộng hòa trong khung cảnh tự do, thái bình, no ấm, hùng cường!

Khánh trở về Linh Lâm thu xếp cho chuyến đi mà ai cũng thấy là đầy mộng đẹp.

Đi trọ học xa, đầu tiên phải xoay ra tiền.

Sau hai đợt nộp thóc cùng hai chiếc vòng vàng tây giá rẻ quyên vào Tuần lễ vàng, mẹ con bà Cả xem như đã trả sạch nợ cho Việt Minh, giấu biệt mọi thứ có thể giấu, luôn mồm kêu túng, Khánh bị gạt ra rìa, chỉ còn là tay cai ấp được trả công bằng miếng chín. Tức mình,  anh chơi lại một đòn tâm lý. Suốt mấy ngày  anh kể lơ lửng những vụ quan lại tham nhũng bị chính quyền mới xử án, bị dân nổi dậy đánh chết tươi, bị thuộc hạ cũ ám sát cướp của. Bà Cả niệm Phật liên lu, chị Huyền Tâm chớm ngất. Dù ông phủ chẳng ngó ngàng tới họ, nhưng ở chốn rừng núi này mà lâm vào cảnh mẹ góa con côi trong khi dân chúng làm loạn, chao ôi... Bàn tính mãi rồi họ chịu bán bớt ba con trong bầy trâu của ấp, đưa tiền cho Khánh đi tìm ông Phủ đang biệt tăm. Về sau, nếu cần thêm tiền chuộc hay hối lộ xin tha, thì sẽ chạy tiếp. Bà Cả tự mình cò kè với lái trâu nhiều buổi, sau đó chìa cho Khánh bốn tờ giấy bạc năm trăm in hình con rồng màu xanh sẫm với nét mặt của chủ nhà nộp của cho cướp. Khánh sẽ đi tìm bố dượng ở Hà Nội, cũng được chứ sao!

Trước khi rời Linh Lâm, Khánh cưỡi con Hường và đeo súng hơi dạo một vòng khắp làng - đội du kích đã trả lại cả hai thứ mượn tạm đi giành chính quyền. Anh ghé thăm các nhà quen và từng lúc dừng ngựa, rình bắn một con cu đất mải mê gù gù gọi kết đôi.

Lão Cửu Áng vẫn tin rằng cậu cử với quan phủ là bóng với hình. Cặp má sề sệ của lão nhảy đều trong khi lão rướn cổ thì thào, mắt liếc xéo sang hai bên:

- Cậu gặp quan, thưa giùm là tôi ở với Việt Minh bây giờ phải cúi đầu chờ thời, chớ trước sau gì con vua lại làm vua thôi cậu à. Tụi nó sợ náo động. Chưa đụng tới ấp quan phủ đâu, mới kêu gọi quyên góp thôi. Cậu cứ thí bỏ chút ít cho xong, thóc lúa đi mà ruộng đất còn nguyên. Tiền giấy đi mà bạc vàng còn dưới đất, về sau ta lấy lại chẳng khó đâu, quan còn tính bắt trả gấp mười nữa chớ, hề hề hề...

Thanh niên trong làng đã đánh tiếng sắp đập phá bàn đèn chống nạn thuốc phiện. Lão Xâm Tô không dám nằm hút giữa nhà để trông coi kẻ ăn người làm nữa, rút vào buồng kín nhưng vẫn kéo vo vo mỗi ngày hai bữa thuốc, mỗi bữa không dưới năm chục điếu tiêm trôn quýt, được ghi đệm bằng cái bàn tính lắp những con gẩy nhựa xanh đỏ.

Lão đặt dọc tẩu xuống, nhấc bộ xương cách trí ngồi lên, líu lô líu lường cho Khánh biết rằng chánh phủ Việt Minh mới tuyên bố xóa bỏ quyền cai trị của Tây thôi, ắt là chịu trở lại thọ phong như hồi trào Mãn Thanh, bây giờ là trào của Tưởng thống chế, ba năm một lần cống nạp chẳng sai. Khánh nhìn lão nướng thuốc, lăn que tiêm lên tẩu, phóng điếu thuốc vào lỗ nhĩ, miết cặp môi thâm dính quện vào dọc tẩu, rít đến căng đầy buồng phổi chất khói giết người ngấm dai, nhả ra một thứ khói beo béo gây gây, thơm và hôi lẫn lộn. Anh chào vội, bỏ đi gấp. Nắm xương biết hút và nói này đã nắm hết giá cả buôn bán ở Linh Lâm mấy chục năm liền bằng cách nào? Hung hãn như La-phác-sơ, đa mưu như phủ Đỉnh, khéo luồn lọt như Cửu Áng, anh còn hiểu được. Lão Xâm Tô này chỉ mất mấy phút đủ túm cẳng vất xuống sông Linh sao ta vẫn để ườn xác ra đấy?

Khánh quay ngựa ra đình làng, chào ủy ban.

Ông Tư Châu chủ tịch đang vắng. Ông đi theo một nhóm cán bộ huyện Tây Quảng lên làm lễ mừng Độc lập trên các làng Thượng, chắc mươi ngày nữa mới về. Tám Doãn được điều xuống huyện chỉ huy phân đội cảnh vệ mới lập, chưa có ai thay. Cậu Ba Mít với bộ mặt rỗ và đầu tóc chải mỡ bóng nhẫy ngồi ghế thường trực ủy ban. Cậu đĩnh đạc giải thích cho Khánh rằng chánh sách của Việt Minh và chánh phủ Cụ Hồ không cho phép ai động tới tài sản người khác, anh Hai cứ yên bụng mà đi. Cậu dứt câu chuyện bằng lời rỉ tai hỏi mượn một trăm tiêu tạm. Khánh rút ví đưa ba chục, nói rõ là biếu luôn, bước ra với cảm giác lờm lợm như khi ngửi khói thuốc phiện của lão Xâm Tô, nhưng bốc ra từ miệng một kẻ nắm con dấu đỏ trong tay.

Sang xóm Mới, cái ổ dân ngụ cư tứ chiếng đã sinh ra một đội du kích Linh Lâm, Khánh được đón tiếp theo kiểu khác. Từ lò rèn ông Tư Chua đã kín đáo truyền đi cái tin rất bí mật rằng Hai Khánh là người của bên ta gài vô tổ Tây Nhựt quan quyền. Bà con nháy mắt ra vẻ hiểu rõ vì sao anh cứ lang thang cưỡi ngựa bắn chim hoài vậy, vài người nhờ anh nói lại Cả Chanh về lo việc làng xóm chút ít.

Tư Quýt ngồi lò, Năm Bưởi đánh búa, Bảy Bòng thổi bễ, vài ba người chầu rìa tiện tay giũa hay mài giúp những lưỡi mã tấu rèn thêm cho dân quân. Không còn những người tới thì thào, vờ đi xuống khe Hội rửa để linh ra chòi rẫy anh Cả Chanh như trước, nhưng không khí lò rèn bao giờ cũng nhộp nhịp và vui thân, Khánh kéo cái đòn gỗ ngồi xuống uống nước chè đậm, tán gẫu một lát, tả cảnh Hà Nội cho bà con nghe. Dân Linh Lâm đi Phố đi Hàn luôn, nhiều người vào Qui Nhơn, Nha Trang, Sài Gòn, nhưng chưa ai ra Hà Nội, bỗng dưng dân làng háo hức quay về hướng bắc, thèm đi tới chỗ bất cứ ai cũng có thể gặp Cụ Hồ và thưa vài câu chuyện.

[hoi_ls]

Khánh nhác thấy một cây súng kỵ binh Nhật treo trên con xỏ đầu cột, kèm một thắt lưng da to của lính Pháp có bao đạn đầy và hai quả đạn móc ngoài. Nghe hỏi súng của ai, Tư Quýt cười cười hất hàm:

- Ai vô đó nữa. Chỉ có mấy bà khóc từng hũ nước mắt mới kiếm được đồ bảnh, đực rựa như tụi tôi xin mời bắn ná thôi!

Năm Bưởi đang chống búa đứng đợi, hai gò má cao và lấm tấm mụn cá chợt đỏ rựng. Khánh mượn xem cây súng khá xinh và nhẹ, cỡ nòng chỉ bằng mút đũa, viên đạn giống kiểu đạn ĐAM của Pháp nhưng thu nhỏ hẳn lại. Phụ nữ dùng thứ này thật tuyệt!

Năm Bưởi nghe anh khen súng hợp với người, lại đỏ mặt không nói. Đợi khi Khánh ra về được mươi bước, Năm mới buông búa đi vội theo, gọi giật:

- Đợi chút, em hỏi cái này.

Khánh dắt ngựa đi bên Bưởi, nghe kể nỗi bực tức ghê gớm của cô gái mười bảy tuổi có dáng vóc của người hai mươi.

- Hồi cần lấy huyện lấy tỉnh thì người ta chẳng kể lớn nhỏ gái trai. Cách mạng thắng rồi, lựa người đưa vô Giải phóng quân, các ổng đuổi hết con gái về nhà, nói là thượng cấp chưa cho lấy lính đàn bà. Có ông lại nói ra miệng là tụi em chân yếu tay mềm, ở làng làm du kích còn khả dĩ, đi lính chủ lực thêm vướng chân đàn ông. Nói vậy mà không mắc nghẹn mới thiệt lạ! Đội nữ của em lên tới hăm ba người rồi, tự xoay xỏ kiếm được mười lăm súng, còn lại thì mã tấu lựu đạn, tập bắn tập bò chẳng kể sống chết. Chị em nghe vậy nản chí hết, cãi không nổi, bỏ cơm nằm vạ không ăn thua. Số mới nhập bỏ về trước, lần hồi còn lại bốn đứa lì lợm nhứt. Mấy ổng dỗ riết, hai đứa chịu trả súng làm cấp dưỡng, em với con Thìn ở Huề Bình ỳ ra không trả, không nhận nấu cơm hầu con trai. Thét rồi mấy ổng kêu lên bàn giấy, nói tặng luôn hai cô hai cây súng đẹp nhứt để thưởng công hoạt động du kích, bây giờ hai cô cầm giấy giới thiệu đây về làng nhận công tác mới!

- Sao Bưởi không nhờ anh Chanh?

- Khốn khổ, lập chánh quyền ở Thái Phiên xong ảnh bịnh nặng lắm, mửa ra máu, phải chở gấp ra nhà thương tây ở Huế. Nghe nói rọi điện nhiều lần mà không lành, họ tính mổ xẻ sao đó, cả nhà lo cuống mà không đi thăm được.

- Xin giấy mà đi chớ!

- Giấy có no được đâu! Tiền tàu xe, tiền ăn ở, mỗi thứ mỗi tốn mà nhà em lâu nay toàn rèn giáo mác cho du kích, gạo hết tiền không...
Khánh vội rút ví ra, đưa cho Bưởi một tờ năm trăm mới nhận hôm qua. Bưởi lại đỏ mặt, nặng giọng:

- Anh Khánh tưởng em hỏi khéo để mượn tiền à?

- Không, không, bên ấp mới bán trâu...

- Em nghèo chớ không hèn đâu. Anh coi ngó ấp ông phủ thì cứ coi ngó, đợi thượng cấp xét sau, đừng đem tiền ông phủ đi làm ơn như vậy. Em thấy anh thân với anh Cả, hay đi đây đi đó em kể hết để có gặp ảnh thì nhờ anh nói lại giùm, ai dè...

Năm Bưởi vùng vằng quay vào lò rèn. Khánh bần thần đút tiền vào ví, leo lên ngựa, thả cương cho nó đi bước một. Ra thế đấy. Bà con vui vẻ coi mình như bạn, nhưng mình vẫn không phải là người của họ, không phải đồng chí với nhau. Trước mắt họ, mình tiến bộ và có ích nhưng vẫn là cậu cử quản lý ấp cho bố dượng tri phủ, mình chưa thật sự cùng hội cùng thuyền. Cô du kích nói tuột ra trong cơn giận, nhưng cô nói đúng quá còn gì...

Bốn tờ giấy in rồng xanh như biến thành những mảnh tôn rút trong lò ra, đè nặng và nóng bỏng trong túi Khánh.

Hôm sau, anh xách va-li ra bến đò ấp, mé dưới bên vạn. Chiếc thuyền xuống Đà Nẵng y hẹn ghé đón anh ở đấy, sẽ đến cửa Hàn sau một ngày đêm xuôi sông Linh và Thu Bồn.

Chuyến xe lửa ra Bắc ấy chở gạo nhiều hơn người. Toa đen đầy gạo đã đành, các toa hành khách cũng chất bao gạo ở tất cả những nơi mà chất được. Khánh kê va-li nằm trên đống bao gần cửa sổ, mỗi lần tàu đến ga lại phải kéo tấm cửa gỗ lên tránh những túi bọc ném vào toa và người leo tiếp theo, nhảy dù chẳng kể húc hay đạp trúng ai.

Ngoài Bắc đồng bào chết đói, ta đi đường người trên gạo dưới còn sang chán. Khánh thích thú với phần hi sinh nho nhỏ của mình, chỉ cố giữ chỗ nằm và cái va-li gối đầu.

Đến ga Thanh Hóa, anh xuống đi bộ bên toa một lát cho dãn gân, chợt sửng sốt khi gặp một đoàn tàu vào, trút xuống ga một lũ quân kỳ quặc chưa từng thấy. Hành khách chung quanh oang oang gọi nhau tới xem Tàu phù, Tàu vàng, Tàu Tưởng.

Áo quần chúng màu vàng nghệ, mặt mũi chúng cũng vàng khè, đứa nào không vàng thì lại bủng beo như ma chết trôi. Chúng xuống toa rất chậm vì hầu như đứa nào cũng vướng một gánh lình kỉnh những súng đạn, bao bị, nồi niêu, chăn áo. Đặt gánh xếp hàng xộc xệch trên sân ga xong, chúng phanh áo ra bắt rận gãi ghẻ sồn sột, cào cấu mớ tóc bù xù chắc là đầy chấy, quấn lại xà cạp kiểu chân voi trên bắp chân phù, vạch quần đứng đái tồ tồ trên nền xi măng, trợn mắt líu lô khi thấy người Việt chỉ chỏ và cười sằng sặc. Số đông đi chân đất đã quen, chỉ có mấy đứa rút giẻ trong bọc ra quấn bàn chân. Vài tên đi giày vải hai màu đen trắng, đeo súng ngắn, quát tháo những gì không ai hiểu, thình thoảng tát bốp vào mặt lính, trông như cảnh sát thời Tây giữ trật tự trong buổi phát chẩn cứu đói. Quả thật là chúng đói lâu năm trước khi sang đây. Nếu bỏ bớt đi những cây súng cồng kềnh và bộ mặt cố làm oai, đồng bào ta rất sẵn lòng nấu cháo khiêng ra đãi lấy phúc!

Một anh cán bộ đeo băng đỏ sao vàng cầm loa đi lui tới, thỉnh thoảng đưa lên miệng nói khàn khàn:

- Đồng bào chú ý hô theo tôi: Hoan hô quân đội Đồng minh vào Đông Dương giải giáp quân Nhật. Hoan hôôô....

Chung quanh chỉ cười hô hố. Anh cán bộ cũng cười theo, nháy nháy với những người đứng gần, nói vừa đủ nghe:

- Đứng xa tí nhá, kẻo lại lây chấy rận chúng nó. Đi với lũ nửa người, nửa ngượm nửa đười ươi, buồn nôn bỏ mẹ!

- Anh yên trí. Vui hơn xem bú dù ở vườn Bách thú!

- Nhớ đừng khiêu khích chúng nó, súng có đạn cả đấy... Xin mời đồng bào cùng tôi nhiệt liệt hoan nghênh quân đội Đồng minh vào tước vũ khí phát xít Nhật Bản!

Bên cạnh Khánh một  anh bộ đội xuýt xoa:

- Trông mà thèm rỏ dãi...

- Thèm gì?

- Súng còn mới lắm, chắc chưa bắn phát nào. Chỉ xin Cụ Hồ nhắm mắt năm phút cho con cháu xơi gọn vài trăm khẩu này thôi. Cánh ta với nhau, cậu lánh mặt đi chốc lát nhé?

Anh cán bộ đeo băng hốt hoảng chặn:

- Ấy chớ, nó nhếch nhách thế cơ mà là quân đồng minh đấy bố trẻ ạ. Đừng lao vào chỗ hàm chó vó ngựa! Tớ bảo này: đợi khi chúng nó đi lẻ, các cậu làm xôi thịt hành mỡ thật ngon vào, gọi cho nó ăn, chúng nó chén đẫy rồi trợn mắt lăn đùng ra, mất súng cũng chả bắt vạ chính phủ mình được.

- Ha ha ha... Khớ khớ khớ... Hô hô hô...

Mặc cho chung quanh cười tức bụng, anh đeo băng lại cầm loa đi phía khác kêu gọi hoan hô, như người đóng vai hề chỉ chọc người mà không hề nhếch mép.

[hoi_ls]

Từ Thanh Hóa trở ta, Khánh còn thấy quân Tưởng nhiều lần nữa nhưng xe lửa không dừng lâu. Một tờ báo mua trên, sân ga cho biết lũ lính ghẻ lở phù nề ấy đông tới vài chục vạn và sẽ tràn vào đến Đà Nẵng. Trong toa xe, rất nhiều người bàn tán theo ý anh bộ đội ban nãy. Ta đang thiếu súng, mong sao Cụ Hồ cho dân mình tước vũ khí của bọn Tàu, như thế sẽ thu sạch được cả ba kho súng: của tám vạn quân Pháp bị Nhật lấy, của sáu vạn Nhật bị Tàu lấy, của Tàu, Nhật, Pháp rơi hết vào tay ta, vô cùng ngon xơi! Ra đến thủ đô là phải xin gặp cụ ngay, Cụ bận thì cũng viết thư nói thật khẩn khoản để Cụ hiểu lòng dân chúng!

Khánh xách va-li bước ra khỏi ga Hàng Cỏ, đầu còn nóng bừng bừng với những kế hoạch động trời. Chỉ qua vài ngày, mớ bọt xà phòng đầy màu sắc lung linh ấy vỡ tan không còn dấu vết.

Anh phu xe kéo đòi hai đồng để chở đến phố Cô-lông, lúc này đã đổi ra Phan Bội Châu. Cách đây nửa năm cuốc xe ngắn ấy chỉ năm hào. Cáu sườn, Khánh xách va-li kéo bộ. Anh ghé vào quán phở, cẩn thận hỏi giá trước khi gọi, giật mình khi biết hai đồng một bát. Tờ giấy bạc Đông Dương teo lại kinh khủng, ở Đà Nẵng bát phở một đồng còn đầy tú hụ, phở Hà thành nghìn năm văn vật dềnh lên những nước như vỡ đê!
Căn buồng Khánh thuê trước đây đã chuyển sang một gia đình năm người bị bom hỏng nhà, cán bộ ta đến kêu gọi không tăng giá. Bà chủ cho biết thêm ông ký giả ở tầng dưới đã thôi việc, đưa vợ con về quê, nếu cậu Khánh muốn thế phòng ấy thì bà tính rẻ mỗi tháng trăm rưỡi thôi, tất nhiên nếu thêm chị Nết ra cùng thì phải hai trăm. Chỗ thân quen nên bà chỉ lấy tiền trước ba tháng, những như người ta thì phải chồng thêm tiền vào cửa, trả trước ít nhất nửa năm mới khỏi bị tăng giá.

Điếng người Khánh chỉ vâng dạ qua loa, xách va-li tìm nhà trọ cạnh ga ngủ tạm. Một phòng nhảy đầm lớn được ngăn thành mươi buồng tí xíu, Khánh trả tám đồng để thức gần trắng một đêm vì rệp đốt nhoi nhói, mới chợp mắt lại bị một tốp khách từ Hải Phòng lên làm ăn ầm ỹ không ngủ được.

Rất may là sáng hôm sau Khánh vớ được một cậu bạn tốt bụng trước kia cùng học Luật, nay ở với nhà vợ làm nghề mạ và vẽ gương soi trên phố Hàng Lọng, từ ga Hàng Cỏ đến chợ Cửa Nam. Cậu ta cho gửi va-li và dành cho Khánh một chỗ trải chiếu trên căn gác chật, chỉ nhắc Khánh nên về nhà trước chín giờ tối vì Tàu phù hay cướp đêm. Cậu còn nhắc Khánh ra phố không nên đeo đồng hồ hay mặc sang, Tàu phù vừa gào Dật pủn chất ¹ vừa lột sạch chỉ chừa lại quần đùi.

Cậu bạn thấp lùn cởi trần ra đánh bóng những tấm kính sẽ mạ làm gương soi, ném cho Khánh từng mẩu tin mới. Chưa có tăm hơi gì trường Luật sẽ mở cửa. Ngày xưa nước ta tứ nguyệt tam vương là chuyện mèng thôi, nay lục nguyệt tam chế mới thật ly kỳ. Đấy nhé, trước đảo chính mồng chín tháng Ba là chế độ thuộc địa dưới quan Toàn quyền Pháp, tiếp tới cái chế độ đặt tên to tướng là đế quốc Việt Nam với quan Tối cao cố vấn Yô-kô-ya-ma cưỡi trên đầu vua Bảo Đại, thoắt cái bôm nay là chế độ dân chủ cộng hòa còn mới toanh, ngay hiến pháp cũng chưa có. Ai soạn cho kịp các bộ luật để dạy trong nhà trường? Liệu mà đổi trường hay kiếm nghề khác làm ăn cho được việc!

Từ đó Khánh bắt đầu lang thang trên đường phố Hà Nội.

Những ngày rầm rộ biểu tình hàng chục vạn người giành chính quyền, nỗi vui ngây ngất khi mở hội một triệu đồng bào cùng giơ tay thề với Cụ Hồ Chí Minh quyết giữ độc lập, chiếc nhẫn cưới tháo ra trao trong Tuần lễ vàng, cuộc họp đầu tiên ủy ban khu phố, đồng bạc đầu tiên góp vào Quỹ độc lập, bữa nhịn cơm trong Ngày đồng tâm đầu tiên dành gạo cứu đói, tất cả những việc làm thiêng liêng ấy in dấu không phai trong lòng người thủ đô. Cách mạng lay động mỗi tâm hồn đến tận đáy sâu, đánh thức từng chút tự hào và mơ ước còn lại ở cả những ai tuyệt vọng nhất. Mình là công dân một nước độc lập rồi, Việt Nam sánh vai với các nước văn minh rồi, phải thế nào chứ! Trộm cướp biến đi đâu hết. Cô đầu Khâm Thiên và Ngã Tư Sở thu vén để hoàn lương. Đồng bào chạy đói ra tỉnh ăn xin nay lĩnh gạo cứu tế, dắt dìu nhau về quê khi lác đác có lúa mới. Dường như trước đây Hà Nội là một thân thể ngủ mê, trong đó chỉ có những người cách mạng nhận lấy vai trò của tim đập và phổi thở. Hà Nội ngày nay là con người vừa bừng tỉnh, đang chạy nhảy hò hét cho tất cả các tế bào cùng một lần rung chuyển.

Giữa lúc ấy, nạn dịch Tàu phù đổ ụp xuống một vùng đất vừa chôn hai triệu xác chết đói. Những người còn sống bằng hi vọng nhiều hơn cơm, nhịn may áo lấy vải may cờ, nay phải cắn răng nhìn từng đám mây châu chấu từ phương bắc tràn đến. Chúng gặm nhai tất cả những gì mới nhú mầm lên, người chủ đất lại không được phép đập chết hay xua đuổi. Sao mà ngược đời thế!

Khánh cuốc bộ trên các vỉa hè quen thuộc chung quanh vùng Bờ Hồ, cảm thấy khá nhanh cái không khí dồn nén hậm hực đang làm cho Hà Nội khó thở.

Theo phố Tràng Thi,  anh đến tìm người quen ở Thư viện Trung ương. Một tiếng quát lạ tai chặn anh lại. Tên lính Tưởng nhấc cây súng cắm lê dựng đứng lên cầm ngang, nạt một tràng tiếng lạ. Anh tạt sang hè phố bên kia, nghe một cậu đeo kính trắng vừa đi tới nói hằn học:

- Ông bạn ở cung trăng rơi xuống đây à? Còn bíp ² đâu nữa mà đến làm mọt sách, chúng nó đem đun bếp cả rồi!

- Quái nhỉ họ gác đây làm gì?

- Thưa rằng họ chiếm đóng. Mời ông bạn đi xem phủ Toàn quyền, nhà Thương Đồn Thủy, các trường học, đến gần là ngửi thấy mùi cứt Tầu phù đến lộn mửa!


-----------------------------------------------------------------------
1. Tiếng Trung quốc: Tên Nhật Bản!
2. Tiếng Pháp. Bibliothèque: Thư viện.

[hoi_ls]

Khánh đi thẳng đến Bờ Hồ. Ở nơi dạo mát này ít nhất cũng đỡ bị chúng nó làm ngứa mắt. Anh ghé vào một quán giải khát gọi cốc chanh quả, thấy luôn một áp-phích mấy chữ to dán trên vách gỗ: “Đả đảo Việt Minh độc tài cộng sản!”. Bên dưới thêm một áp phích nữa với tiêu đề “Tuyên bố của Việt Nam cách mệnh đồng minh hội”, và chữ dưới cùng là Nguyễn Hải Thần. Đọc lướt qua mấy dòng, Khánh cáu tiết đứng dậy định bỏ đi, vừa lúc đó cô bán quán bưng cốc đặt trước mặt:

- Ông xơi ạ. Ông xem của ấy làm gì!

- Cô dán giữa mặt khách hàng lại bảo đừng xem!

- Khối người tưởng thế, hàng em mất khách oan uổng. Người ta đến dán bộp một cái, chĩa súng cấm em không được bóc, liệu hồn mà kẻo nhà cháy người chết đừng kêu. Nào em có biết liệu ông Thần ông Quỷ nào đâu!

Vài chỗ khác, Khánh lại gặp những tuyên ngôn của Việt Nam Quốc dân đảng do Vũ Hồng Khanh ký, những tờ truyền đơn của Đại Việt quốc gia liên minh, tất cả đều dán chi chít chung quanh những bản bố cáo to tướng in chữ Hán và chữ Việt của đại tướng Lư Hán, tư lệnh Đệ nhất phương diện quân Trung Hoa dân quốc. Có lẽ những kẻ dán truyền đơn chửi Việt Minh đều hãnh diện được bám quanh tên tướng Tàu phù. Lạ thật, đảng phái ở đâu mọc ra như nấm mùa mưa thế này? Mà sao họ nhất định phải chửi rủa hằn học đến thế.

Để tránh quấy quả anh bạn sống gửi rể nhà vợ. Khánh ăn cơm hàng cháo chợ cho qua bữa. Xong bữa chiều giá sáu đồng trong cái quán lụp sụp đường Bờ Sông, hết tiền lẻ, anh rút tờ giấy năm trăm ra trả. Bà hàng hốt hoảng xua tay:

- Nhà cháu nghèo thế này làm gì có đủ mà giả lại cậu!

Khánh gửi cái mũ, chạy qua mấy hàng khác đổi tiền lẻ. Hai nhà bảo không có, chỗ thứ ba, ông Hoa kiều bụng phệ giơ tờ giấy lên soi, lại thấm nước bọt quệt tay trên mặt hình màu vài lần, gật đầu:

- Đồng pạc thật á. Giấy con dồồng xanh đổi hai trăm, con dồồng vàng đổi pa trăm, pằng lòng thì đổi.

Khánh há miệng mà tắc họng. Ở Đà Nẵng, anh đổi một tờ thế này chỉ các hai chục trong khi đang vội, lấy tám trăm cho xong. Ông này nhận là bạc thật, sao chỉ đổi hai trăm? Thấy Khánh tần ngần, ông vất trả tờ giấy bạc, làm vội những bát sủi cáo bưng cho khách, không một chút vồ vập trước món lãi đang làm Khánh kinh hoàng.

Bà hàng nhận cho gửi tạm cái mũ để mai đem tiền để chuộc, còn dặn Khánh chỉ nên về nhà theo những phố đông người sáng điện nhất, khi hô hoán lên còn có người mình xúm vào bênh nhau.

Cái xưởng làm gương soi trên căn gác Hàng Lọng vừa nghỉ, anh bạn học đang quét dọn sàn nhà. Nghe kể vụ đổi bạc, cậu ta buông chổi cười ngặt nghẹo:

- Mới tếch khỏi Hà Nội mấy tháng mà cậu đã cả quỷnh thế! Hồi đảo chính, thằng đặc sứ Nhật Txư-ka-mô-tô lên làm Toàn quyền để nguyên bọn cầm đầu Ngân hàng Đông Dương với bọn kỹ sư in giấy bạc ở nhà in I-đê-ô, chỉ lấy vét hết số bạc chưa phát hành, lại đốc thúc in thêm mấy tấn giấy năm trăm nữa, là thứ rồng xanh của cậu đấy. Chả là thiếu thứ mực Lo-ri-yo vàng óng của Tây, phải thay mực xanh vào. Bây giờ bọn nhà băng giở quẻ, bảo giấy năm trăm rồng vàng là thứ mất trộm, giấy rồng xanh là của Nhật, không chịu đổi, dân mình đang biểu tình ầm ỹ đấy.

- Thế sao lão Khách bán sủi cảo chịu hai trăm?

- Vì lão là Tầu! Lão đưa hai trăm, đem đến bọn Lý sự hội hay bang trưởng Tầu đổi lấy vài chục bạc lãi, bọn này đổi lại cho các ngài tư lệnh Truug Hoa được chừng ba trăm, các ngài sẽ mang quân đến vây Ngân hàng buộc đổi bốn trăm chẳng hạn. Đám nhà băng sẽ thanh toán với mẫu quốc gần đúng năm trăm để chấm mút vào đấy. Tây Tầu cứ thế làm giầu, dọc phố đầy khối người mình trắng tay. Muốn thoát nạn, phải đợi chính phủ Cụ Hồ in được giấy bạc kia!

- Đem quân đến gô cổ bọn Ngân hàng là gọn nhất...

Cậu kia cười to hẳn:

- Mời cậu gô luôn mấy chục vạn quân Lư Hán cho tớ nhờ mấy! Đã phải nhận đồng quan kim nào chưa? Nếu gặp của nỡm ấy, cố xua ngay như xua tà nhé. Trông tốt mã thế này mà ở Côn Minh một cân giấy quan kim chỉ mua được mươi cân gạo thôi, sang ta chúng ép phải chịu một đồng quan kim ăn đồng rưỡi Đông Dương, khủng kiếp chưa.

Khánh ngắm nghía tò bạc in trên giấy rất trắng, nét tinh vi, đặc biệt trình bày theo chiều đứng, một mặt toàn là chữ Hán với hình Tôn Trung Sơn, mặt kia toàn chữ Anh. Có dòng nhỏ xíu dưới đáy, tiếng Anh: Công ty giấy bạc Hoa Kỳ.

- Ban đầu mấy chú Khách cầm quan kim đi khoe: Quốc quân mang đô-la Tầu sang, quý lắm đây, chịu đồng rưỡi Đông Dương là thương dân ta nghèo, chứ nay mai đổi ngang đô-la Mỹ tha hồ mà mua hàng ngoại, có người tin, đến khi thấy lính Tầu phù quá đói rách mà túi đầy quan kim mới ngờ ngợ. Hàng nhà tớ lính không ham, chỉ vài đứa vợ lính ghé vào, tớ nói thách gấp năm lần chúng cũng hí hửng mua vội thì ra vẫn hớ!

Nể lời Khánh nằn nì, cậu nhờ bà mẹ vợ mang tờ rồng xanh đến lão bang trưởng ỏ phố Cửa Đông đang có mấy tướng tá quân Tưởng đóng trong nhà, nói khó đổi được hai trăm tư là may rồi. Khánh tính thoáng qua, thấy mỗi tờ năm trăm mang ra đây chỉ bằng xấp xỉ một trăm hai ở Đà nẵng, dưới một trăm ở huyện Tây Quảng. Muốn ở lại Hà Nội, dù để vào một trường nào đấy hay tự học thêm, Khánh phải kiếm nghề phụ.

[hoi_ls]

Từ sáng đến tối Khánh đi gặp các bạn cũ. Trung bình phải một lần tới nhà viết giấy hẹn, lầu sau mới gặp được, đôi người ba bốn lần báo trước vẫn đi vắng. Sinh viên Luật phần đông là con quan, con nhà giàu, con công chức cấp cao, thường chơi thân với nhau từng nhóm nhỏ chứ ít giao du rộng như sinh viên các trường khác, cũng ít sống trong khu Đông Dương học xá mé Bạch Mai là nơi anh em nghèo nay chia năm xẻ bảy. Vào Vệ quốc đoàn có. Làm cán bộ các ngành trong chính quyền có. Về quê giữ của cho bố mẹ có. Đưa bằng tú tài ra xin một chân thầy giác có. Buôn lậu kiếm lãi như điên có. Tiêu tiền nhà đi lang thang chửi đổng có. Nhảy vào Việt Quốc, Việt Cách , viết báo và truyền đơn chửi Việt Minh có. Mặc áo Tàu phù đi ám sát, bắt cóc, tống tiền, nổ súng bắn lại công an có.

Quái gở, sao con người có thể biến đổi đến thế nhỉ?

Thằng Sang cùng lớp với Khánh nổi tiếng lù đù, nay lại lừng danh trong giới bờ lờ. Hắn gặp Khánh khi vừa được món bở, kéo đi chén một trận rất mẹ kiếp với hai gà bốn chim kèm một chai vang cũ Boóc-đô còn nguyên mạng nhện, tuyên bố rằng hắn chỉ tôn thờ ông thần Tài, chủ nghĩa Xìn, đạo Kim Ngân. Những đứa thích tồ nghệch quých quýnh, xin cứ việc! Nhưng dù say nghiêng ngả, hắn vẫn không cho Khánh biết địa chỉ. Ranh thế!

Thằng Tùng con quan bố chính không chịu về nhà quê làm cóc vàng. Hắn chiếm cái vi-la của ông via, đón một lũ quỉ đực quỉ cái về tha hồ quấy, đã tháo bán đến cả cửa chớp và cửa kính, đang đợi bố chết để bán luôn cả nhà đất.

Thằng Liễu ngược lại, nghiêm mặt nhìn Khánh như đang truy đứa em hư: “Mày cứ tiểu tư sản mãi đến bao giờ? Thân nam nhi là phải da ngựa bọc thây, xương phơi chiến địa, mày lại cố học thứ chữ nghĩa vô dụng làm cái cóc khô gì? Chán ốm!”. Hắn tỏ chí tang bồng hồ thỉ thế nhưng lại kèm trẻ mỗi ngày ba lớp cho nhà giàu và chỉ nói lảng khi Khánh nhờ xếp một chỗ cùng dạy tư. Sinh viên lúc này lao vào kèm trẻ nhiều. Bởi các trường trung tiểu học hầu hết đóng cửa tránh bom đạn sau đảo chính, những nhà khá giả ngại con chơi lêu lổng và quên hết bài vở.

Riêng thằng Sĩ Ca có biệt hiệu là Ca Sừng hay Si-ca-gô, Khánh gặp lại vào lúc ít ngờ nhất. Anh đang ngồi uống nước chè chén trong quán vỉa hè trên đường Quan Thánh, thấy một chiếc xe du lịch sơn đen đỗ xịch mé bên kia, phía số lẻ. Trên nóc xe có hai người nằm, kê một súng máy hai chân. Hai bên chắn bùn trước có hai lính nữa đứng níu tay vào cửa, tay kia kẹp một cây súng máy nhẹ toàn bằng sắt, có hộp đạn lắp đâm ngang. Từ trên xe bước xuống ba người, đứng đợi trong khi một lính cầm giấy đến chìa qua cái lỗ vuông nhỏ xíu trên cổng sắt đóng kín. Một ông râu ba chòm, mặc gấm lam đội khăn xếp chỉ thiếu cái bài ngà. Một người to béo đóng com-lê cà-vạt nguyên bộ tùy trời nóng. Người thứ ba đúng là Sĩ Ca, không lầm được tuy hắn chừa râu quai nón và râu mép rậm rì khiến cho bộ mặt sạm nắng trông càng dữ tướng. Là võ sĩ quyền anh khá nổi tiếng ỏ Nam Định, hắn hay khoe rằng nhiều đối thủ nhác thấy bộ mặt nát người ấy đã bủn rủn chờ hắn đấm nốc-ao. Hắn mặc áo quần ka-ki cùng mầu lam y của quân Tưởng nhưng may kiểu sĩ quan Pháp, chân đi dày da nâu có cổ và có ghệt gắn liền vào lên đến nửa bắp chân, thít bằng hai khóa mạ kền. Ngang lưng hắn đeo sề sệ một thắt lưng vải rộng bản rất nhiều lỗ của quân Mỹ, móc bao súng ngắn to kềnh vào đấy. Khi hắn quay nhìn ra phố, Khánh thấy trên mũ lưỡi trai có đính một phù hiệu tròn thêu ngôi sao trắng trên nền xanh trời, chung quanh viền đỏ. Giữa câu chuyện thì thào, hắn hay nhìn một vòng từ đầu đến cuối phố, tay mân mê bao súng.

Khánh hỏi ông cụ hàng nước:

- Bộ đội nào thế cụ, trông sang ghê.

- Suỵt, khẽ chứ. Cậu ở tỉnh xa mới đến à?... Nhà ấy là trụ sở của Việt cách, quân kia là quân Việt quốc. Họ đóng khối nơi ở Hà Nội, sao cậu không gặp?

- Cháu cứ lẫn với Tầu...

- Ra thế. Muốn nghe họ tuyên truyền thì lên quá tí nữa, ngang Hàng Bún trên. Hay là chỗ số nhà tám mươi phố này, loa điện ầm ầm suốt ngày đêm. Họ sắp ra báo đấy.

Ông cụ nói lơ lửng như kể một tin vỉa hè trong khi rót cho Khánh thêm chén nữa. Rồi bỗng đột ngột nổi khùng, cụ văng một câu chửi rất tục, tiếp luôn:

- Tôi có nhời khuyên cậu đừng dây vào lũ đầu trâu mặt ngựa ấy. Thằng Tầu đã bẩn, bám đít thằng Tầu còn bẩn đến đâu. Nơi nào chúng nó gác cổng, cậu vòng tránh xa xa tí, nhỡ sinh sự bị chúng nó lôi vào bên trong thì cứ là mất xác mất giỗ!

Cổng đã mở cho xe vào. Khánh thoáng thấy nhiều tên lam y qua lại sau những tường thấp chất bằng bao cát, trước cửa ngôi nhà chính cũng có bình phong bằng bao cát. Một chiếc xe quân sự nhỏ của Nhật sơn màu đất sét đậu giữa sân quay đầu ra ngoài, cắm cờ thanh thiên bạch nhật của Tưởng. Cổng sập lại rất nhanh. Dáng điệu của những kẻ trong ngôi nhà hai tầng lớn bên kia có gì đấy thật lạ, pha lẫn huênh hoang và lén lút, hung tợn và sợ sệt. Khánh chưa hiểu nổi vì sao.

[hoi_ls]

21.

Trèo lên ghế sau xe hơi xong, Cả Chanh ngồi nép vào góc sát cửa, rướn cổ soi mặt mình vào cái gương lắp bên phải người lái. Mặt gương in hình một người tạm gọi là coi được, với cặp mắt xếch không quá hõm sâu, vết nẻ trên cằm đã đầy lên, còn da thì... ai nằm bệnh viện ra mà chẳng xanh xao!

Anh Bảy Quý đang nói tiếp với anh Tô Xáng một câu chuyện dở dang nào đó. Chanh gật gật đầu, rất vui khi thấy bóng mình gật trả trong gương. Ra khỏi nhà thương rồi. Trở lại làm con người như tất cả mọi người rồi. Ta hay chia loài người ra nhiều giới, tầng lớp, giai cấp, dân tộc, chủng tộc, chắc hẳn nay phải thêm một cách chia mới giữa người ốm và người khỏe!

Chanh bị gục nhào ngay trong cuộc họp ở Đà Nẵng, khi xứ ủy giao hàng loạt việc mới cho tỉnh ủy Quảng Nam và thành ủy Đà Nẵng. Sau hai tiếng đau bụng vừa sức chịu, trong dạ dày anh bỗng chồm lên một con mèo điên vừa cào cấu vừa lăn lộn. Anh cố gượng đút sổ tay vào túi, gài bút máy, bước ra thật thản nhiên, thoát khỏi cửa mới vịn tay men tường đi vào một góc vắng nhất, có lẽ trước kia dành, cho anh loong-toong trong sở tây này ngồi ngủ gật đợi sai vặt. Anh nằm vật xuống tấm ván kê sẵn, ôm bụng quằn quại, nôn ra thứ nước chua quen vị giữa nền nhà gạch hoa, thoáng thấy những đốm đỏ giữa nước xanh trước khi lịm đi.

Nhiều tiếng nói đánh thức anh dậy.

Anh Quí xoa cằm như tiếc bộ râu dài mới cạo, gắt gỏng:

- Cháy nhà ra mặt chuột, nó đau dạ dày mà giấu miết... Chở vô nhà thương lập tức!

Chanh há miệng muốn cãi rằng đau bụng là sự thường, lát nữa sẽ hết. Nhưng một mũi dùi lửa từ dưới thuôn lên óc khiến anh không thốt ra tiếng, mê luôn.

Anh mở mắt hồi lâu mới nhận ra mình nằm ở nơi lạ, trên nệm trắng và gối trắng. Một ông có râu mép và một cô trẻ đều mặc áo choàng trắng đứng bên trái giường. Bên phải là mấy khuôn mặt thân quen đang nhìn anh và nhìn nhau. Những lời họ nói lọt vào tai anh khó khăn như phải khoan lỗ.

- ...Tù về, nhào vô liền...

- …Phải chi nó chịu nói để mình sắp đặt...

- ... Kiếm đâu được pê-ni-xi-lin, bác sĩ mới dám mổ...

Chanh cố nói to nhưng chỉ phều phào:

- Hơi đâu mà lo, các anh! Nghỉ ít bữa là khỏe thôi!

- Ngó coi đứa chết nó cãi thằng khiêng! Vô đây là phải theo lệnh thầy thuốc, không ý kiến ý cò lôi thôi!

Anh Xáng giống cai lục lộ với áo ka-ki ngắn tay và chòm râu mép, khi cố sừng sộ lại giống cả giọng nói.

Họ kéo nhau ra ngoài. Cô y tá tiêm liên tiếp hai phát, một vào mạch tay trái, một vào bắp đùi bên phải. Chanh quen nếp người thợ rề-pa-ra-tơ, dấu phấn gạch chéo đâu thì cứ đấy mà chữa đầu máy hay toa xe, vâng lời rất ngoan. Một chị lớn tuổi cầm cái túi nhuộm đen giơ trước mặt anh, hỏi:

- Đồ của anh đây phải không?

Chanh gật đầu. Nhưng chị này cẩn thận rút từng thứ ra, hỏi cặn kẽ hơn.

- Một bộ đồ ta đã vá nhiều. Một quần đùi. Hai cuốn sổ. Tôi ghi luôn có một đồng hồ đeo tay, một cây viết máy Pi-lốt...

- Còn súng ngắn với cái nịt...

- Các ông nhận giữ rồi. Anh sót thứ gì nữa không?

Chanh lắc đầu, thấy mình đang vào một nhà giam mới. Có gì đâu mà truy. Anh đi lấy huyện tỉnh với túi nhờ Năm Bưởi may vội bằng tấm đồ của đồng bào Thượng xé ra, cùng mấy thứ của Hai Khánh cho mượn trước khi lên đường, một ngày mưa ở chợ Huề Bình.

Anh Bảy Quí bước vào, tay vẫn sờ cằm do tật vuốt râu, nói như đang gọi loa:

- Mày ra Huế với tao. Ngoài đó sẵn thuốc hơn, mau lành.

Chanh giật mình, cãi gượng giữa cơn đau mới:

- Đây được rồi... Đang bộn bề quá anh ơi...

- Mày là dân Quảng Nam, mắc cái bệnh hay cãi. Ý thức tổ chức bỏ đâu hả? Tao nói rồi đó: các đồng chí Quảng Nam không được phép bố trí công tác cho đồng chí Phan Chanh trước khi có giấy của bác sĩ chứng nhận lành bệnh. Hễ chết thì chịu trách nhiệm trước xứ ủy. Mấy cha chịu rồi. Đây thiếu thuốc, tụi Nhựt vét hết. Ra Huế đỡ hơn Chanh à, ngoài đó vua chúa nhiều, Nhựt nó để lại thuốc men khá lắn. Cần thì tao đưa mấy ông quan ngự y tới chữa bệnh cho mày, thằng qủi sứ!

Chanh liếc thấy nét mặt hốt hoảng của hai cô y tá lớn và nhỏ đang nhìn nhau, suýt bật cười. Mới lập chính quyền vài ngày, có lẽ đây là lần đầu họ đến gần mấy ông Việt Minh đầu tỉnh, lại nghe họ nói với nhau bằng giọng nạt nộ đến khiếp, chẳng biết với dân đen họ sẽ hách đến đâu!

Chiếc xe du lịch chạy cồn không leo nổi các dốc cao của đèo Hải Vân. Anh Quí, chị y tá, cậu bảo vệ xuống xe đẩy hì hụi. Chanh nằm dài trên ghế sau, bực với mình không thể tả. Mình làm phiền nhiều người quá mất, cứ như quan huyện nằm cáng cho người ta khiêng! Qua khỏi đèo, anh Quí lại lên ngồi lên gói tài liệu kê bên đầu Chanh và chị y tá ngồi ghé vào nệm xe phía chân  anh cứ xoa mãi trên ngực và bụng Chanh, vài phút lại hỏi xem đỡ chưa. Thên một phát moc-phin nữa tiêm dưới da bụng, cơn đau đã dịu hẳn, Chanh giữ tay anh lại.

- Khỏe rồi anh ơi, anh nghỉ đi.

Anh Quý nói khẽ, giọng bùi ngùi:

- Hồi ở tù, mày thức đấm bóp cho tao đêm này qua đêm khác thì sao. Thằng Xáng nó vò đầu bứt tai hoài, ai lại mày mới vượt núi từ Kom Tum về mà quên không hỏi mày bệnh tật ra sao, đưa tuốt mày lên xứ núi Linh Lâm xây dựng du kích. Mỗi lần gặp nhau, phê bình chỉ trích một mớ, giao công tác mới một đống...

- Hồi đó làm sao chữa bệnh được anh!

- Sao không được? Kiếm đủ giấy tờ, đưa mày ra Huế gởi vô nhà mấy ông thầy thuốc bắc cảm tình Việt Minh đó, hay là ở thành phố chữa bác sĩ tư. Có điều mày sốt ruột, tụi tao cũng quá tham công tiếc việc. Thôi nghen, chịu khó chữa thiệt lành, có nhấp nhổm ra sớm cũng chẳng ai dám phân công cho mày.

- Tôi có nghề sửa xe lửa, chẳng thất nghiệp đâu...

- Ừ, mày giỏi. Tìm thằng chủ nào có đầu máy xe lửa tư nhân mà sửa, đừng vô hỏa xa của chánh phủ nghen!

Cả hai cùng cười. Chị y tá cười theo rinh rích. Mấy ông Việt Minh cỡ to này vui tính ghê đi. Đáng lẽ nhắc bệnh nhân nằm im, chị cứ để mặc họ tán với nhau cho khuây khỏa. Nhưng anh Quí lại nhớ ra trước:

- Thầy thuốc dặn mày đừng cựa quậy nói năng gì, tao lại cà rà hoài. Ông già Cửa Đợi bây giờ sinh chứng hay nói rồi, lão lại đái tật rồi. Đỡ đau thì rán ngủ đi Chanh. Anh rướn cổ xì mũi hai lần qua cửa sổ ô-tô, ngồi ngửa đầu lim dim, từng lúc đưa tay vuốt cái cằm trụi râu đến hôm nay vẫn chưa hết vẻ buồn cười. Anh có rất nhiều tên, nhưng khi mãn hạn ra tù năm 1943 thì quay trở về cùng cái tên cúng cơm là Ông Ích Quí, hình, như thuộc dòng dõi Ông Ích Khiêm sao đó. “Tụi mật thám quen mặt tao rồi, khai tên gì nó cũng nhận ra lão Quí, cộng sản râu. Tao cứ để tên cũ nó lại đỡ nghi”. Trong các thư mật anh chỉ ký bằng con số 07, vì anh thứ Bảy. Có lần Sở mật thám Pháp lấy được một thư công tác để gửi anh Quý, chúng lại không hề nghi anh tù cũ này vì cộng sản chẳng điên gì dùng tên trong hồ sơ gốc.

Cả Chanh nằm bệnh viện chẳng khác nằm trong bàn chông.

[hoi_ls]

Hình như tất cả những biến động long trời lở đất cứ rủ nhau diễn ra trong khi anh nằm bẹp một chỗ cùng trêu tức cái vào ngoác miệng gào ăn trong khi anh cố nuốt vào bụng cả một cốc nước quấy bột trắng để đứng trước máy chiếu điện cho các thầy thuốc nhìn vào ruột gan. Phái bộ Ăng-lê chiếm Nam Bộ phủ, còn và cố đoán xem mỗi phút có bao nhiêu giọt tuôn vào mạch máu mình. Và anh vừa tự xoa bụng vừa đếm trong khi quân Pháp lâu nay bị cầm tù, được thả ra và trao súng, núp sau lưng Anh-Ấn-Nhật đã đánh chiếm Sài Gòn!

Còn may, các thầy thuốc chưa cần mổ bụng anh. Người khám chính thức là quan đốc Vĩnh Trượng có bằng bác sĩ chính hiệu, chủ nhà thương tư trương bảng hiệu Ancien inlerne des hôpilaux de PARIS, nay mỗi ngày đến xem bệnh vài giờ với bộ mặt khinh khỉnh trên thân thể béo phị, được các cô y tá giới thiệu thì thào là bác sĩ thân tín nhất của Nam Phương hoàng hậu. Người điều trị chính, là ông y sĩ Đông Dương gầy đét và râu quặp, luôn luôn có điệu bộ xoa tay gãi tai sợ hãi tuy còn tạm được gọi là quan đốc như xưa. Thấy cậu bệnh nhân bằng tuổi con ông là Cả Chanh thường có khách đến thăm - trong đó có ông chủ tịch Ủy ban nhân dân Cách mạng Trung Bộ, quyền ngang quan Khâm sứ Trung Kỳ trước đây - ông ta khom lưng vâng dạ trước mặt Chanh đến mức anh đâm ngượng, xếp Chanh nằm một buồng riêng rất sang và dặn dò y tá rằng đây là bệnh nhân đặc biệt, ai để ông ấy không ưng ý thì liệu hồn.

Chanh rất xấu hổ khi nằm ềnh ra cho người khác hầu hạ. Bao lần ốm đau trong nhà tù hay ở Linh Lâm, Qui Nhơn,  anh cứ tự mình lướt qua bệnh tật mà rất ít nhờ bạn giúp. Đây là lần đầu thân thể anh phản lại ý chí, lần đầu anh cảm thấy sức mạnh tinh thần có giới hạn của nó. Xác anh đang thắng.

Còn may may một chút là anh không hoàn toàn vô dụng. Các đồng chí đem vào từng đống báo chí, bản tin, còn kể thêm rất nhiều chuyện râu ria về thời cuộc. Nhờ đó trong căn buồng xếp riêng mà  anh vẫn miễn cưỡng phải nằm thường lắm bệnh nhân và thầy thuốc đến rỉ rả dài dài. Giữa cơn đại náo ngàn năm có một này, ai cũng sẵn vô vàn điều muốn hiểu thêm.

Có những sự thật rất giản dị mà Chanh tưởng ai nấy đều biết, nay vẫn nhiều người hỏi cặn kẽ. Quen sống từ lọt lòng trong dân thợ và dân cày, Chanh hình dung giới tri thức là những nhà thông thái, am tường hết trăm ban vạn sự, đối với họ chỉ có vấn đề dám hay không dám liều thân mà theo Cách mạng. Anh sửng sốt khi nghe ông cử nhân toán học dạy trường Khải Định bàn với cụ đồ nho rằng chớ nên nghe lời tuyên truyền của một đảng chính trị nào cả - chính trị là xấu, đảng phái xấu, tuyên truyền xấu - mà chỉ nên tuân theo lời giáo huấn của vị lãnh tụ tối cao là Cụ Hồ Chí Minh thôi. Bà y sĩ tóc ngả bạc lại tin rằng đã đổi đời thì mọi trật tự phải đảo ngược hết, người thấp kém nhất sẽ là người đầy quyền thế; bà tắc tị khi một cô y tá trẻ măng trêu rằng phải mời ngay những người ăn xin ở chợ Đông Ba làm bộ trưởng, và Chanh vừa cười vừa phân xử. Một ông tham tá lục lộ nằm theo dõi bệnh vài ngày giảng cho sư cụ giường bên rằng cộng hòa là góp hết của cải lại đem chia đều ra và sư cụ gật gù thấy làm thế mới đúng là thế giới đại đồng, chỉ nên ruộng nhà chùa nên để lại cho chùa.

Mất đúng một tháng rưỡi Chanh mới ra viện được.

Ông đốc tờ Trương to béo đã bớt ghét chế độ mới từ khi thấy cựu hoàng Vĩnh Thụy được mời làm tối cao cố vấn, chẳng phải như vua Lu-y thứ mười sáu hay vua Ni-cô-la đệ nhị trong cách mạng Pháp và Nga đều bị giết. Ông giữ Chanh trong phòng khám gần một giờ để thổ lộ hết nỗi niềm. Một tay ông Tôn Thất Thuyết ngày xưa đã dám phế tới ba vua, tới thằng Tây đưa luôn cả ba vua Hàm Nghi, Thành Thái với Duy Tân đi đày, bây giờ ông ta sợ Việt Minh cộng sản lên ngôi sẽ tru di tam tộc hết cả hoàng phái! Hóa ra Cụ Hồ là bậc thánh hiền, lấy đức dạy dân chứ không đa nghi đa sát, được một ngài như rứa thì Vĩnh Trượng nay xin bái phục làm tôi con cụ tới mãn kiếp! Nếu ông Phan Chanh được dịp bái yết Cụ, nhờ ông thưa giùm một câu rằng tất cả dòng dõi vua Gia Long ở xứ Huế này đều thần phục Cụ...

- Bác sĩ nói tất cả, chắc vậy không?

- Chà chà... thôi thì nhờ ông bẩm với Cụ đừng lẫn lộn kẻ xấu người tốt là đủ. Có ai bẻ thước mà đo lòng người!

Ông y sĩ râu quặp cũng chấp nhận không gọi là quan đốc nữa, mà được tôn lên là bác sĩ. Xứ Huế này nhiều quan đến nỗi ai cũng muốn được làm quan hay sao ấy! Ông cấp cho Chanh một số thuốc mang về đủ dùng cho mười người cùng bệnh, rỉ tai nhờ Chanh trình lại với quí vị trong ủy ban Trung Bộ khi nào mệt mỏi xin cứ vô đây để ông được phục dịch. Gần trọn đời hầu hạ các quan Tây quan Nam rồi, bây giờ góp sức chăm lo cho Tổ Quốc là ông thỏa dạ lắm rồi. Chanh ngồi nghe mà cứ ngớ ra: sao con người có lắm cách nghĩ khác nhau đến thế!

... Chiếc xe ngon trớn chạy vo vo trên đường Một. Từ Hương Thủy đến Phú Lộc. Chanh chỉ say sưa ngắm cảnh hai bên đường như hồi mới thoát nhà giam, không để ý mấy tới câu chuyện mà anh Quý với anh Xáng bàn thầm thì, hình như không muốn hai cậu lái xe và bảo vệ ngồi ghế trước nghe lọt tai. Chanh muốn hưởng hết cái hạnh phúc được làm người khỏe. Trên trái đất này người khỏe là người được quyền làm mọi việc ưa thích, càng làm nhiều càng được chung quanh ca ngợi, gắn cho vô vàn danh hiệu quý trọng. Còn người ốm thì, ôi thôi, luôn luôn bị chê trách là phạm quy định của bác sĩ, là phá sức, là quấy rối kế hoạch điều trị, là muốn kéo dài thời gian nằm bệnh viện để gây thêm khó khăn cho tổ chức!

Nhìn quang cảnh hai bên đường, với cặp mắt đã lùi xa phong trào khá lâu để còn tìm thấy những nét lạ đủ sức gây ngạc nhiên, Chanh lặng lẽ nghĩ và nghĩ...

Trong những ngày này người dân hô khẩu hiệu ít hơn. Mít-tinh biểu tình giảm đi để tăng giờ cuốc đất đập búa, lăn lê bò toài trên sân tập. Những cán bộ Việt Minh vác loa gọi đồng bào đi lấy huyện lấy tỉnh nay đang đổ mồ hôi hột trên giấy, học cách giữ chánh quyền và làm ra lúa khoai. Cảnh bộ đội đi đều diễu binh với kèn trống dẫn đầu nay vắng hẳn, nhường cho các đoàn tầu vang ầm tiếng hát đưa Vệ quốc quân vào Nam giết giặc, lớp này đến lớp khác. Không khí chung dương như trầm đi, lắng xuống, đọng lại, dường như cái đầu nóng rực đã nguội trong khi dạ dày đói nổi lên réo sủi sùng sục.

Nay đã đến lúc bọn chống cách mạng mừng khấp khởi: Việt Minh chỉ là lũ âm binh dậy non trong khi các đạo hùng binh chống cộng đã làm chủ phần bắc vĩ tuyến mười sáu cũng như đang tiến từ phía nam ra với những binh đoàn Anh-Ấn-Nhật-Pháp trừng trợn ghì cò xối đạn. Giờ cướp lại chính quyền đang điểm!

Quãng đồng bằng ven biển từ Hội An trở vào tạm thời đang vắng Tàu và Tây, chỉ có người Việt với nhau. Có những Ủy ban nhân dân dựng vội, những đơn vị bộ đội xộc xệch, những đoàn thể cứu quốc đánh trống ghi tên, những cán bộ chong đèn học bốn phép tính, ở đây cũng có bọn Quốc dân đảng rỉ tai tuyên truyền câu sấm Tam Long Vinh Bách Thế ¹ cùng với những tư tưởng cao siêu trong sạch của Nhất Linh và Hoàng Đạo mà người đời chưa hiểu nổi, có gián điệp Pháp đi móc nối các cố đạo và quan lại để sắp đặt cho cuộc chiếm đóng tới gần, có những kẻ được cách mạng tha tội lại tưởng rằng Việt Minh không dám động tới mình và bắt đầu hạch sách chính quyền mới, có truyền đơn bôi xấu, áp-phích đòi lật đổ, súng dao ám sát, dần dà có thêm những vụ cháy kho, chìm thuyền, đổ xe lửa chở bộ đội Nam tiến.

Anh Xáng vỗ bốp vào đùi khiến Chanh giật thót:

- Tơ tưởng con gái Huế hả? Coi chừng, mấy cô Huế dễ thương mà khó cưới lắm nghen.

- Sao vậy anh?

- Nhiều cậu Quảng Nam rụng như sung rồi đó. Nghe nàng nói tánh em thích đồ nữ trang thì tai mắt bắt đầu ù. Nghe ông mai bà mối đọc ra đủ sáu cái lễ trong cuốn thọ Mai gia lễ là bủn rủn chân tay. Tới khi nhà gái thách cưới tới mây xanh thì chú rể ngất xỉu lăn đùng, phải chở vô nhà thương cấp cứu!


------------------------------------------------------------------------
1. “Ba con rồng vinh hiển trăm đời”. Trong số anh chị em của Nguyễn Tường Tam (Nhất Linh) và Nguyễn Tường Long (Hoàng Đạo) có năm người được đặt tên gốc Hán như trên. Quốc dân đảng lợi dụng biến thành câu sấm truyền nhằm mê hoặc những người lạc hậu.

[hoi_ls]

Anh Quí chen vào:

- Tụi tao giao tay “Bát Đập” cái phận sự phải cứu thế cho mày một cô được người được nết. Hắn máy móc cứ tìm quanh mấy cơ quan tỉnh, có hôm qua hỏi dò bên phụ nữ cứu quốc, các cô nổi bàn xôn xao là anh Xáng muốn bờm xờm, giàu đổi bạn sang đổi vợ...

Cả xe cùng cười ồ. Anh Quí cứ tỉnh như không:

- Tao bày cho hắn: cả nước đang Nam tiến thì cưới vợ cho thằng Chanh cũng phải hướng về phương Nam. Nên nhớ nó lớn lên ở Qui Nhơn, làm thợ và làm cách mạng ở đó, vượt ngục Kom Tum lại về móc nối ở đó, tới khi bị tụi mình kêu riết nó mới chịu về Quảng Nam. Tại sao biết không? Chanh, khai hết tao tha!

- Mô phật, tôi biết chi mô mà khai...

- Mày đóng kịch tao cho chết. Nằm trong buồng ông Hai Rề, sớm tối được cô Thùy cơm bưng nước rót, người ta đang sướng như tiên vậy mà lại bắt đi đày tới xứ núi Linh Lâm, người ta rầu quá bị nát ruột gan. Anh sầu tương tư anh hư nhan sắc, chớ bệnh, tật gì mà thuốc bắc thuốc nam...

Chanh thấy mặt mình nóng rực. Quái lạ, anh xứ ủy này là thổ thần hay ma xó mà cái gì cũng biết?

Anh Quí đắc thắng vuốt mãi cái cằm trụi râu từ khuya:

- Mày thua chưa? Cô Hai Thùy cứ xoắn tao hỏi miết tại sao Chanh trở về xứ Quảng là quên hết cơ sở trong Qui Nhơn. Tao vô cùng đốt, cứ nói toàn là lý sự của cách mạng nòi, khi thấy cô ta nổi lên thút thít sụt sịt tao mới biết dại tới chữ rồi. Cô Thùy chẳng cần anh lãnh đạo nào hết, thứ đó vơ đâu cũng đụng, cô ta đòi anh Chanh về xây dựng tổ với cô thôi. Tao ngắm thiệt kỹ, thấy ít nhứt phải bảy điểm trên mười, đó là tao già cũng hơi nghiệt ngã hơn lứa trẻ. Ông Hai được bầu làm trưởng ban lãnh đạo đề-pô xe lửa Qui Nhơn, cô Thùy vô chấp hành Phụ nữ cứu quốc thị xã. Đó, Xáng nghe chưa, tao giúp mày làm tròn trách nhiệm vụ với thằng Chanh chưa vợ. Phần thằng Chanh trả lời rành mạch đi nghe thử. Đã yêu thì nói rằng yêu, không yêu thì nói một điều cho xong. Đóng kịch với tao là sập tiệm!

Chanh úp khuôn mặt bốc lửa giữa hai bàn tay kê trên đùi. Không đùa bỡn để đánh trống lảng được nữa rồi. Mà giấu nhau làm gì nhỉ?

Từ anh Quí già đến cậu mười chín tuổi ngồi ghế trước, tất cả đều thương mình, mong cho mình với Thùy nên đôi lứa. Một quả bóng chứa đầy hơi ấm bỗng vỡ trong ngực Chanh, tỏa nóng đến mười đầu ngón tay chân. Anh muốn cười và muốn thổn thức, Muốn chối bay và muốn thú nhận, đến cuối cùng đối với Thùy.

Thùy ơi, sao chúng mình cứ hút nhau và đẩy nhau mãi thế em? Lỡ chạm tay nhau khi trao tài liệu, anh run rẩy rụt tay lại sợ em nghĩ anh thiếu đứng đắn, và em cũng co tay về bởi sợ anh coi là gái lẳng lơ. Khi chào nhau tạm biệt, em mỉm cười đi vội xuống bếp anh buồn vì em không coi anh ngang nồi cơm đang sôi, biết đâu lúc ấy em không bước vào chỗ vắng lau nước mắt một mình. Em tươi tỉnh xưng em như hồi còn nhỏ, còn anh cứ tôi với cô như người dưng nước lã dù đêm đêm anh trằn trọc vì mùi dầu chải tóc của em bốc trên gối, hương em lan khắp căn buồng nhỏ mà em nhường hẳn cho anh...

- Chanh nè, tao coi con nhỏ thương mày thiệt tình đó. Nó chẳng vừa đâu, mày làm bộ làm tịch thì nó đá bay vù về ngay Quảng Nam lập tức, con gái Bình Định múa roi đi quyền nổi danh cả nước rồi mà ông Hai Rề cũng khen mày là tuổi trẻ chí lớn, thanh niên như mày đáng là rường cột nhà. Tới khi tao nói mày là phó chủ tịch Ủy ban tỉnh Quảng Nam ổng ngửa đầu cười khà khá, rồi lại chậc lưỡi nói bây giờ muốn thăm thằng Chanh phải xin năm bảy cái giấy giới thiệu, chẳng như hồi nó nằm trong buồng con mình. Chắc có mò ra Quảng Nam thăm nó thì nó vừa tiếp vừa dòm đồng hồ!

Gắng gượng lắm Chanh mới hỏi được mấy tiếng:

- Anh gặp gia đình ông Hai hồi nào?

- Cách nửa tháng. Tao vô kiểm tra chuẩn bị chiến đấu trong Bình Định, nhờ anh em dẫn tới nhà... Nói thiệt đó Chanh, thương nhau thì cưới gấp đi, chờ tới khi thằng Tây đổ bộ Đà Nẵng Hội An thì lỡ mất thời cơ.

- Công tác bề bộn, mà Tây phá rối đang bị mình vây cứng trong Sài Gòn, chưa dám nghĩ chuyện riêng đâu anh!

Anh Quí lặng im, không cười giỡn nữa. Anh Xáng trở lên đăm chiêu, dặng hắng mấy lần rồi nói thong thả:

- Hồi nãy đón cậu ở bệnh viện, tính về họp tỉnh ủy ta bàn luôn, bây giờ báo trước sơ sơ... Quân viễn chinh lớn từ bên Pháp qua tới Sài Gòn rồi. Cách đây năm ngày ba chiến hạm trút quân lên bờ, tin báo ra có một đoàn xe thiết giáp, một đống lính nhảy dù, thủy quân lục chiến. Còn bốn tầu chiến lớn với một bầy tầu nhỏ nữa sắp tới nơi, cũng chỏ đầy lính, nghe đâu là lê dương với bộ binh thuộc địa. Tụi này mới vừa đánh nhau với Đức Ý suốt từ châu Phi đến châu Âu, đang hung hăng lắm, được Mỹ và Anh cấp cho võ khí loại bảnh...

Chanh mới nghe vài câu đầu đã cảm thấy một luồng gió lạnh lùa trên lưng. Khuôn mặt bầu bĩnh của Thùy vụt biến. Anh nín thở nghe tiếp. Hèn gì suốt tuần qua nhiều cán bộ được đón ra viện hối hả tuy chưa lành hẳn bệnh hay vết thương từ mặt trận phía nam mang về.

- ..Sáng hôm qua, tụi nó đổ bộ Nha Trang rồi.

- Úi chà!

- Ta đang vây nó trong thành phố. Nó tính khóa đằng đuôi, không cho bộ đội Nam tiến vô tiếp sức mặt trận Sài Gòn, để trong đó nó tung quân chiếm hết Nam Bộ cái đã, rồi hốt Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, cả Lào Miên nữa. Liệu bề nuốt trôi nó lại khóa ngang Qui Nhơn, Đà Nẵng, lấy sạch từ vĩ tuyến 16 trở vô.

Tim Chanh đập dồn dập, tuôn khắp người anh một thứ máu nóng bỏng và sủi bọt. Vừa lúc ấy đồng chí lái xe cho xe dạt sang bên đường, dừng lại, tủm tỉm:

- Báo cáo các anh, như cũ!

Bốn người xuống hì hụi đẩy xe chạy cồn lên dốc Sau lưng họ, cách chừng năm chục thước, một chiếc xe tải than đã dừng từ khi con đường mới chớm ngoi lên đèo Hải Vân, sáu anh bộ đội mặc quân phục vải xi-ta nhảy xuống đẩy, nặng nhọc hơn nhiều. Khoảng cách giữa hai xe tăng dần. Chanh thấy lạ, hỏi:

- Xe lửa chạy được, sao anh em chở xe hơi cho cực?

Anh Quý lắc đầu:

- Xe lửa chạy dưới chân đèo, đây anh em đưa xi măng lên xây lô-cốt trên đỉnh đèo. Tụi Tầu vàng gác trên đó ban đầu gây sự không cho xây, về sau bán được súng đạn lấy vàng, lại được anh em mình tiếp tế heo bò tới đỉnh núi cho ăn, đâm ra ngọt ngào lắm. Thằng nào hỗn quá thì mình dọa bóng gió những sự đường trơn xe nhào xuống vực, nó sợ liền.

- Anh tiếp đi. Mình đánh ở Nha Trang ra sao?

- Đang vây chắc đánh tỉa. Khó nhứt là bị thằng Ăng-lê cho quân mở đường. Mày biết đó, sau đảo chánh tụi Nhựt dồn hết Pháp kiều ở Nam Trung Bộ tại Nha Trang, khi Nhựt hàng lại bị tụi Ăng-lê ra lệnh dồn về Nha Trang nữa. Vừa rồi nó lại làm trò gần giống như Sài Gòn: Liên quân Anh-Ấn đóng vai Đồng minh kéo tới, lính Pháp theo san, quân Nhựt tỏa ra giữ trật tự, kho võ khí mở ra phát cho Pháp kiều với lính thuộc địa bị tù, vậy là rầm rầm nổ súng khắp thành phố!

- Chà mẹ cố tổ nó...

- Có điều bây giờ anh em mình khôn hơn, súng đạn nhiều hơn, cứ oánh nhào đầu cả Ăng-lê. Chà chóp , Nhựt, Tây. Quân nào lấn tới là oánh, vậy là tụi Ăng-lê bắt đầu khiếp rồi, không dám vênh cái mặt Đồng minh dẫn Pháp đi chiếm lung tung nữa, sẽ đưa súng cho Pháp tự đi đánh thôi. Nhựt cũng quá ngán, đã đầu hàng xin sống sót rồi còn bị thúc sau lưng vô chỗ chết, mà lại chết thay cho lũ da trắng mà Thiên hoàng nói hoài không đội trời chung. Đồng sàng dị mộng một bầy ngựa chứng, về lâu về dài, trong Nam này mình với Pháp đụng đầu nhau là cái chắc.

[hoi_ls]

Chiếc xe du lịch đã đến quãng dốc dài trên vùng đèo khuất khúc. Cận lái thò đầu ra mời lên. Xe đang rì rì leo thong thả chợt đằng sau có hai chiếc xe nhỏ vừa ấn còi vừa chạy vượt lên trước, cắm cờ quân Tưởng. Kiểu xe kia rất kì lạ, trông như cái hộp diêm đặt lùn tè trên mặt đường, sơn màu vằn vèo, tiếng máy êm không nghe nổ mà bon rất khỏe, chỉ phát ra tiếng rè rè của bánh xe ngoạm đường nhựa ngược dốc. Bọn ngồi trên hai chiếc xe lạ không mặc kiểu Tàu vàng. Áo quần chúng tuyền màu xám tro, đầu chúng đội mũ sắt xanh sẫm rất to chụp kín nửa mặt, tay trái đeo băng trắng có chữ Hán đỏ. Anh Quí hất hàm:

- Quân đoàn 53 chủ lực mới đưa qua. Đi xe Mỹ xài toàn đồ Mỹ. Số đeo băng chữ Sát là hiến binh. Lính thứ dữ của thằng Tưởng Giới Thạch, mới làm đảo chánh lật đổ lão Long Vân lãnh chúa Vân Nam, ào luôn qua bên mình kèm cứng thằng đại tướng Lư Hán trong dinh Toàn quyền ở Hà Nội. Bên Tàu sao mà nhiều sắc lính quá hè!

- Ra họp với thường vụ Trung ương, nghe nói tình hình một lát tao loạn ù lỗ tai, chẳng biết nước mình phải chống chọi với bao nhiêu thứ quân nữa, tao thức đêm đọc một đống tài liệu mật rồi hỏi thêm các ảnh, căng óc ra mà nhớ. Đếm thử coi nè. Mới nghe Nhựt đầu hàng, sư đoàn 62 nổi tiếng thổ phỉ ở biên giới nhào vô nước mình liền. Tiếp đó thằng Tưởng đưa nhập Việt tới năm quân đoàn của Trung ương với Vân Nam, mưu tính “diệt Cộng cầm Hồ” mà chưa làm nổi. Thằng tướng Chu Phúc Thành đem quân đoàn 53 qua thêm. Quân Tàu hồi này đang có bấy nhiêu. Phải tính cả bọn tàn binh Pháp chạy qua Tàu hồi đảo chánh cũng kéo về Đông Dương. Phản động phía bắc có lính Việt quốc của Vũ Hồng Khanh chiếm dọc đường sắt từ Lào Cai xuống tới Vĩnh Yên, lính Việt cách chiếm vùng Đông Bắc dựng lên Hải Ninh chánh phủ. Tụi nó lập trụ sở công khai có lính canh giữ từ Hà Nội tới Vinh rồi, sẽ dấn vô các tỉnh trong này... Phía Nam có Pháp Anh Ấn Nhựt đánh thốc ra tới Nha Trang, đang rập rình trút quân lên Qui Nhơn, Đà Nẵng, còn lính viễn chinh qua tiếp nữa, sắp sửa từ biển thọc lên, từ Lào đổ xuống.... Sơ sơ vậy để thấy dễ hay khó. Giở bản đồ coi thử tụi chống cộng còn bỏ sót chỗ nào cho chúng ta rút vô cố thủ hay không! Xưa nay phép nhà binh phải hết sức tránh lưỡng diện thọ địch, bây giờ mình lâm vô cái thế bốn bề hùm beo nhào vô xâu xé. Hà sướng chưa?

- Chỉ còn một đường thoát: đánh thí xác!

- Sai một li đi một dặm đó Chanh. Đánh giữ mạng chứ sao lại thí xác! Đánh cho khôn khéo thông minh, đánh cù cưa lâu dài, thằng Pháp nguy hiểm hơn ta đánh trước, thằng Tàu chưa dám gây sự ta xoa dịu để sau. Vừa gấp rút xây dựng lực lượng, vừa tung quân ra cản giặc, đợi nó kiệt sức là ta quật nhào... Bởi vậy ai đi trận cứ đi, ai dưỡng bệnh cưới vợ xin cứ tự nhiên!

Chanh cười phá lên. Ông già Cửa Đợi lúc nào cũng đùa tửng tửng được. Nhưng nhìn lại anh Quý, Chanh chẳng thấy anh có vẻ gì đang đùa cợt. Bộ mặt trụi râu vẫn nguyên vẻ đăm chiêu.

Trạm gác của quân Tưởng đặt ngay đỉnh đèo. Chỉ có một chòi tranh nhỏ đặt bên cây ngáng đường, với ba bốn tên soát giấy nằm ngồi ơ hờ, mặc kiểu Tàu vàng. Cậu lái xe ấn còi, thò đầu ra vẫy vẫy. Hình như đã quen nhau, hai tên lính tay không chạy tới, toét miệng cười cầu tài. Cậu bảo vệ nhấc cái giỏ bằng cói dưới chân có hai chai thò đầu với một gói bằng quả bưởi, hé cửa xe đưa cho chúng, cười cười:

- Bố thí cho bay đó. Tọng vô từ từ cho khỏi thương thực.

Chúng cảm ơn một tràng bằng thứ tiếng gì không giống Triều Châu hay Quan hỏa mà người Việt quen nghe, chắc là giọng Vân Nam. Một tên đứng đằng kia nới dây cho cây tre ngáng ngóc lên, đưa tay lên mũ chào. Bỗng có tiếng quát bật ra từ hai chiếc xe lùn như con cóc lúc này đang đậu gần trạm gác. Hai tên lái đeo băng chữ Sát rời xe mình đi đến chặn đầu tên Tàu vàng xách giỏ, vỗ bàn tay phải vào một khẩu súng gì vỏ gỗ to gấp ba lần súng ngắn đeo ở thắt lưng, tay kia giơ cao như sắp tát nói sừng sộ. Bốn tên cãi qua lại mấy câu, đứng cản trước mũi xe du lịch nhưng không để ý đến xe và người, rồi hai tên gác càu nhàu đưa cái giỏ cho Tàu áo tro, chỉ dám quay đi khạc nhổ vài lần cho đỡ tức. Một tên chữ Sát cười hô hố trong khi vạch giỏ ra xem rượu và thịt quay bánh hỏi. Tên kia quẹt một que diêm đầu đỏ vàng vào vỏ súng gỗ cho xòe lửa, châm thuốc hút, thổi khói thơm vào mặt cặp lính mất ăn, đủng đỉnh trở về xe mình, chân đi ủng gõ gót cồm cộp như dọa đá đít.

Trong khi cậu lái xe cho xe chạy chậm qua trạm, Chanh thoáng thấy hai cái lán to dựng mé sau chòi canh chừng trăm thước, có bốn năm chục tên lính đang xếp hàng trên sân, với mấy bóng áo tro dạo qua lại, chắc đang khám người và súng của đơn vị gác đèo.

Trừ Chanh ra, trong xe không ai tỏ vẻ ngạc nhiên trước cảnh lính Tàu cướp giật lẫn nhau, hẳn vì nó diễn ra khắp nơi. Anh Quý hỏi cậu bảo vệ:

- Thằng liên trưởng ¹ Voòng bán mấy cây rồi?

- Dạ, bốn trường Nhựt, ba thất cửu. Nó hẹn sau đợt kiểm tra này bán thêm.

- Còn thằng gì dinh trưởng ² ở Đà Nẵng?

- Dạ thằng Xùi. Nó bán toàn súng Pháp, tính giá vừa phải. Anh em chở đi được hai mươi hai cây mút với anh-đô rồi, thêm năm cây lơ-ben với khai hậu là nó cho không để lấy cái tình.

- Nghe cái giọng, biết có mấy chú Chệt buôn nòi làm quân sư. Lão Phước An Đường hay ai dính vô?

- Không ạ. Phước An Đường nhận mua thuốc Mỹ thôi, lão nói không rành súng đạn. Thằng Xùi lấy hai đứa con nhà Xương Ký ở phố Cuộc-bê làm môi giới, tụi nó vô Tam Thanh Đoàn hết... À, chú biết khinh cơ quân thương là thứ gì không?

- Để coi. Cứ duy danh định nghĩa thì nó là súng máy hạng nhẹ của quân đội. Mua được chưa?

- Anh Tư Cẩn coi trong thơ nó thấy đề là súng Tư-điếm, giá gấp đôi súng thất cửu. Hay là thứ pạc-hooc như tụi lính chữ Sát đeo hồi nãy? Anh thấy mắc quá, đang thỉnh thị chớ chưa dám đặt mua.

Anh Xáng giờ nghĩ chầm ngâm, bỗng buột nói:

- Tư điếm cơ thương là súng máy Xì-ten, băng đạn lắp ngang, báng sắt, đúng không? Cỡ đạn chín ly hả? Coi mẫu chưa?

- Dạ chưa. Tụi cháu đang chờ lệnh trên...

- Các cậu máy móc bỏ bà. Biểu nó đưa một cây chào hàng, đem bắn thử, thấy tốt thì mua cả mớ, kiểu dễ làm thì ta theo mẫu tự làm mà xài chớ!

- Báo cáo anh nó đòi mua thứ này phải tổ chức một trận giả phục kích cướp súng trên đèo như lần trước, không thì thượng cấp bắt nó đi tù...

- Tầm bậy. Nó muốn nhẹ xác, rồi thằng Lư Hán được dịp kiếm chuyện đòi ăn. Một thằng lính nó qua đò rớt súng xuống nước đâu có khó. Hay là cho xảy ra một vụ cháy kho, đạn nổ tơi bời không dám vô chữa. Dễ như hút ốc!

Từ nãy đến giờ Chanh thấy mình dốt quá. Nằm viện sáu tuần thôi mà lạc hậu ghê gớm, nghe gì thấy gì cũng ngớ mặt ra. Đợi họ bàn xong việc Chanh mới hỏi:

- Thường vụ định giao công tác cho gì cho tôi, anh Xáng?

Hai anh lớn tuổi nhìn nhau. Xáng ngập ngừng:

- Thì... cậu là phó chủ tịch chớ gì nữa.

- Tôi nghĩ rồi anh à. Tôi vô ủy ban khởi nghĩa còn được, việc đơn giản thôi, chớ làm hành chánh như bây giờ không kham nổi đâu anh.

- Cậu sẵn chữ nghĩa hơn tụi mình nhiều, ai cũng nói tự học như cậu bằng người ta ngồi ghế nhà trường bảy tám năm là ít. Cậu còn nghề rèn của ông già, nghề xe lửa...

- Đang cầm búa mà đổi qua cầm bút, gay go lắm!

- Thôi để ngày mốt họp tỉnh ủy ta bàn coi, Hai tháng trước chỉ một việc là nhào tồi giành chánh quyền, bây giờ đẻ ra cả trăm ngành mới lạ. Nghề đánh cá như mình hay thợ xếp chữ như anh Quý chưa dùng được mấy, chớ đập sắt với sửa xe thì rất nhiều nơi muốn rước!

Nghe giọng lừng khừng của anh Xáng và nhác thấy anh Quý cười tủm tỉm, Chanh biết các đồng chí định sắp xếp gì đó cho anh mà chưa tiện nói trên xe. Anh Quý dặng hắng:

- Với lại bệnh viện ghi trong giấy mày phải dưỡng bệnh hai tuần, làm việc nhẹ ba tháng...

- Trời đất, theo lời thầy thuốc thì từ Cụ Hồ trở xuống ai cũng phải nằm nhà thương hết! Hồi ở chiến khu nghe nói Bác mắc bệnh gần đất xa trời, mà tới nay Bác được nghỉ ngày nào đâu. Anh em mình trong Nam bao giờ mới nghỉ. Tôi nằm một tháng rưỡi mà cuồng chân cuồng tay hết cỡ rồi, càng dưỡng càng bệnh thêm thôi!

Chanh gạt đi thật dứt khoát để các ảnh khỏi bàn lui tới.


-------------------------------------------------------------------------
1. Tương đương đại đội trưởng.
2. Tương đương tiểu đoàn trưởng.