Thành phố hòa bình

[Giangtvx]

        Con ngựa bỗng vụt lên rời khỏi chỗ và Vô-lô-đi-a kịp hét theo:

        — Lê-na và Vi-chi-a ở đây!

        — Này, tổ trưởng! — Vang lên tiếng Nhi-ki-ta. — Chạy nhanh tới gặp chi huy Hồng quân, báo cho trung úy biết là chúng tôi sẽ « làm xong » ở đây... Báo là đã chiếm được ban chỉ huy quân quản...

        Nhưng khi nhìn thấy Vô-Iô-đi-a đang bước tới với vẻ mặt rất buồn, anh liền thúc ngựa chạy tiếp và chỉ nói với lại:

        — Tổ trưởng, thi hành đi ! Hãy vui lên chứ!...

        Anh giật cương căng và đột ngột đến nỗi, con ngựa qụy hai chân sau xuống. Anh nói gi với người cưỡi ngựa đi bên cạnh, rồi nới lỏng đây cương, thúc ngựa phi vọt lên như mũi tên.

        Những nắm tuyết từ chân ngựa bắn lên rơi vào ngực Vô-lô-đi-a. Một phút sau, cậu nghe vẳng tiếng hô vang như chuông, đầy hân hoan của Nhi-ki-ta Đa-ni-lô-vích:

        — Anh em ơi, hãy kết thúc đi! Xông lên!

        Quay ngoắt lại, Vô-lô-đi-a thấy người cựu kỹ sư nông nghiệp đang rướn người đứng trên bàn đạp rút thanh kiếm cong ra khỏi vỏ, lóng lánh ánh sáng xanh trong khỏi ủa, và với động tác thành thạo của người chỉ huy thực thụ, Nhi-ki-ta vung mũi kiếm lên trước...

        Tiếng hô « U-ra » vang rền, những bông tuyết đỏ hồng ánh lửa tung tóe bay lên cùng một lúc với tiếng lựu đạn nổ. Trên các tường nhà loang loáng những bóng người khổng lồ. Chẳng kịp do dự, Vô- lô-đi-a đành chạy lao đi thi hành mệnh lệnh mới của người chỉ huy du kích — tìm trung úy chỉ huy đội biệt động Hồng quân...

        Tuy vậy, cậu cũng dễ dàng tìm thấy đồng chí trung úy chỉ huy Hồng quân ngay chỗ góc đường phố chính ở thị trấn. Trung úy đứng ngay trước hàng rào đây thép gai bao quanh ngồi nhà trường trung cấp nông nghiệp; các chiến sĩ đang hối hả chạy dọc theo hàng rào... và số mệnh hầu như lại đùã giỡn với Vô-lô-đi-a, một lần nữa lại nở nụ cười hiền hậu với cậu các chiến sĩ trượt tuyết đã làm xong công việc mà cậu định nhờ Nhi-ki-ta — nhà tù vừa được giải phóng xong, và các tù nhân đang ùa chạy ra. Trong không khí xam xám ban mai, khó phân biệt được khuôn mặt những con người vừa chạy, vừa bước vội ra khỏi ngôi nhà đồ sộ, tối mờ mờ. Khi nghe những tiếng kêu, tiếng khóc, tiếng la đầy hạnh phúc của phụ nữ, tim Vô-Iô-đi-a như rộn lên vì trong dòng người vội vã, náo động đang tỏa ra sân, ra đường kia nhất định phải có Lê-na và Vi-chi-a.

        Ba chiến sĩ lăm lăm sứng trường đang thúc một tốp cảnh sát Đức mặc áo ca pốt đen bước nhanh. Có mấy phụ nữ trùm khăn ôm chầm lấy trung úy, dòng người được giải thoát ngày một nhiều. Vô- lô-đi-a, vẻ sốt ruột và bất lực loanh quanh, nhớn nhác tại chỗ không biết làm cách nào để tìm các bạn mình. Bất ngờ, từ chân tường nhà tù ngay hàng rào đây thép gai, một lưỡi lửa súng máy phụt ra. Dòng người trên đường phố như sững lại, thét to đến nỗi át cả tiếng súng máy. Vô-tô-đi-a còn kịp thấy đám đông hốt hoảng đó chạy tỏa ra xung quanh như thế nào, thấy các chiến sĩ Hồng quân vội nằm xoài ra ngay trên vỉa hẻ và nổ súng bắn trả lại ra sao. Rồi sau đó, mọi ý nghĩ, sức mạnh tinh thần của cậu chỉ tập trung vào có một điều duy nhất là làm sao tiếp cận được gần ngọn lửa đang phun ra từ gốc sân và dập tắt ngay nó...

        Chạy được mấy bước, bỗng nhớ ra, cậu nằm xuống vội vã bò trên tuyết...

        « Nhanh ỉên, nhanh nữa lên, — cậu thầm giục giã mình. — Ở đây là những người không có vũ khí, ở đây có Lê-na và Vi-chi-a ! ».

        Kinh hoàng, lo sợ cho họ. Vô-lô-đi-a lại nhỏm dậy. Cậu cúi chạy khoảng năm, sáu bước và một lần nữa, bản năng tự vệ lại bắt cậu nằm xuống, má cậu cảm thấy mát lạnh khi chạm vào tuyết. Cậu áp sát vào đó. Nhưng đến chỗ tên xạ thủ súng máy SS — tên giét người không rõ mặt, với những băng đạn tròn nguyên vẹn kia, còn tới gần năm chục mét nữa, với khoảng cách đó, Vô-lô-đi-a không thể ném lựu dạn được...

        « Đồ nhát gan ! — Cậu mắng mình. — Lê-na đang ở đây! Những người phụ nữ đang ở đây! ».

        Tựa như lao vào khoảng không, Vô-lô-đi-a vụt lên... Được năm bước, rồi ba bước, rồi hai bước, cậu bỗng cảm thấy như có một cú đánh đau nhói vào ngực. Nhưng cậu vẫn dấn lên được một bước nữa rồi vung tay, cúi mình, ném quả lựu đạn vào đám lửa trước mặt. Sau đấy, tựa như bị vấp phải một cái gì, cậu ngã xuống.

        Cậu không thể đứng lên được nữa... Trong cái giây cuối cùng, Vô-lô-đi-a có cảm giác tựa như trong giấc mơ là, nếu cậu không ngồi lên ngay thì sẽ có một điều gì đó thật kinh khủng không lường được: nhưng thậm chí cậu không thể ngẩng đầu lên được nữa vì ngay trong giây lát đó, tri giác cậu đã ngưng đọng lại.

        Cậu không thể thấy được, quả lựu dạn của cậu đã nổ thế nào ở góc sân, không kịp thấy những mảnh vụn đất, đá, tuyết bay tung lên trong đám khói đen sệt và không biết được, ngay sau đó, Lê-na với chiếc áo da sổ tung, đã chạy ùa ra như thế nào...

        — Vô-lô-đi-a! Vô-va ! — Cô gái thét gọi tên anh. — Vô-va đã tới!... Vô-va...

        Vi-chi-a đuổi theo sau cô, giọng khản đặc, cũng la lên:

        — Mình đã bảo mà. Vô-lô-đi-a sẽ có cách mà... Mình đã bảo mà, — cậu phân giải. — Minh đã bảo mà...

        Một làn chớp lóe lên gần dấy xé tan bóng tối mở ảo, mọi vật bừng sáng trong giây lát, tiếp theo là một tiếng nổ chói tai — kho đạn quân Đức trong khu nhà ga đã nổ tung.

        Lê-na vội choàng chạy tới chỗ Vô-lô-đi-a, quỳ thụp xuống, nhìn vào mặt cậu và choáng váng hét lên một tiếng kinh hoàng...

[Giangtvx]

       

7

        Cuối tháng Một — đầu tháng Chạp, chiến sự ở vùng T. đã diễn ra tới mức căng thẳng tột độ. Với ý đồ khép kín vòng vây, bọn Đức đã tiến công cùng một lúc từ các hướng Đông Nam và hướng Tây. Khi nhìn vào bản đồ chiến sự và các sơ đồ liên quan tới thời kỳ phòng thủ T. ta sẽ thấy cái thành phố cổ kính ở ngoại vi Mát-xcơ-va đang nắm gọn trong vòng nhiều mũi tên xanh tượng trưng cho các hướng tiến công của quân thù. Trong các cuộc tiến công lặp đi lặp lại không ngừng, người ta cảm thấy có một cái gì đó như sự liều lĩnh và thậm chí điên rồ nữa. Kết quả sau đó là hàng binh đoàn quân Đức bị tiêu diệt gọn. Nhưng, sinh lực và phương tiện của những người bảo vệ thành phố T. cũng đã hao mòn nặng nề... Quả thật, kể từ ngày đầu tiên của cuộc công kích — ngày 30 tháng Mười, chưa lúc nào thành phố lại phải trải qua mối nguy cơ lớn lao như trong những ngày đâu tháng Chạp này.

        ... Từ những điểm cao không tên trên bờ sông nhỏ Ru-xa-lô-sca, từ sáng sớm hôm sau quân địch đã âm mưu chọc thủng vào khu vực bên cạnh. Ở làng Gô-lưi, suốt hai ngày đêm liền bọn bộ binh SS và xe tăng không ngừng tiến công, nhưng trên tuyến phòng ngự của trung đoàn công nhân, hai ba ngày qua lại tương đối yên tĩnh (nếu không tính đến những cuộc bắn phá của súng cối.

        Trước tối ngày thứ hai, Pa-ven Grô-mốp được gọi lên ban tham mưu trung đoàn ở tả ngạn sông Ru-xa-lô-sca. Ở trận địa, Ê-Ii-xây-ép không hề giấu giếm sự sốt ruột mong anh trở về sớm vì cần nghe Pa-ven báo cáo về những vấn đề quan trọng bậc nhất như: việc phải nhất thiết bổ sung thêm lực lượng cho đại đội, về sự trì trệ trong việc cung cấp thức ăn nóng cho các chiến sĩ ở tuyến tiền tiêu ; hơn nữa về số phận Bô-cốp trước sau gì cũng phải giải quyết trong ngày hôm nay. Sau khi đi kiểm tra các điểm chốt trở về hầm chỉ huy, Ê-Ii-xây-ép tranh thủ nắm nghỉ trên chiếc « giường» đất trải lá tùng bách, nhưng một lát lại ngồi dậy ngay — nỗi lo âu cứ day dứt làm ông hồi hộp khó nằm yên được. Ê-li-xây-ép quyết định, phải tranh thủ nửa giờ để viết thư báo cho bố mẹ Cô-li-a Ô-khốt-nhi-cốp biết vì, sớm hay muộn vẫn cứ phải viết lá thư nặng nề và đau khổ này thôi. Tự đáy lòng Ê-li-xây-ép cũng phải tìm cách tự an ủi mình bằng công việc này. Trong câu chuyện về chiến công, và những phút cuối cùng của chàng trai — những phút dũng cảm và ngắn ngủi — Ê-li-xây-ép hy vọng sẽ làm dịu bớt được nỗi đau buồn của gia đình người chiến sĩ đã hy sinh.

        Lấy các giấy tờ của Ô-khốt-nhi-cốp: những lá thư nhà anh luôn mang theo mình, thẻ đoàn viên Côm-xô-môn, cuốn vở có hình Pu-skin ở bìa, Ê-li-xây-ép hơi nhíu mày, mím môi, giở giở hồi lâu và thầm đọc. Ê-li-xâv-ép tin tưởng sâu sắc rằng mỗi con người đều được sinh ra để làm những việc lớn lao, để lao động vì sự nghiệp quang vinh, vì cuộc sống. Theo ông, nói chung không có những con người vô ích, những người thừa, mà cái cần đòi hỏi là phải hiểu đúng đắn về con người, phải có thái độ cư xử ân cần với họ...

        Giờ đây, Ê-li-xây-ép có cảm giác rằng, ông và các bạn chiến đấu  của mình đã mất một nhà thơ chân chính và, có thể là nhà thơ lớn này. Tất nhiên, Cô-li-a còn cần phải học tập nhiều. Chính Ê-li- xây-ép đã nhiều lần khuyên anh ta đọc nhiều hơn nữa các nhà thơ cổ điển Nga. Nhưng hiện nay, không những chỉ có các chiến sĩ đại đội mà toàn trung đoàn đều thích thơ anh.

        Ê-Ii-xây-ép mở quyền vở ghi chép... Trên đầu trang nhất vẽ một ngôi sao năm cánh đỏ thắm, mỗi góc đều tỏa ánh sáng ra xung quanh. Phía dưới, bằng nét chữ nguệch ngoạc học sinh, có một câu:

        « Không ai đánh hộ bọn phát xít cho ta, mỗi người đều có món nợ của mình...»,

        Tiếp theo, Ê-li-xây-ép chăm chú đọc những bài thơ. Đôi lúc ông lại lắc lắc đầu tựa như kinh ngạc trước điều ông vừa nhận thức được.

        Cảm thấy lành lạnh, ông kéo cao cổ áo bành tô. Từ sau tấm vách ngăn bằng gỗ hòm dành cho chiến sĩ thông tin, thỉnh thoảng lại vang lên lanh lảnh: «Táo đâu, Táo đâu... Tôi, Thông đây, Thông đây... Cậu đấy à. Cát-xát-kin... Tất cả đều tốt. Thôi gọi thế đã... Thanh trà đâu!... Tôi, Thông đây... Kiểm tra đi...» Xen vào đấy là những tiếng ì ầm dội vào hầm hầu như không ngừng — nghe tựa như tiếng búa máy đóng vào cọc móng nhà lạnh ngắt — phía làng Gô-lưi vẫn đang đánh nhau...

        Môt lát sau có mấy người — Cu-li-cốp, chiến sĩ thông tin của trung đội ba và hai người khác — đến hầm Ê-li-xây-ép để nhận tin tức và báo chí.

        — Có ngay đây, có ngay đây, ngồi xuống đã, các đồng chí, —  chính trị viên mời.

        Ba người ngồi xuống bệ đất và hút thuốc. Những dáng người uể oải, thờ ơ, thậm chí còn có vẻ lạnh lùng và quá mệt mỏi sau những trận chiến đấu kéo dài nhiều ngày căng thẳng, im lặng chờ cho Ê-li- xây-ép đọc xong.

        Trao báo mới và các bản tin của Cục thông tin Liên Xô do ban tham mưu trung đoàn gửi tới cho Cu-li-cóp, chính trị viên hỏi tiếp:

        — Các đồng chí có thì giờ không? — Ông lại đưa những ngón tay lạnh cỏng, thận trọng xoa xoa tờ bìa hồng hồng. — Các đồng chí có muốn nghe không? Đây là những bài thơ do Cô-li-a Ô-khốp-nhi-cốp của chúng ta sáng tác đấy.

[Giangtvx]

        Thay cho câu trả lời, một chiến sĩ, tựa như vô tình, khẽ hỏi:

        — Đồng chí chính trị viên, có tin tức gì về việc bổ sung người không ạ? Tôi nghĩ rằng, ở Ta-sken, ở Tôm-xcơ còn khối người...

        — Sẽ có bổ sung... Nhất định sẽ có, — Ê-li-xây-ép nói và giở giở các trang vở. — Thế các đồng chí có thích nghe không?

        — Chà, thơ với phú!... — Một chiến sĩ vẻ lưỡng lự, lên tiếng; anh hít một hơi thuốc dài và, vừa nhả khói vừa khum khum hai bàn tay lên miệng để đón làn hơi âm ấm đang tỏa ra.

        Không hỏi thêm nữa, Ê-li-xây-ép kéo cây đèn dầu lại gần hơn, vặn to thêm, kéo cao cồ áo, ông cãt giọng đọc thong thả, rành rọt:

        Đạn đã rền vang
        Trên chiến hào trận địa Nhưng ta đã hô vang
        Lời thề quyết tử,
        Gửi đến cùng mảnh đất quê hương
        Chiến hào bị đạn bom cày xởi
        Xe tăng thù, hung hãn lao lên
        Nhưng lòng ta vẫn không hề nao núng
        Dù phải chết vì người, ơi nước Nga yêu dấu.

        Ê-Ii-xây-ép đọc với vẻ thận trọng, cứng cáp, ngân dài. Nhưng các thính giả của ông có cảm giác như đấy chính là giọng của Ô-khốt- nhi-cốp. Âm điệu trang trọng và hấp dẫn lạ thường ngân lên trong căn hầm lạnh giá, lờ mờ tối gây cho Cu-li-cốp một ấn tượng mạnh mẽ, ngỡ ngàng đến nỗi anh đứng hẳn dậy khỏi bệ nằm. Quả thật nếu ở vào một lúc khác và một nơi khác thì có lẽ những câu thơ chưa hoàn chỉnh trên chẳng thể gây được ấn tượng mạnh mẽ và sâu sắc như ở đây, trong giây phút nàv. Các chiến sĩ mỗi lúc một chú ý lắng nghe tâm tư của người đồng chí đã ngã xuống vả tựa như lại bất thần tâm sự với họ những điều hoàn toàn ngược lại với số mệnh của mình; nét mặt gầy gò màu đất của Cu-li-cốp lộ rõ vẻ ngạc nhiên đến sửng sốt:

        Ta lao lên, trong giao tranh đẫm máu,
        Phía sau ta — quê hương yêu dấu.
        Phía sau ta — Thành phố thân thương.
        Là đỉnh tháp Crem-li cổ kính
        Trong những trận giao tranh quyết liệt
        Ta mang theo lời thề — danh dự công nhân

        Tới đây, giọng Ê-li-xây-ép như lặng đi vì xúc động. Ngừng một lát, ông đọc lại, rành rọt và to hơn:

        Trong những trận giao tranh quyết liệt,
        Ta mang lời thề — danh dự công nhân
        Lời thề đó, sẽ vang lên tha thiết
        Trong những xóm làng, quê hương rực cháy,
        Trên những cánh đồng tuyết phủ Mát-xcơ-va
        Ta ngã xuống, chẳng phải là vô nghĩa
        Đổi đời ta, lấy sinh mạng quân thù
        Ta sẽ đánh, đánh đến cùng, đánh mãi
        Với lòng căm thù, với sức mạnh...
        Những trung đoàn Xô-viết công nhân!

        Cu-li-cốp bất giác nhìn người chiến sĩ vừa hỏi về việc bồ sung lực lượng mới; còn anh ta thì đang lặng đi, tay cầm tàu thuốc cháy dở... Những câu thơ của người đồng chí dã nói lên được suy nghĩ, tâm tư và sự thật mà họ đã nghĩ, đã sống; Ô-khốt-nhi-cốp là người có quyền hơn ai hết nói lên tất cả những điều này. Và nó, — cái sự thật đó — đã mang lại cho thơ anh sức truyền cảm mạnh mẽ của thơ ca chân chính.

        — Thật là tuyệt diệu, — Ê-li-xây-ép khẽ nói, khi đọc hết bài thơ. — Cần phải đưa vào sổ nhật ký chiến đấu... Này, Cu-li-cốp, đồng chí hãy chép lại bài thơ này...

        — Chà, cậu ấy viết hay quá! Chà, Cô-li-a! Cô-li-a! Cậu ấy miêu tả thật chính xác, cả những chiến hào, cả về xe tăng! — Cu-li-cốp nhìn quanh như đưa mắt tìm tác giả.

        Người chiến sĩ thứ hai từ nãy đến giờ vẫn ngồi im lặng, húng hắng ho và lên tiếng;

        — Chép vào sổ nhật ký. Tôi sẽ chép vào sổ tay của tôi... Có thể gửi cho tờ báo của tỉnh, tờ « Cô-mu-nar ».

        — Đúng, đúng đấy! Chúng ta sẽ gửi đến đấy; — Ê-li-xây- ép nói.

        — Theo tôi thì có thể gửi cho các báo trung ương ở Mát-xcơ- va nữa, — Người chiến sĩ thứ nhất nói. — Để cho mọi người cùng biết, cùng đọc. Và phải ký đày dủ họ tên cậu ấy là: Ni-cô-lai Ô khốt- nhi-cổp.

        — Xin phép cho tôi chép riêng vào sổ tay đã. — Người chiến sĩ thứ hai nói.

        Chờ họ chép xong bài thơ, Ê-li-xây-ép thầm nghĩ là, ngay cả sau khi đã hy sinh, Ô-khốt-nhi-cốp vẫn đang thực sự hành động và chiến đấu, vẫn sống cùng họ... Ý nghĩ đó đã an ủi Ê-li-xây-ép.

        Khi Pa-ven về tới hầm đại đội thì các chiến sĩ vẫn chưa giải tán. Anh đã mang về nguồn tin không vui: quân địch đã từ khu Gô-lưi đang thọc một mũi vào thành phố. Trận chiến đấu có nguy cơ chuyền sang các đường phố, do đó, các đơn vị bảo vệ hai bên bờ sông Pu- xa-lô-sca, trong đó có trung đoàn công nhân đã nhận được lệnh rút lui để khỏi bị bao vây. Tuyến phòng thủ mới mà ngay đêm nay phải lập xong, sẽ là tuyến sát ngoại vi thành phố.

        ... Thi hành mệnh lệnh, trước lúc trời sáng đại đội Pa-ven bỏ hai điểm cao không tên hầu như đã bị đạn bom cày nát, xới tung lên, hai ngọn đồi mà họ đã từng kiên trì và anh dũng bảo vệ từ bao ngày nay. Lặng lẽ và thận trọng, các chiến sĩ lần mò, vấp ngã trên các tảng băng nhấp nhô, khéo léo tránh những hố nước băng lạnh ngắt, để rút sang bờ bên kia... Từ chập tối đã có lốc tuyết và suốt đêm, tuyết rơi trắng xóa. Bô-cốp đi cuối cùng (anh vừa được nhận lại khẩu súng trường, trung đoàn trưởng đã không xử phạt anh về tội bỏ đơn vị, vì anh đã lập công anh dũng đề chuộc lỗi cho mình). Chàng thiện xạ, hai tay ôm chặt khẩu súng vừa được nhận lại, im lặng, lâm lũi bước đi.

[Giangtvx]

       

*

        Một tháng đã qua kề từ ngày T. bắt đầu bị phong tỏa nhưng La-tô-skin đôi lúc vẫn có cảm giác đây chỉ là một ngày dài mà thôi. Thỉnh thoảng nắng lại hửng lên ngoài cửa sổ và, bà thư ký Ma-ri-a A-Iếc-xây-ép-na, kéo những tấm mành ngụy trang lên. Nhưng một lát sau, trời lại tối và, bà lại kéo rèm cửa, bật đèn sáng. Cho dù chiều đến, trong văn phòng của chủ tịch ủy ban bảo vệ thành phố vẫn không có gì thay đổi vì ở đây, lúc nào cũng đông người làm việc, hội họp, lui tới. Hết đợt này đến đợt khác, từng tốp người gồm các cán bộ chỉ huy công nhân, đoàn viên thanh niên cộng sản, cán bộ kinh tế, cán bộ chính trị, nông trang viên, chiến sĩ liên lạc các đội du kích, chủ nhiệm các nhà trẻ, cửa hàng, bác sĩ, đốc công các nhà máy... kéo nhau đến gặp ông hầu như không dứt... Và cái điều chính — hay nói một cách chính xác hơn là điều duy nhất trong La-tô-skin hiện nay là lo lắng cho cuộc sống, cho số mệnh của những con người này. Người ta đến gặp chủ tịch ủy ban bảo vệ thành phố để xin chỉ thị và báo cáo, yêu cầu giúp đỡ; hay đề nghị gì đó. Rồi từ văn phòng của ông họ sẽ trở lại tuyến trước hay tới một nhà máy đang được phục hồi, tới trận địa ngoại vi thành phố để tổ chức phản công hay vào sâu vùng địch để lập những chiến tích mới. La-tô-skin hình như cũng lên đường với họ... Và cái cảm giác về sự tồn tại của cá nhân mình, tức là cái vốn có từ lâu ở La-tô-skin — các ý thích, những nhu cầu, những thói quen — hầu như đã rời khỏi con người ông. Và đồng thời, chưa bao giờ những đức tính, năng lực quý báu nhất, quan trọng nhất trong sức mạnh tâm hồn của ông như trí nhớ, tình cảm đối với con người, lòng kiên trì và tính kiên quyết — lại thể hiện một cách đầy đủ, hoàn hảo như vậy trong ông. Chưa bao giờ La-tô-skin lại tỏ ra dẻo dai như hiện nay, khi ông đã tự quên mất bản thân mình từ lâu. Còn sự thành công hay thất bại của những người xung quanh, những khó khăn mới cùng với nhiệm vụ mới đồng thời cũng lại bồi dưỡng thêm cho ông một thử thách cá nhân mạnh mẽ hơn — đó là tinh thần trách nhiệm mới. Người ngoài nhìn vào có thể rất kinh ngạc trước sự chịu dựng dẻo dai của La-tô-skin, ông có thể thức hai ngày đêm liền không ngủ và chỉ sau vài ba giờ chợp mắt, ông lại có thể vùng dậy lao vào công việc ngay. Và cái tinh thần trách nhiệm thường xuyên trước vận mệnh mọi người này đã không một phút giây nào rời khỏi ông.

        Mãi tận khuya, cuộc họp của ủy ban bảo vệ thành phố vẫn thảo luận các vấn đề thường xuyên cấp bách hàng ngày. Chủ tịch Ban chấp hành Xô-viết thành phố Sa-rốp báo cáo về tình hình dự trữ lương thực ở T. và về sự cần thiết phải giảm bớt tiêu chuẩn cung cấp bánh mì cho dân. Nói chung, tình hình lương thực chưa gây nên nỗi lo lắng đặc biệt lắm vì đã có mấy đoàn tàu chở lương thực, thực phẩm  từ Mát-xcơ-va tới vào giữa tháng Một vừa qua. Nhưng đó là những đoàn tàu cuối cùng. Giờ đây, thành phố đang nằm trong tình trạng hoàn toàn bị bao vây — mọi tuyến đường sắt, dường bộ liên lạc nối liền với Mát-xcơ-va và các thành phố khác đã bị cắt đứt. Do đó, phải tính đến chuyện tiết kiệm tiêu dùng những thứ dự trữ tạm thời còn lại trong các kho... Tiếp theo, hội nghị quyết định một đợt quyên góp và may giày mùa đông cho các đơn vị Hồng quân.

        — Giao cho các bí thư đảng ủy khu phố, các chủ tịch Ban chấp hành Xô-viết khu, chủ tịch Ban chấp hành Xô-viết thành phố, các phó giám đốc nhà máy. — La-tô-skin tựa vào thành ghế, lim dim mắt, đọc nghị quyết, — tổ chức quyên góp ủng dạ trong nhân dân để cung cấp cho các chiến sĩ, chỉ huy và chính trị viên... Điểm hai: giao cho đồng chí Ma-lư-skin, bí thư đảng ủy khu trung ương Đảng (b)...

        Ngọn đèn nhỏ giữa bàn lóe sáng; không cần ngoảnh lại, ông nhanh nhẹn tựa cái máy, với tay cầm ống nghe... Nói chuyện xong với giám đốc nhà máy báo tin đã sản xuất xong đợt mìn chống tăng đầu tiên, La-tô-skin đặt ống nghe xuống mà cũng không cần nhìn vào máy. Ông im lặng một vài giây, suy nghĩ, nhớ lại đoạn nghị quyết, vầng trán hói bóng mồ hôi như sáng hơn lên.

        — Điểm hai — ghi rồi chứ? Giao cho đồng chí Ma-lư-skin tổ chức việc sản xuất ủng dạ phớt có sẵn tại các xí nghiệp, — ông đọc tiếp, — chị đánh xong rồi chứ, chị Ma-ri-a ?Chị chuyển ngay bằng đường điện tín, Pi-e A-ki-mô-vích, — ông quay lại phía Sa-rốp. — Cần phải triệu tập các nhà sản xuất lại. Ngày mai thì không được, vì không báo kịp đâu. Còn ngày kia, nhất định phải họp thôi.

[Giangtvx]

        La-tô-skin vươn vai và lướt nhanh đôi mắt linh lợi, nhìn những người dự họp.

        — Sáng nay có các đại diện của xí nghiệp « Sản phẩm kim khí » đến gặp tôi, — ông nói. — Các đồng chí ấy tính toán rằng, nếu các hợp tác xã của họ làm được mười ngàn đinh chữ u và móc sắt thì có thể  yên tâm. Với số hộp ấy thì có thể tạm đủ dùng trong thời gian trước mắt... Nhưng nếu phải khôi phục lại chỉ một chiếc cầu Trê-rê- pa-nốp thì còn cần bao nhiêu nữa.

        — Cầu Trê-rê-pa-nốp à? — Có ai đó hỏi lại.

        Một người đứng tuổi, đâu hói nhẵn thín ngồi trong góc là chủ nhiệm tổ chức hợp tác xã kim khí tỉnh được mời dự cuộc họp hôm nay, đưa mắt nhìn người bên cạnh như muốn hỏi, ông ta có nghe nhầm hay không?

        — Mười ngàn chiếc đinh và móc sắt, không thừa đâu, đồng chí I-a-cốp Da-kha-rô-vích ạ! — Ông ngập ngừng nói. — Nhưng còn phải đuôi được quân Đức ra khỏi thị trấn Trê-rê-pa-nốp đã.

        — Các đồng chí nghĩ xem, đề ra những nhiệm vụ này có quá sớm không ? Không, không sớm đâu...

        La-tô-skin đứng dậy bước ra giữa phòng ; trông dáng ông vẫn còn trẻ trung như một sinh viên: hơi gày, thắt chiếc đây lưng nhỏ bản, vai rộng nhưng ngực lại hơi lép khiến cho chiếc áo va rơi màu phòng không xù lên trên lưng.

        — Các đồng chí ạ, Mát-xcơ-va hỏi chúng ta là đã chuẩn bị gì để khôi phục lại các cơ sở kinh tế bị tàn phá? — Ông nói tiếp. — Mát- xcơ-va nhắc chúng ta rằng, chúng ta đang đứng trước...

        — Công việc sẽ rất nhiều, — Sa-rốp hài lòng nói. — Ôi, rất nhiều!

        — Tôi hoàn toàn đồng ý với anh! — Người đầu hói thốt lên. —  Đủ việc cho mọi người làm.

        Mọi người trong phòng sôi nổi hẳn lên trao đổi với nhau: nguồn tin bất ngờ của chủ tịch ủy ban bảo vệ làm họ hết sức phấn chấn. Mặc dù tinh hình chung ở các mặt trận còn rất nặng nề, nhưng nếu Mát -xtơ-va đã hỏi và nhắc cái thành phố đang bị bao vây này chuẩn bị cho lao động hòa bỉnh thì điều đó có nghĩa là không bao lâu nữa sẽ có một bước ngoặt quyết định tốt hơn...

        — Nhưng cần phải nhớ rằng, chủ yếu là phải dựa vào nguồn nguyên vật liệu địa phương, — ông chủ nhiệm hợp tác xã vội nói.

        — Chính vì thế đấy, — La-tô-skin nói.— Căn phải tính toán, phải tăng thêm... Nhưng cái chính yếu là tất cả các đồng chí phải xác định cho mình. Thời gian không đợi các đồng chí đâu. Ngay ngày mai đã phải có sản phàm cần thiết cho việc phục hồi nền kinh tế toàn tỉnh.

        — Thật nghe mà hởi lòng hởi dạ, đồng chí La-tô-skin ạ! — Trưởng ban quân sự tỉnh, Tê-rê-khốp nói.

        — Chỉ riêng chuyện gạch ngói cũng cần biết bao nhiêu rồi. Còn nào là gỗ, đinh, kính! — Chủ nhiệm hợp tác xã đưa mu bàn tay giụi giụi cái đỉnh đầu nhẵn thín của mình. — Ôi, tim tôi rộn lên thế này này, đồng chí La-tô-skin ạ. Đồng chí gọi tôi tới và nói « Anh xoay xở chậm lắm đấy, anh Pô-Iu-a-nốp ạ ».

        Ông nói điều này với giọng hết sức thoải mái, hài hước.

        — Nhất định tôi sẽ nói, sẽ nói một cách mãnh liệt nếu thực anh xoay xở quá chậm, — La-tô-skin đáp lại một cách khô khan và chả cỏ vẻ gì hưởng ứng cái ý đùa vui của Pô-lu-a-nốp cả.

        Sa-rốp cươi vang, còn chủ nhiệm hợp tác xã tỉnh thì nhìn La-tô- skin với vẻ đầy ưu ái. Trong giờ phút này, triển vọng của lao động hòa bình, mặc dầu sẽ rất căng thẳng, nặng nề, nhưng đối với mọi người ngồi ở đây, nó sẽ là niềm hạnh phúc lớn lao.

        Đèn tín hiệu trên bàn lại lập lòe. Lần này là tướng Đi-a-cốp gọi, tư lệnh đặc khu T. đang ở sở chỉ huy không đến dự họp được vì tình hình không cho phép. Màng nghe không hiểu sao bị nhiễu. Chỉ có tiếng lục bục, lạo xạo và tiếng rít tựa như cơn bão tuyết đang đổ về từ phía bắc thành phố.

        — Xe tăng của lữ đoàn Ê-béc-bác đang tiến công thẳng vào hướng Tây... — La-tô-skin khó khăn lắng nghe... — Sư đoàn xe tăng số ba của chúng đang đánh từ hướng Đông Bắc.

        Giọng tướng Đi-a-cốp chìm đi trong tiếng ào ào, và tiếng rít, một lát sau mới thoáng nghe được như từ một nơi xa xôi nào đó:

        — ... Nóng lắm, đồng chí I-a-cốp Da-kha-rô-vích ạ, căng lắm... — La-tô-skin chi thoáng nghe được. — Người của tôi mấy ngày đêm nay chưa được nghỉ chút nào...

        Đây giống như lời phàn nàn — lời phàn nàn đầu tiên mà Đi-a- cốp thẳng thắn nói ra sau suốt cả thời gian hoạt động phối hợp với nhau...

        Tiếp theo, thiếu tướng báo tin: quân địch vừa mới chiếm được khu làng Gô-lưi và một nhóm xe tăng của chúng đã chọc thủng vào ngoại ô Đông Nam thành phố: ở đây đang đánh nhau quyết liệt.

        Trong khoảnh khắc đó, La-tô-skin cảm thấy bực bội tựa như có ai đó đã cản trở một công việc quan trọng của ông. Ông nghĩ là không thể trù trừ được nữa, cần phải huy động ngay các lực lượng dự bị mà ủy ban bảo vệ có trong tay, vào tư thế sẵn sàng chiến đấu.

        — Tôi sẽ đến chỗ đồng chí ngay bây giờ, đồng chí thiếu tướng ạ! — Ông hét vào ống nghe, giọng lạc đi vì căng thẳng. — Đồng chí có thấy cần thiết phải điều đội xung kích... diệt tăng lên không?

        Ông muốn nói tới các đội xung kích diệt tăng của đoàn Côm-xô- môn vừa được thành lập ở T., để tăng viện cho Hồng quân.

        — Biết sao được, tất nhiên là không thừa, hãy cho tôi đi... —  Tiếng Đi-a-cốp lẫn trong tiếng rú rít, thiếu tướng đang ở ngay khu vực chiến đấu, nghe rõ cả tiếng súng máy, tiếng mìn nổ.— Để cho thanh niên quen dần với tình hình... Anh hãy gửi đến đây...

[Giangtvx]

        Nhưng La-tô-skin lại do dự chưa trả lời ngay. Quả thật, các đội xung kích diệt tăng gồm toàn thanh niên còn quá trẻ — chỉ là những cô gái, chàng trai tuổi mười bảy; họ mới chỉ làm công việc gác kho và tuần phòng đường phố. Giờ đây, ngay trong đêm nay lại trao họ cho bộ chỉ huy quân sự — tức là cử họ đi chiến đấu — thì, đến phút cuối cùng này La-tô-skin thấy do dự, băn khoăn thực sự.

        — A lô, a lô... I-a-cốp Da-kha-rô-vích, anh nghe rõ tôi chứ? — Trong ống nghe lại vọng lại tiếng ào ào như tiếng đánh vào boong tàu.

        — Một giờ nữa các đội xung kích sẽ được cử tới chõ anh, đồng chí thiếu tướng ạ, — La-tô-skin gào lên.

        Ồng muốn nói thêm là nên thận trọng bảo vệ các thanh niên này; chỉ tung họ vào trận đánh trong hoàn cảnh không thể đừng được, trong trường hợp hết sức cần thiết... Nhưng ngay lúc ấy, Đi-a-cốp lại nói:

        — Muộn mất đồng chí La-tô-skin ạ! Chúng ta, tôi và anh đang ở trong tình hình hết sức xấu. Với mấy nhóm thanh niên của anh thì cũng chẳng xoay chuyển được tình hình đâu, tôi cho là như vậy. Ngay lập tức, phải tìm biện pháp gì hơn. Mời anh đến chỗ tôi ngay, chúng ta cùng bàn xem...

        Trong máy lạo xạo và im hẳn — Đi-a-cốp đã bỏ máy... Tay vẫn không rời ống nghe, La-tô-skin yêu cầu nối luôn đường đây tới đoàn Côm-xô-môn thành phố và hạ lệnh báo động sẵn sàng chiến đầu cho toàn thể hai mươi bảy đội thanh niên xung kích. Quay người lại, ông thấySa-tốp đang nheo đôi mắt hơi sưng nhìn ông thăm dò, còn chủ nhiệm hợp tác xã thì đang vội vã thu dọn giấy tờ vào cặp, sửa soạn ra về.

        La-tô-skin ngồi xuống ghế, vẫn giữ vẻ bình tĩnh và tự chủ, nói:

        — Như vậy các đồng chí nhé, chúng ta sẽ triệu tập các cán bộ

        kinh tế họp... Pô-li-va-nốp, đồng chí vội vã đi đâu đấy ? Chúng ta đã kết thúc đâu. Tôi còn muốn nghe ý kiến của đồng chí về các xí nghiệp hợp tác xã cơ khí.

        Dường như cảm thấy những con người ở đây lo lắng, bồn chồn, và để trả lời những câu hỏi không được nêu lên của họ, ông nói tiếp, nhỏ nhẹ và từ tổn:

        — Những trận giao tranh nặng nề vẫn diễn ra suốt ngày đêm, các đồng chí ạ... Quân thù vẫn không giảm sức ép. Tuy vậy, đúng, tuy vậy, hôm nay chúng ta lại càng tiến đến gần thắng lợi hơn hôm qua. Thời gian ủng hộ chúng ta. So với hồi cuối tháng Mười, suốt tháng qua chúng ta càng ngày càng tiến gân đến thắng lợi. Thế có nghĩa là đã đến lúc chúng ta cần phải suy nghĩ, chúng ta cần phải làm gì ngay sau ngày chiến thắng. Này, Pi-e A-ki-mô-vích — ông nhìn Sa-rốp, —  anh có thể báo cáo ngắn gọn tại cuộc họp...

        Sa-rốp gật đầu tỏ vẻ đồng ý.

        — Chúng ta cùng lấy ý kiến của nhân dân... Họ sẽ cho chúng ta nhiều ý hay, — La-tô-skin nói.

        Bỗng nhiên đèn trong phòng tắt ngấm... Chi còn có các đốm thuốc lá lập lòe trong bóng tới tựa như những ánh lửa từ dường phố bay vào. Các chiến sĩ bảo vệ chạy đi chạy lại ngoài hành lang và sau dãy, phòng bên cạnh có tiếng ghế đổ vọng sang.

        — Có lẽ có sự cố ở nhà máy điện chăng ? — Ông chủ nhiệm hợp tác xã lầm rầm nói.

        Không ai đáp lời ông cả... Mọi người cùng một ỹ nghĩ như vậy và cùng phỏng đoán là quân Đức đang hoạt động ở phía Bắc thành phố, ở khu vực Ca-ri-ra, có lẽ đã cắt đứt đường dây tải điện cao thế từ đấy về T. Do vậy thành phố đang bị quân thù bao vây này, có thể sẽ mất đi nguồn năng lượng chính.

        — Hay là bị chập mạch đâu đây, phải kiểm tra cầu chì xem sao, — sau một lúc im lặng kéo dài, giọng ông chủ nhiệm hợp tác xã lại cất lên — rõ ràng, ông vẫn chưa hết hy vọng.

        Một lát sau bà Ma-ri-a A-lếc-xây-ép-na và hai chiến sĩ bảo vệ đi vào mang theo mấy chiếc đèn dầu vừa được thắp lên. Đặt đèn lên bàn, bà Ma-ri-a ghẻ sát tai La-tô-skin:

        — Không ở đâu có điện cả, đồng chí I-a-cốp ạ, — bà thì thầm. —  Ở nhà máy chế tạo máy họ gọi điện tới: máy móc ở đấy đã phải ngừng hoạt động.

        Mặc dầu bà thì thầm nhưng tất cả mọi người trong phòng đều nghe rõ...

        Sự phỏng đoán đáng sợ nhất đã được khẳng đinh, và như vậy có nghĩa là — tất cả các nhà máy ở T. đã ngừng việc, bóng tối dày đặc đã bao trùm lên toàn thành phố... Sáng sớm mai, các cửa hiệu sẽ không có bánh mì. Quân thù đã giáng một đòn mới vào những trung tâm phục vụ sống quan trọng nhất của thành phố, tựa như một cú bất thình lình, sự chết lặng này sẽ nhanh chóng tỏa ra, khắp các ngành của thành phố.

        — Điện thoại có hoạt động không ? — La-tô-skin vẫn hỏi chậm rãi và nhỏ nhẹ như lúc nãy. — Điện thoại dã chiến hình như vẫn hoạt động được...

        Ông kéo chiếc hộp điện thoại lại gần và lần lượt gọi đến các Đảng ủy khu phố, khu Ga, khu Bờ Sông và khu Vô Sản...

        ... Trong khi đó, đằng sau cái đường viền của đêm bao phủ lên thành phố, ở khoảng cách một vài cây số ngoài ngoại vi của nó, các chiến sĩ quân đội Xô-viết vẫn đánh tan nhiều cuộc tập kích liên tục của quân thù. Trên mặt tuyết ánh lên những quả pháo sáng màu xanh lục, màu trắng, màu đỏ và, trong không trung lạnh ngắt những làn đạn lửa sáng vẫn lòe lên viu víu. Xa hơn về phía Ca-ri-ra, các chiến sĩ kỵ binh cận vệ của tướng Bê-lốp đang tập trung đề giáng đòn mạnh mẽ vào bọn bộ binh cơ giới đang thọc vào hai sườn. Xa hơn nữa về phía Bắc Mát-xcơ-va, các chiến sĩ bộ binh của tướng Pan-phi-lốp, chiến sĩ kỵ binh của tướng Đô-va-tô-rơ, chiến sĩ xe tăng của tướng Ca-tu-dốp đang chiến đấu quyết tử, một chọi bốn, trên các chiến trường vùng rừng ngoại ô thành phố. Ở đấy, trên mặt tuyết trắng mênh mông cũng ánh lên những tia phản quang màu xanh lục, màu trắng, màu đỏ; cũng rộ lên hỏa lực căm giận, hỏa lực tiêu diệt, hỏa lực bắn chặn, hỏa lực thọc sườn... Và cho đến lúc ở đấy người lính bảo vệ cuối cùng ngã xuống, quân thù mới có thể đạp lên xác đồng dội tiến lên được trăm mét...

[Giangtvx]

   
        

8

        Gần tối, lúc trời vừa chạng vạng, Na-ta-sa rời nhà máy về khu Bờ Sông. Trong bức thư mới đây Pa-ven yêu cầu bố gửi bộ bản vẽ chiếc máy tự động mới của anh về U-ran để nghiên cứu và do đó, cụ An-đrây đã cho Na-ta-sa về nhà lấy. Không gặp bà An-na ở nhà, cô định ngồi nghỉ một chốc trong phòng (Na-ta-sa đã biết được chỗ giấu chìa khóa cửa lớn) nhưng cô thiếp đi vì mấy ngày nay ở nhà máy cô rất bận. Khi bừng tỉnh, cô nghe thấy những tiếng leng keng khó chịu trong ngôi nhà nhỏ này. Hóa ra tất cả kính cửa đều rung rung, những tiếng ồn ồn chối tai đó vẫn không át được tiếng đại bác ì ầm xa xa. Ở vùng ngoại vi không xa lắm, đang diễn ra những trân đánh lớn như hôm qua.

        Trong nhà tối đen, Na-ta-sa vội hạ các bức mành giấy ở cửa sổ xuống, bật công tác, nhưng đèn vẫn không sáng... Vô tình, cùi tay cô chạm phải cọc nến suýt làm nó đổ. CÔ lần mò tìm được bao diêm ở chạn bát đĩa. Nhìn đồng hồ quả lắc treo trong phòng ăn, cô giật mình ngạc nhiên — đã gần mười một giờ khuya... Các loạt đại bác vẫn rền vang gần đâu đây. Ngôi nhà gõ cũ kỹ, nứt nẻ của cụ An-đrây Va-xi- li-ê-vích cùng như ngân lèn trong tiếng ì ầm đó. Một tay cầm giá nến, tay kia khum lại che ngọn lửa yếu ớt, Na-ta-sa im lặng lắng nghe, hồi hộp, lo lắng. Những tiếng đại bác nặng nề và xen lẫn tiếng ầm âm đâu đó, theo cô đoán, có lẽ là ở phía cửa ô, ở khu Gô-lưi Pô- li-an, nơi có trung đoàn công nhân và Pa-ven ở đấy.

        Na-ta-sa đã sống ở T. được hơn một tháng, trong cảnh phong tỏa; đã quen chịu bao cảnh đau khổ, khó khăn và nguy hiểm — cảnh rét mướt trong những phân xưởng băng giá, cảnh bom dạn do máy bay Đức trút xuống. Nhưng cô không thể quen chịu được một điều là, trong những trận đánh ấy, trong cảnh bom rền, đạn réo suốt ngày này sang ngày khác ấy, có chồng cô, Pa-ven... Sau lần gặp gỡ ngắn ngủi và đầy hạnh phúc hôm mới đây. trong lòng Na-ta-sa vẫn canh cánh nỗi lo âu và lặp đi lặp lại chỉ mỗi một câu hỏi: « Anh ấy có làm sao không ?», « Anh ấy đang ở đâu? ». Nỗi lo âu đó hình như cứ lớn dần lên. Mỗi khi nghĩ tới người chồng đang chiến đấu ngay ở ngưỡng cửa thành phố, cũng như nhiều phụ nữ khác, cô luôn luôn tự đề ra sự đòi hỏi bức thiết làm một điều gì đó cho anh ấy —sự giúp đỡ, bảo vệ hay an ủi...

        Cho nên, được cụ An-đrây giao việc về lấy bản vẽ của Pa-ven đến nhà máy đã làm cho Na-ta-sa vui mừng: dù sao thì cô cũng được làm một việc có ích cho chồng. Khi vào ngôi nhà trống trải, rung rinh lanh canh như chiếc hòm đựng bát đĩa vỡ của ông bố chồng, cô nghĩ rằng, bản vẽ nhất đinh phải được cất vào một nơi nào đó chắc chắn... Cô tự nói với mình:

        — Khoan đã nào. Chưa chắc bản vẽ đã được cất vào tủ không khóa! Không, phải nghĩ kỹ xem .. thiếu gì chuyện có thể xảy ra!

        Chính giọng nói của mình đã động viên và tăng thêm nghị lực cho Na-ta-sa. Không chần chừ gì nữa, cô bắt tay ngay vào công việc: lục chiếc tủ đứng của cụ An-đrây, kéo ghế lại và đặt cây giá nến lên... Từ trong chiếc tủ cũ kỹ mờ mờ dưới ánh sáng của cây nến, cô lôi ra các cặp bìa cứng, mấy cuộn giấy bóng mờ; mấy quyền vở lẫn với mấy tờ báo cũ ngả màu vàng ; những bức thư; mấy quyển sách xờn gáy; chiếc đèn pin và hôp đồ vẽ học sinh... Cô đặt những thư đó dưới chân và chúng thoảng lên mùi băng phiến, mùi mốc ẩm.

        — Mình sẽ mang cặp bìa cứng đi, để tập báo cũ lại... Mang cả mấy tờ giấy bóng vẽ. — cô vừa nói to với mình, vừa quỳ gối, chọn lựa. — Mấy lá thư này thì để lại thôi.

        Một vật tìm được làm cô chú ý: ở ngăn kéo dưới cùng, Na-ta-sa lục thấy chiếc hộp sắt tây hình dáng như cái tráp con xinh xắn, trong đó có chiếc lược cài tóc phụ nữ đã cũ, khảm trai lấp lánh, đôi hoa tai nạm hai mặt ngọc lam nhỏ xíu và chiếc nhẫn cưới xinh xắn bằng vàng viền chỉ bạc...

        «Có lẽ là của bà vợ ông A-lếc-xây Va-xi-li-ê-vích chăng ?» — Na-ta-sa thầm đoán.

        Một sự tò mò, kinh ngạc và thông cảm xâm chiếm lòng cô. Đã bao năm tháng, những vật kỷ niệm vô cùng quý giá đối với một con người già cả, vẫn câm lặng nằm đây, được giữ gìn cẩn thận; và tựa như bất ngờ, vô tình cô được nhìn vào cuộc đời một con người. Người thiếu phụ mà một thời là «cô Ô-len-ca hoa khôi», đã mất từ lâu kia — bà mẹ chồng của cô rõ ràng là người vợ rất tốt nên mới giữ lại được những ký ức của mối tình chung thủy, lâu bền như vậy. Na- ta-sa trầm ngâm vân vê chiếc nhẫn trong tay, ngắm nghía đôi hoa tai; đôi mắt ấm áp, tươi mát của cô ánh lên vẻ thương tiếc. Cô lại cẩn thận đặt chiếc hộp, như đặt một báu vật vào chỗ cũ...

        Xong xuôi, Na-ta-sa chuẩn bị đi. Một tay mang một bó tròn tất cả các loại giấy bóng và giấy vẽ (cô không đủ sức đề phân biệt tờ nào quan trọng hay không quan trọng dưới ánh nến yếu ớt và trong tiếng đại bác ầm ĩ như thế này); một tay ôm mấy chiếc cặp gồm các bản vẽ và sơ đồ, bản tính toán. Tuy nặng nhưng Na-ta-sa vẫn rất hài lòng vì, theo cô, đã cứu được một công trình lao động lớn của Pa-ven khỏi bị thiêu hủy. Nếu như anh thấy cần, cô có thể nhận lấy trách nhiệm đưa những bản vẽ, những cuộn giấy này tới tận U-ran.

        Không thể trở về nhà máy được nữa vì đã quá muộn và nhất định, cô sẽ bị các đội toàn tra đêm giữ lại. Na-ta-sa quyết định đi tìm bà An-na Va-xi-li-ép-na... Bà già có lẽ đang ở chỗ ủy ban đường phố cách đây năm, sáu căn nhà..., ở đấy cũng có hầm trú ẩn và cô có thể ở đấy cho đến sáng.

        ... Ngay trong đêm ấy, hai mươi bảy đội thanh niên xung kích cũng được lệnh báo động sẵn sàng chiến đấu đã chiếm lĩnh tuyến trận địa ngoại ô thành phố. Trong bóng đêm, các nam thanh niên với thắt lưng đầy lựu đạn, các thanh nữ với túi cứu thương cố giữ im lặng, vừa khẩn trương và hồi hộp, tiến dọc theo các đường phố phủ tuyết, rẽ vào các ngôi nhà hoặc ngồi ngay trên các đống tuyết mịn màng dọc hàng rào. Một đội tiến đến cuối phố Pô-rô-khô-va. Xa hơn một chút, sau những hầm hào ở ngoại ô là cánh đồng trống trải mờ mờ màn sương mù dày đặc; trên bầu trời, những làn đạn loang loáng màu xanh, vàng, đỏ của trận đánh gần đấy đang vạch màn đêm.

        — Hãy kiểm tra vũ khí! Chỉ được bắn khi có lệnh! — Người chỉ huy nhắc nhở khi đi kiểm tra các chiến sĩ. — Không được chạy trốn xe tăng dưới bất cứ hình thức nào...

        Những phút chờ đợi nặng nề và chậm chạp trôi qua dưới làn gió rét buốt như kim châm mang theo mưa tuyết, hoặc trong các ngôi nhà gỗ lạnh giá với những khung cửa sổ tạc các mẫu hoa văn trang trí đã bị tuyết bám thành băng.

        — Ta hát một bài gì chứ nhi? — Có ai đó lên tiếng. — Thời gian sẽ trôi nhanh theo bài hát...

        Nhưng chẳng ai hát cả. Các chiến sĩ trẻ đang căng thẳng trước trận thử lửa đầu tiên Mỗi người đều chuẩn bị đón nhận nó theo cách của mình: người thì cho tay vào lần áo ngực sưởi ấm đề khi ném lựu đạn khỏi bị cóng ; người khác thì đang thổi thổi hơi ấm vào mặt kinh cửa để trông cho rõ hơn mảnh trăng khuya đáng lẽ có thể đứng ở ngoài khoảng rộng để ngắm được ; người thì đang nhẩm nhớ lại những qui tắc đánh xe tăng ; còn người khác mím chặt môi cố gắng kìm cho khỏi cơn run mà lòng không muốn.

[Giangtvx]

       

*

        Ủy ban đường phố Pô-rô-khô-va do bà An-na Va-xi-li-ép-na làm chủ tịch, làm việc trong tăng hầm của ngôi nhà bằng đá ngay góc ngã tư giáp với phố Stư-cô-va. Trước đây, nó là một quán rượu —  «Nơi sưởi ấm», như những người sống lâu năm ở đây vẫn còn nhớ rõ, — về sau là nhà kho thành phẩm của một hợp tác xã thủ công nghiệp ngành da « Cô-gi-ép-ních»¹. Cho đến nay, cái mùi ngây ngấy thum thủm của da thuộc vẫn còn phảng phất trong tầng hầm rộng rãi, xây theo kiều vòm cuốn. Trong đêm nay nó còn đượm thêm mùi xà phòng giặt, mùi xút, mùi quần áo ẩm ướt và hơi nước ấm áp tỏa ra đến tận trần hầm đen xỉn.

        Mấy bà — gồm An-na và các bạn láng giềng — đêm nay đang giặt quần áo cho các chiến sĩ chiến đấu ở các trận địa gần đây. Một đại đội  tăng và tiểu đoàn pháo đang đóng ngay trong giường phố Pô-rô- khô-va, trong các vườn cây và sân nhá ven nội. Nhân dân khu Bờ Sông, đang làm những gì có thể được để chăm sóc, nuôi nấng những người đang chiến đấu, bảo vệ họ... Từ tối đến giờ, họ đã bắn pháo không ngừng — khẩu pháo này vừa im tiếng thì khẩu khác lại gầm lên; những tiếng nổ đanh, gọn dội vào tràn vòm thấp nghe như từng mảng tuyết rơi lộp bộp trên mái nhà. Bà Na-xchi-a, vừa ngẩng đầu lên nhìn vừa đưa cánh tay xoa xoa khuôn mặt ướt sẫm, nói:

        — Nghe không, nghe không, đại bác của ta bắn đấy!

        — Các bà ạ, cầu cho họ được sống đề trở về nhà, — bà Vác-va-ra Ê-gô-rốp-na béo phị, mờ mờ trong làn hơi nước như mây phủ, lên tiếng. — Thật khổ sở, tối như bưng lấy mắt thế này, chỉ vấp nhau mà chết thôi! — Bà thở dài đánh thượt..

        Gần nửa đêm, điện trong nhà đột nhiên tắt hết. Chỉ có một cây đèn dầu nhỏ với mảnh sắt tây phản chiếu treo trên tường đang hắt ánh sáng yếu ớt trong bầu không khi đẫm hơi nước.

        Na-ta-sa bước xuống tầng hầm và không nhìn thấy ngay bà Ôn- ga — những bóng người mờ mờ đang cử động trong màn hơi nóng ấm; tiếng phụ nữ gọi nhau, tiếng nước róc rách, tiếng dép cao su lẹp xẹp... Nhưng giọng nói trầm, ồ ồ của bà cô Pa-ven đã vang lên. —  Tè ra bà đứng gần ngay cửa tầng hầm và đang nói chuyện với một người đàn ông mặc bành tô, trông dáng diệu có lẽ cũng là người vừa mới đến. Khi Na-ta-sa vui sướng đi vội tới thì bà đứng nhón chân lên, vẫy vẫy tay đang đầy bọt xà phòng, gọi:

        — Na-xchi-a!

        Bà chỉ lướt nhìn cô cháu dâu và không hiểu tại sao lại cau mày tựa như không hài lòng lắm khi thấy cô đến đây. Từ sau hàng cột vuông chống đỡ mái vòm, bà Na-xchi-a xuất hiện, những túm tóc ướt sẫm xõa trên trán, đôi vai trần nhòa đi trong màn hơi trắng đùng dục.

        — Bà đứng đây thay tôi một lát, bà Na-xchi-a!— Bà An-na ra lệnh. — Hôm nay không thể giặt phơi hết được đâu... Cái gì chưa kịp thì cứ ngâm lại đấy. Có thể, phố ta hôm nay sẽ căng đấy. — Ai không có việc thì không được lên khỏi hầm. Hãy cho tất cả những ai chạy đến đây xuống hầm. Bà nhớ đấy, đừng có làm ầm ĩ lên, đừng có mà điên đầu đấy, lát nữa tôi sẽ về ngay...

        Bà lau tay ướt vào tạp dề và cẩn thận gài cúc ống tay chiếc áo cánh xa tanh đen bạc màu vẫn quen dùng.

        — Chị Liu-bốp Mi-khai-lốp-na, cho tôi gặp tí... — Bà gọi người phụ việc.

        Bà già có vẻ caư có với Na-ta-sa hơn. Khuôn mặt xương xương với chiếc mũi lo bè, chiếc trán đô, đôi lông mày vòng cung, hai hố mắt sâu và chiếc cằm, tạo nên một vẻ điềm tĩnh nhưng buồn buồn, mệt mỏi.

        — Tập hợp tổ tự vệ lại. — Bà lại ra lệnh cho một phụ nữ trẻ vừa hiện ra sau hàng cột. — Đưa Tơ-rô-phi-mốp và hai chị em nhà Ô-gô-ren-cốp đến đây... Tôi phải đi gặp chỉ huy đội thanh niên xung kích. Họ gọi tôi, có lẽ có việc gì đó cần giúp đỡ; lát nữa về, tôi sẽ nói...

        — Cô-li-a Ô-ga-ren-cô-va đã có một nhóm rồi. — Người phụ nữ cỏ tên là Liu-bốp Mi-khai-lốp-na khẽ nói (Na-ta-sa có nghe nói chị là giáo viên tiếng Nga và văn học ở trường trung học khu Bơ Sông). —  Còn tất cả những người khác đều đang ở trạm trung tâm... Tôi ra ngay bây giờ đây, chỉ còn mặc chiếc áo nữa thôi.

------------------------
        1. Người thợ thuộc da.

[Giangtvx]

        Chị lại đi khuất sau hàng cột. Bà già quay lại cô cháu dâu.

        — Cháu ghé thăm cô đấy à, Na-ta-sen-ca, cô suýt quên mất cháu đấy, — bà Ôn-ga nói, vẫn không cười. — Cháu hãy về nhà trước đi.

        — Cháu ở nhà đến đây đấy, cô An-na ạ! Ở đó vẫn bình thường, — Na-ta-sa đáp, giọng vang vang.

        — Có gì mà lại không bình thường được... Nhà ta sẽ dùng làm trạm cấp cứu sơ bộ. Cháu hãy thay vải trải giường đi; vải sạch trong tủ quần áo, ở ngăn giữa ấy. Đặt ấm xa-mô-va lên để lúc nào cũng có nước nóng...—Bà già nhắc cô.

        — Đi ngay bây giờ ạ? —Na-ta-sa hỏi, vẻ hoang mang.

        — Nhanh nhanh lên... Còn Nhiu-ra đâu, làm gì mà rề rà thế cháu ?

        Một em gái gầy gố, mặc chiếc áo dài cộc tay bằng vải hoa, đi đôi ủng dạ đang đứng dưới trần vòm; cô gái lắng nghe bà An-na với vẻ buồn buồn.   

        — Này, đã tìm được công việc cho cháu rồi dấy... Mặc áo ấm nhanh nhanh lên, cháu! — Bà già nói như ra lệnh. — Cháu đi với cô Na-ta-sa của bà, giúp cô ấy một tay. Hãy dọn dẹp mấy căn phòng ở nhà bà cho ngăn nắp, việc này thì dĩ nhiên là hợp với cháu.

        Không hỏi thêm gì nữa, Na-ta-sa trùm khăn lên và vác bó giấy cuộn tròn dài dài, nặng như nòng khẩu súng cối.

        — Cô vác cái này đi làm gì? — Bà An-na hỏi. — Sao lại còn vác nó về nhà nữa? Cứ cất đâu trong góc hầm này cũng được. — Bà ra lệnh sau khi đã nghe trả lời. — Đè đây chắc chắn hơn.

        Na-ta-sa cũng không dám cưỡng lại, mặc dầu cô rất sợ phải gửi những bản vẽ của Pa-ven cho người khác giữ... Nhưng tất cả những gì do bà An-na ra lệnh, cô đều cho là mệnh lệnh phải thi hành không điều kiện.

        Trong khi ấy, các bà, các chị đã ngừng công việc, vươn vai cho giãn xương cốt đến bên người lãnh dạo của mình, im lặng chờ đợi ý kiến gì mới hoặc lời khích lệ nào đó. Khuôn mặt họ cùng những đôi vai trần, những cánh tay ướt sũng, như lay động mờ mờ ảo ảo trong làn hơi bàng bạc như sương. Bà An-na làm ra vẻ như không thấy những ánh mắt đang hướng vào mình, thản nhiên mặc áo bành tô, trùm khăn lên đâu.

        — Bác Va-xi-li-ép-na! Bác Va-xi-li-ép-na!... Các bác sao lại đầy đọa mình thế! Thật khổ cho bác ! — Từ góc hầm chị Vác-va-ra kêu lên. — Bác không thấy gì cả hay sao? Bác đi đâu đấy, bác Va- xi-li-ép-na? Bác đi đâu trong lúc đêm hôm khuya khoắt này.

        — Cô kỳ thật đấy, cô Vác-va-ra ạ, — bước lên "bậc cửa, bà An-na quay lại nói. — Suốt cuộc đời son trẻ của cô chưa bao giờ được sống dưới ánh sáng đèn điện. Cô làm phép cưới cũng ngay dưới ánh nến vàng khè. Cô đẻ thằng con đầu lòng cũng dưới ánh đèn dầu hỏa, tôi còn nhở rõ lắm. Thế mà cô lại không thích nghi được với ở đây.

        — Chúng tôi đã quen với cảnh ở đây rồi đấy chứ, sẽ có điện thôi, — chị phụ nữ vô tâm trả lời.

        Thật ra bà An-na hết sức lo lắng — bà vừa được một đội viên thanh niên xung kích đến báo cho biết là, đội xung kích bảo vệ phố Pô-rô-khô-va đa sẵn sàng đón đánh xe tăng địch ngay trên đường phố này. Cố giấu sự lo lắng, sợ hãi của mình đối với vận mệnh thành phố, cũng như vận mệnh của những con người rất tin cậy ở đây trong giây phút này, bà An-na cảm thấy mình có nghĩa vụ trước họ: mọi người đều có quyền đòi hỏi ở bà những gì lớn lao hơn so với những việc bà đã làm từ trước đến giờ...

        — Cô nói đúng đấy, Vác-va-ra ạ, — bà nhắc lại. — Giờ chỉ có một việc duy nhất là làm sao để không ai có thể cướp nguồn ánh sáng của chúng ta nữa... Mọi người hãy cứ ngồi bình tĩnh ở đây. Nếu có ai ở ngoài vào đây thì cứ việc thẳng thừng hỏi giấy tờ chứ đừng lịch sự làm gì... Khi nào xong việc, tôi sẽ về ngay...

        Bước thêm mấy bậc nữa, bà dừng lại, nói tiếp:

        — Không có việc gì, cấm không được lên trên sân đấy...

        ... Tại ngã tư giáp với phố Stư-cô-vôi đã thấy đặt các vật chướng ngại, các ụ chống tăng và khi len lỏi vượt qua chúng, Na-ta-sa thấy nhiều người đang vội chạy xuống hầm. Một màn sương mù mờ đục, bàng bạc, tựa cơn gió nhẹ, chao đảo trên khu Bờ Sông, lúc đứng lặng, yếu dần, lúc lại lướt đi, sáng xanh lên tựa như có ánh chớp xuyên vào. Khi ấy toàn cảnh đường phố Pô-rô-khô-va đã trông rõ hơn: những ngôi nhà nhỏ một tầng, chen chúc nhau chật chội, cái này dựa vào cái kia, những dãy hàng rào, vườn cây chìm ngập trong tuyết trắng cũng im lìm dưới cái ánh sáng mờ ảo, lạnh băng ấy.

[Giangtvx]

        Na-ta-sa và cô gái bạn đường nín thở, vội chạy qua đường về nhà. Sau đó lại hối hả thu xếp, dọn dẹp căn nhà cụ Grô-mốp An- đrây thành trạm cấp cứu... Khi Na-ta-sa đang bận lục lọi các ngăn tủ của bà An-na, thay các khăn trải giường cũ kỹ, vá víu, nhóm bếp lò thì Nhiu-ra quét tước sàn nhà. Sợ người ta mang thương binh đến sớm họ làm việc nhanh hơn, hầu như không nói chuyện gì với nhau và đôi lúc làm cho ánh nến chao đảo vì những động tác quá nhanh nhẹn. Cuổi cùng, ấm xa-mô-va réo sôi. Nhiu-ra quét rác ra sân rồi quay vào, ngồi trên chiếc rương đặt cạnh cây đa làm cảnh.

        «Cứ như chuẩn bị ngày lễ ấy », — Na-ta-sa thầm nghĩ và tự thấy sợ hãi về ý nghĩ này. — «Bây giờ chúng mình đang chờ khách đến đây...».

        Chị thấy nóng bức; hai má rừng rực nhưng vai thì lại lạnh buốt. Chị liền nằm xoài ra, cuộn mình lại, hai tay ôm lấy đầu như kiểu mỗi khi bị ốm lúc còn trẻ thơ. Chị ghé sát vào Nhiu-ra và cô gái ôm choàng lấy, ngả đầu xuống vai chị.
— Em đừng sợ... Đừng sợ gì cả, em đã lớn rồi cơ mà, — Na- ta-sa lắp bắp nói ngắt quãng, — quân ta nhất định sẽ đánh tan bọn Đức.

        Cô bé gái khẽ cầm tay chị, xoa xoa...

        — Ối, sao tay cô lạnh thế này! — Cô thốt lên. — Ôi, lạnh quá! Để cháu bóp cho ấm lại...

        Cô bé nắm chặt lấy bàn tay mũm mĩm của Na-ta-sa, bàn tay quá to so với bàn tay của em.

        — Cháu biết cô từ lâu rồi... — Em vẫn nói chuyện, giọng ngọt ngào, buồn buồn. — Còn cô thì không biết cháu đâu... Cô là vợ chú Grô-mốp, chú Pa-ven, ở đây ai mà chả biết. Cô từ Mát-xcơ-va đến đây với chú ấy, thế mà lại không gặp... Thật tội nghiệp cho cô, tội cô quá!...

        Cô gái bóp tay Na-ta-sa quá mạnh đến phát đau lên và chị phải nhăn mặt lại, khẽ rút tay ra.

        — Cô ư ? Cháu biết cô à ? — Bây giờ chị mới nhìn cô bé giúp việc của mình.

        Nhiu-ra mới khoảng độ mười bốn, mười lăm tuổi... Hai mái tóc bện đuôi sam dày, cồ cao, cử chỉ hơi vụng về. Khuôn mặt gày làm cho em trông càng khô khan và quá nghiêm túc.

        — Không sao đâu, cô Na-ta-sa ạ, rồi sẽ qua đi thôi. — Cô nói, tựa như an ủi bạn gái. — Có phải chiến tranh có thể giết hết mọi người đâu. Chồng cô đã có mảnh đạn nhỏ nào bén vào đâu. — Cô lại xoa xoa và bẻ gập các ngón tay chị lại. — Cháu và mẹ kế cháu lúc nào cũng cứ lo lo cho bố. Cháu nói với bà là : cứ lo trước rồi thế nào cũng gặp tai nạn đấy mẹ ạ.

        Tiếng đại bác gần đấy vang lên và kính cửa rung bần bật: Na- ta-sa ôm lấy đôi vai lạnh.

        — Cháu ở với mẹ kế à, Nhiu-ra? — Chị hỏi không tự nhiên.

        — Vâng, với mẹ kế... Thế thì sao hả cô? Mẹ đẻ cháu mất từ lâu rồi! Bố cháu phải lấy vợ hai. Lúc ấy, bố cháu còn trẻ lắm, bố chả có lỗi gì cả mà.

        Ngọn nến nhỏ cứ chao đảo liên hồi vì sức gió vô hình nào đấy, bóng tối mờ ảo trong căn phòng cũng như rung rinh, chao đảo và có cảm giác như căn nhà cũ kỹ, ọp ẹp của cụ A-Iếc-xây cũng đang đung đưa như sắp tan ra; kính cửa kêu lanh canh, lanh canh liên hồi.

        — Cháu thương dì cháu lắm. — Nhiu-ra tâm tình. — Lâu lâm bà chưa nhận được thư bố cháu nên chẳng đêm nào ngủ được. Sáng sớm đã phải đi làm như mọi người, chính cô cũng biết đãy...

        Cỏ gái hình như không hề sợ hãi gì cả. Cô hoàn toàn lo lắng và quan tâm tới nỗi buồn, sự đau khổ của người khác. Cảm thấy hết sức tin tưởng ở người giúp việc nhỏ tuổi này của mình, Na-ta-sa đột ngột đứng dậy và ôm chặt lấy đôi vai gầy gò của em.

        — Ồ, cháu là như thế đấy! Cháu dành lòng thương cho tất cả mọi người, — chị cao giọng, nói.

        — Thật là bực mình quá, đáng giận quá cô ạ! — Nhiu-ra nói. — Gia đình nhà bác Xvét-lốp ở đối diện ngay với nhà cháu có anh con trai đi mất tích; vừa tốt nghiệp lớp mười xong và bỗng dưng đi mất tích... Chính cô cũng hiểu đấy... Vừa nghe biết chuyện này cháu liền chạy tới thăm hai bác ấy. Cháu lau nhà, gọt khoai tây giúp. Hai bác ấy gặp được thứ gì ăn thứ ấy...

        — Chà cháu thật là!... — Na-ta-sa nhắc lại, và ôm chặt cô gái kỳ lạ vào người, hài lòng vì sự có mặt của cô ở đây. — Cháu thật là tốt bụng.

        — Có gì đâu... Tổ chức đoàn Côm-xô-môn trường cháu hoạt động không đến nỗi tồi. — Nhiu-ra giải thích. — Chúng cháu đều ghi nhớ rõ những gia đình có điều bất hạnh, không may. Cháu cũng đã đến giúp mẹ của Trô-sin — anh ấy bị hy sinh ngay trận đầu tiên — cũng chỉ là lau sàn nhà giúp thôi. Bác ấy thật vất vả. Giờ chỉ sống có một mình...

        Cô gái thở dài và nói tiếp, có vẻ chín chắn kiểu người lớn.

        — Có ai muốn đẻ con ra cho chiến tranh đâu...

        Cuộc pháo kích ở ngoài đường phố đã chuyển gần đển nhà cụ Grô-mốp và Na-ta-sa không chịu được nữa...

        — Em có nghe không ? Cần phải biết là nên làm gì bây giờ. Em nghe thấy chứ! — Chị kêu lên.

        Nhiu-ra cũng đứng bật dậy khỏi chiếc rương gỗ.

        — Cô ngồi đây nhé, — cô gái nói. — Còn cháu sẽ chạy ra xem xem.

        — Sao lại thế! Em ngồi lại đây.

        Na-ta-sa cũng đứng dậy; đôi mắt tròn to của chị long lanh... Một giây sau chị đứng sát vào tường, kéo theo Nhiu-ra. Những tràng súng máy đã rộ lên ngay ngoài bậu cửa sổ? Có người nào đó đứng lại trên đường và hét ầm lên như gọi gì đó; một người khác chạy sát ngay tường... Na-ta-sa bỗng lại nghĩ tới Pa-ven.