Paris Saigon Hanoi

[chuongxedap]

Nguy cơ đe dọa từ phía Nhật Bản

Nhưng với sự giải phóng hầu như hoàn toàn của nước Pháp và sự thất bại của chủ nghĩa Nazi đã gần kề, cuộc kháng chiến ở Đông Dương bỗng phát triển lên một tầm cỡ mới. Người ta làm một vài hành động thiếu khôn ngoan khiến quân Nhật bắt đầu cảnh giác. Ngày 20/10/1944, quân Mỹ đổ bộ lên Philippines, tại Leyte và từ Leyte sắp tiến về Manila. Tháng sau, đại sứ Nhật tại Đông Dương K. Yoshizawa, lúc rời nhiệm sở, có nói với ông De Boisanger, cố vấn ngoại giao của Decoux, rằng “Nếu mất Philipppines thì nước Nhật sẽ xét lại đường lối chính trị của nó đối với Đông Dương” (16). Chính là trong khoảng thời gian sáu tuần tiếp theo mà Tokyo quyết định xóa bỏ sự hiện diện quân sự của Pháp tại Đông Dương.

Với Paris, việc giải phóng Đông Dương đã được ghi vào chương trình những chiến dịch sắp tới. Một “Ủy ban hành động vì Đông Dương” đã được thành lập dưới sự lãnh đạo của Bộ trưởng Thuộc địa. “Chính phủ lâm thời của nước Cộng hòa Pháp” (CPRF) thành lập ngày 10/9/1944, xác nhận tức khắc lời tuyên chiến với Nhật Bản. Ngay từ ngày 13/9/1944, Ủy ban quốc phòng đã quyết định tổ chức hai sư đoàn cho một “đạo quân viễn chinh Pháp tại Viễn Đông”. Trang thiết bị xin với Washington, mà ai cũng biết thái độ công khai thù địch với vấn đề Đông Dương lại trở về với Pháp, chí ít là dưới hình thức thuộc địa. Nếu sự chuẩn bị quân sự chiếm phần ưu tiên, người ta cũng không kém quan tâm tìm cách xác định một đường lối chính trị mới. Tại Bộ Thuộc địa, một nhóm đặc biệt được thành lập nhằm mục đích này, với người lãnh đạo là H. Laurentie và L. Pignon (17), trong lúc đó người ta gửi đi Calcutta những nhà cai trị nhằm tăng cường thêm cho “Cơ quan hành động”.

Biết chắc Nhật Bản sẽ không thể không tìm cách thanh toán, trong thời gian rất gần, chính quyền của Pháp tại Đông Dương, De Gaulle muốn tổ chức cuộc kháng cự chống lại hành động bạo lực rất có thể xảy ra ấy, bằng cách khuyến khích Mordant và binh lính ông ta ngay từ bấy giờ phải có những biện pháp thích hợp, bằng cách xây dựng cơ sở cho sự viện trợ rất cần thiết của bên ngoài (18 ). Để chuẩn bị cái ngày J ấy, một phái đoàn mới lại được giao cho Langlade cầm đầu. Lần này Langlade có thể gặp Decoux, và trao cho ông ta, ngày 28/11, những chỉ thị của Chính phủ Pháp. Chính phủ ghi nhận thái độ tuân phục của ông toàn quyền và ra lệnh cho ông ta hãy giữ chức vị của mình “cho đến khi nào người ta thấy cần phải đổi khác”. Trong lúc chờ đợi, ông ta phải “duy trì tạm thời và bằng chiến thuật đối với kẻ thù một bề ngoài như thế nào đó cho phép bảo vệ và giữ gìn được tất cả những phương tiện của chúng ta” (19).

Dưới danh nghĩa Decoux - làm chủ tịch trên giấy tờ - một Hội đồng Đông Dương mà Mordant được cử làm phó chủ tịch đã được thành lập và sẽ nắm lấy thực quyền chỉ huy quân sự của cả nước. Nhưng ông Bộ trưởng Thuộc địa trong một thông điệp ngày 29/11, tuyên bố: “Việc giải phóng Đông Dương đòi hỏi phải có những sự chuẩn bị và phải có thời hạn. Giữ nguyên trạng cho đến lúc có lệnh mới là lập trường phù hợp hơn cả với khả năng của nước Pháp” (20).

Trong bản báo cáo được viết lúc ông trở về và đề ngày 15/12/1944, F. de Langlade rút ra vài kết luận bi quan từ chuyến công cán đó. Bản báo cáo trước hết nhấn mạnh về mối nguy cơ gây nên do “vô số những việc làm lộ liễu” và “những điều vi phạm an ninh... Đặc điểm tiêu biểu của những người Pháp, quân cũng như dân, là khả năng nói những chuyện tạp nham thiếu suy nghĩ. Cái thói xấu ấy dẫn đến một mối nguy hiểm chưa từng thấy... Thời gian ở thuộc địa khá lâu và tuổi trung bình của người Pháp khá cao khiến họ không có thể chịu khó kéo dài. Không nên có ảo tưởng gì về khả năng kháng chiến lâu dài của họ trong hoạt động du kích...” Ông ta viết tiếp:

“… Hiện tại, quân Nhật chưa thấy cần thiết phải thay đổi nguyên trạng, nhưng họ có đủ mọi khả năng để thay đổi vào một thời điểm nhất định nào đấy, và chắc chắn họ nắm được những tin tức cần thiết nếu không phải là ở từng chi tiết thì ít ra cũng trên phương diện tổng quát về một phong trào thù địch với họ.

“Trong sáu tháng nữa cuộc kháng chiến tại Đông Dương không thể hy vọng gì ở bên ngoài và chúng ta cần thiết phải bỏ qua cái hy vọng ấy đi nếu chúng ta không muốn cho cuộc kháng chiến trở thành đối tượng của một cuộc phiên lưu đẫm máu mà không mang lại được kết quả chiến lược nào.

“Cuộc vận động đối với người Annam và người các dân tộc khác của Liên bang (Đông Dương), quan trọng hàng đầu cho tương lai, đến nay chỉ mới làm lướt qua. Đúng ra chúng ta phải tập trung phần lớn những cố gắng trước mắt của chúng ta vào công việc đó”.

Langlade nêu lên rằng: “Những thành viên của khu vực chính trị đã đến quá muộn màng. Người Hà Lan, người Anh đã được chuẩn bị kỹ càng hơn chúng ta để phục hồi ngay những cơ quan dân sự ở các thuộc địa của họ. Chúng ta không thể tính chuyện thu hồi được nhiều công chức trong nước. Họ đã quá mệt mỏi về tinh thần cũng như vật chất; họ đã không biết diễn biến theo chiều hướng những quan điểm thuộc địa được xác định tại Brazzaville.

“Người dân Đông Dương rất thỏa mãn đã tránh được chiến tranh, nhưng họ sẽ không ủng hộ cuộc kháng chiến một cách tích cực chừng nào họ chưa nhìn thấy trước mắt những thắng lợi quân sự tại địa phương...” (21).

Nhưng quân Nhật nhận xét rằng nước Pháp giờ dây đã có một chính phủ thống nhất và chính phủ này đang tuyên chiến với họ, ngay từ ngày 14/9 đã quyết định ở cấp độ cao nhất, nguyên tắc sẽ dùng vũ lực để loại bỏ quân đội Pháp ở Đông Dương (22), nhưng cuộc chiến đấu gay go sắp sửa diễn ra tại Philippines đã khiến bộ Tham mưu Nhật nghiêng về phía, hoãn lại một thời gian. Tình huống trở nên cực kỳ nguy hiểm. Ngày 23/1/1945, De Gaulle điện cho Mordant - là người được giao trách nhiệm phát động “phương án A” (trường hợp quân Nhật tấn công): “Lực lượng Pháp tại Đông Dương không được để mất khả năng chiến đấu với bất cứ giá nào”(23).

Tuy nhiên, cuộn khủng hoảng lớn chẳng bao lâu nữa sẽ xảy ra. Đêm 9/3/1945 trên toàn cõi Đông Dương, quân đội Nhật hành động, chỉ ít lâu sau khi đô đốc Decoux khước từ một tối hậu thư của Nhật yêu cầu ông ta, để thực hiện thỏa thuận phòng thủ chung ngày 8/12/1941, phải đặt quân đội Pháp dưới quyền của một bộ chỉ huy hỗn hợp Nhật - Pháp. Tất cả các doanh trại của Pháp đều bị tiến công và phần lớn đều nhanh chóng bị vô hiệu hóa. Hôm sau 10/3, quân Nhật nhận lấy trách nhiệm điều hành công việc hành chính của cả nước. Việc người Pháp mất quyền kiểm soát thực tế đối với xứ sở này sẽ tỏ ra vô cùng tai hại.

[chuongxedap]

-III-

NƯỚC VIỆT NAM GIÀNH LẠI QUYỀN ĐỘC LẬP

(10/3 - 2/9/1945)

Tin tức về cuộc đảo chánh của Nhật truyền đến Paris buổi tối ngày 9/3 tất nhiên có gây ngạc nhiên, nhưng sự kiện xa xôi quá. Báo chí ngày 10/3 trong đó có đăng mục Đông Dương chữ lớn vẫn đầy những tin tức về trận sông Rhin: nào quân Mỹ chiếm Cologne ngày mồng 6 thì ngày mồng 7 đã vượt sông Rhin ở Remagen. Nào trận đánh lớn trên đất Đức đã bắt đầu vì quân Nga của tướng Joukov đã tiến đến bờ sông Oder, trước Stettin. Ở Thái Bình Dương, quân Mỹ đổ bộ lên Iwojima ngày 19/2, đã thực hiện ngày 9/3 một trận ném bom khủng khiếp xuống Tokyo, thiệt hại lớn về người và thiêu cháy bao nhiêu nhà cửa.

Tuyên bố ngày 24 tháng 3

Chính phủ lâm thời đã bị một cú hoàn toàn đột ngột. Việc xác định lập trường chính trị chuẩn bị mấy tháng nay vẫn chưa sẵn sàng. Ngày 10/3, Chính phủ phải trấn an dân chúng và các binh sĩ Đông Dương bằng một lời chào thân ái, nhưng chốn xa xôi ấy có ai nghe?

Cuối cùng, 12 ngày sau, chính phủ thông qua văn bản, do Laurentie soạn thảo, cái sẽ trở thành “Tuyên bố ngày 24/3/1945 về vấn đề Đông Dương”. Trong một thời gian khá lâu, hàng nhiều tháng, bản tuyên bố này mang một tầm quan trọng rất lớn về chính trị và dùng làm cẩm nang bao lần, cho nên cần phải trích dẫn ra dưới đây những ý chính trong nguyên văn:

“… Liên bang Đông Dương sẽ cùng với nước Pháp và những nước khác của cộng đồng lập thành một “Liên hiệp Pháp” mà lợi ích bên ngoài sẽ do nước Pháp đại diện. Đông Dương sẽ được hưởng, trong phạm vi Liên hiệp, một quyền tự do riêng của nó. Những người thuộc quốc tịch Liên bang Đông Dương sẽ vừa là công dân Đông Dương vừa là công dân Pháp.

“Đông Dương sẽ có riêng một chính phủ Liên bang do toàn quyền đứng đầu và gồm nhiều bộ trưởng chịu trách nhiệm trước chính phủ, chọn hoặc trong số những người Đông Dương hoặc trong số những người Pháp cư trú ở Đông Dương...

“Một quốc hội bầu theo kiểu đầu phiếu nào thích hợp nhất với mỗi nước của Liên bang và trong đó lợi ích của nước Pháp sẽ được đại diện, sẽ biểu quyết những khoản thuế mọi loại cùng ngân sách Liên bang, và thảo luận những dự án luật...

“Quyền tự do báo chí, tụ do lập hội, tự do hội họp, tự do tư tưởng và tín ngưỡng và nói chung những quyền tự do dân chủ sẽ tạo thành nền tảng của luật lệ Đông Dương.

“Năm nước lập thành Liên bang Đông Dương có khác biệt nhau về văn minh, chủng tộc và truyền thống, vẫn giữ bản chất riêng của mình trong Liên bang.

“Ông toàn quyền là người trọng tài của tất cả, trong lợi ích riêng của mỗi nước. Các chính phủ địa phương sẽ được cải tiến hoặc cải tổ. Các trọng trách và chức vụ trong mỗi nước sẽ dành chủ yếu cho những người mang quốc tịch nước đó…

“Liên bang Đông Dương sẽ được hưởng, trong khuôn khổ Liên hiệp Pháp, một chế độ tự trị kinh tế cho phép nó đạt mức phát triển cao nhất về nông nghiệp, công nghiệp và thương mại...

“Quy chế Đông Dương, như vừa được xem xét, sẽ trở thành chính thức sau khi được các cơ quan của Đông Dương giải phóng góp ý kiến (1)...”.

[chuongxedap]

Thái độ các nước Đồng Minh và những phương tiện hành động

Tuy nhiên, với Chính phủ Pháp, sự ưu tiên từ đây nằm ở những vấn đề khác: các lực lượng quân sự của Pháp ở Đông Dương đã ra sao rồi? Ít lâu sau, người ta được tin là tại Bắc Bộ và Lào, một số đơn vị lui về biên giới Trung Quốc, trong những điều kiện hết sức khó khăn. Quân số còn bao nhiêu? Trong tình trạng nào? Người ta ra lệnh cho các cấp chỉ huy, tướng Sabattier và tướng Alessandri phải bám chắc và cầm cự cho đến cùng trên mảnh đất Đông Dương. Khó khăn đấy (2).

Người ta bèn đi thăm dò thái độ các nước Đồng minh. Paris yêu cầu người Trung Quốc và người Mỹ giúp đỡ các đội quân đó của Pháp, bảo vệ cho họ rút lui và sau đó là thu nhận họ, trang bị lại cho họ, đưa họ trở lại sẵn sàng khi có điều kiện là chiến đấu ngay trên vùng biên giới và trên đất Bắc Bộ.

Thực ra, người Trung Quốc và nhất là người Mỹ sắp tỏ ra thiếu nhiệt tình hợp tác, lại còn thù địch nữa là đằng khác. Bộ chỉ huy Trung Quốc thì rất dè dặt, còn Bộ chỉ huy Mỹ, do tướng Wedemeyer lãnh đạo, chịu ảnh hưởng sâu sắc các quan điểm của Roosevelt, thì hoàn toàn thù địch. Ông ta sẽ từ chối mọi sự giúp đỡ. Những người Pháp đến Trung Quốc bị rơi vào giữa một môi trường thù địch và thái độ của họ thường thiên hẳn về Vichy và chống đối De Gaulle chẳng dàn xếp được gì. Dư luận đánh giá họ, dù là dân thường hay quân nhân, cũng đều rất nghiêm khắc¹. Những cái đó không ngăn trở việc hình thành một nhóm hạt nhân vũ trang người Pháp đóng tại Vân Nam và người chỉ huy của nó, tướng Sabattier, được Paris giao cho những quyền hạn rất lớn.

Paris trang bị cho những khả năng hành động của mình. Người Anh đã nhận sát nhập vào “lực lượng 136” của họ một trung đội quân Pháp có nhiệm vụ hành động ở Đông Dương. Đặt căn cứ tại Calcutta, trung đội này chỉ có thể hoạt động hữu hiệu bằng cách liên hệ với phái đoàn quân sự Pháp tại Trung Quốc (MMF) đang có một căn cứ tại Côn Minh (M-5). Phái đoàn này được tổ chức lại trong tháng 10-11/1944 và giờ đây đang liên kết cả một hệ thống tình báo trên biên giới Trung Quốc, từ Vịnh Bắc Bộ suốt đến thượng lưu sông Mékong. Nó tập trung và phát những tin tức, và hiệu quả của nó ngày càng tăng lên do một số phần tử SR (tình báo) nội địa, nhất là của chiến khu 2 (Cao Bằng).

Bây giờ Đông Dương đã là một nước “bị chiếm đóng”, thì chính các cơ quan đặc biệt của Pháp, cơ quan DGER (Cơ quan tổng chỉ đạo nghiên cứu và tìm tòi) của đại tá Passy Dewavrin phải chịu trách nhiệm điều hành hoạt động ở đó² DGER đóng ở Calcutta dưới cái tên là SLFEO (Ban Liên lạc Pháp tại Viễn Đông - Section de Liaison Française D’ Extréme Orient) và dưới quyền chỉ huy của đại tá Roos, “Vụ Hành động” (SA) hợp nhất với SR. một đài phát thanh được đặt tại Côn Minh. Tháng 4/1945, người ta gửi từ Paris sang để phụ trách vị trí này một người chỉ huy mới, đại úy kỵ binh Jean Sainteny. Chỉ trong thời gian rất ngắn, Sainteny được mọi người thừa nhận là một tay động viên và tổ chức có tài do có một uy tín lớn đối với nhân viên cơ sở của mình, lại nhờ có một quá khứ và nhiều kinh nghiệm kháng chiến.

Biên giới được chia thành từng khu vực, giao cho những chỉ huy vừa có trách nhiệm thu lượm tin tức vừa tổ chức những trận đánh du kích hoặc phá hoại. Chắc chắn là họ có liên hệ với Calcutta (có nghĩa là với quân Anh) nhưng họ vẫn tìm được cách quan hệ cộng tác đứng đắn với cơ quan tình báo bí mật của Trung Hoa và nhất là tình báo Mỹ, đặc biệt với cơ quan OSS (Cục Chiến lược) thấm nhuần tư tưởng chống thực dân của Roosevelt. Nhưng Roosevelt vừa qua đời (12/4/1945) và mối lo sợ của Paris về các phương án “bảo hộ quốc tế” (trusteeship) của Mỹ đối với Đông Dương được xóa bỏ dần.

Trước mắt, vấn đề là phải liên tục quấy nhiễu người Nhật và tiến hành tại Đông Dương những hành động lật đổ chúng. Chính giữa lúc người ta lấy làm tiếc mà nhận ra rằng cho đến nay chưa có một quan hệ nào với một tổ chức nào của Việt Nam thì bỗng nhiên có những cuộc tiếp xúc, tại một vài khu vực nào đó với những người lãnh đạo địa phương của Việt Nam³(3).

Cùng một lúc, Paris tiếp tục những cuộc chuẩn bị quy mô lớn: thành lập “đạo quân viễn chinh Pháp ở Viễn Đông” (CEFEO). Nó đã có sẵn nhiều yếu tố đóng hoặc ở Ceylan (Srilanca) hoặc ở Algérie hay Madagascar, tất cả dưới quyền chỉ huy của tướng Blaizot; không kể một vài đơn vị tập hợp tại Trung Hoa và vẫn do tướng Sabattier điều khiển và sau đó là tướng Alessandri. Nhưng hiện lúc này, cần phải chuyển ngay sang Viễn Đông bằng con đường Thái Bình Dương và tất nhiên với sự giúp sức của Mỹ, hai sư đoàn quân mà người ta hy vọng có thể trực tiếp tham gia trận đánh cuối cùng chống lại quân Nhật. Với De Gaulle, phải có mặt khắp mọi nơi.

Trong đầu óc ông ta còn một mối nghi ngờ về những ý đồ của các nước Đồng minh và về cách thức người ta còn thừa nhận chủ quyền của Pháp trên Đông Dương. Hội nghị San Francisco vừa khai sinh ra Liên Hiệp Quốc (ONU). Thái độ của Liên Hiệp Quốc đối với các chủ nghĩa dân tộc Á châu sẽ như thế nào? Tuy nhiên, điều suy nghĩ trên đây tiếp diễn trong một tình trạng hầu như hoàn toàn không biết chút gì về thực tế đang diễn ra tại chỗ, ở Đông Dương.
____________________________________
1. Xem công hàm của tướng Pechkoff, đại sứ Pháp tại Trùng Khánh, số 482 ngày 23/4/1945 (AN, AP 457, C. 127) được các thông điệp của Pháp và Mỹ xác minh.
2. Phương hướng chỉ đạo của tướng De Gaulle ngày 21/4/1945.
3. Cuộc tiếp xúc diễn ra tại chiến khu 2 (Cao Bằng), chủ yếu do thiếu tá Reul.

[chuongxedap]

Nước Việt Nam
“giành lại quyền độc lập của mình”

Sáng ngày 10/3, nước Việt Nam đã thức dậy “không có người Pháp” (4). Một cảm giác lạ lùng: chỉ trong vài giờ, cái quyền lực của nước Pháp tồn tại đã gần một thế kỷ nay, bỗng bị vài ngàn người lính Nhật quét sạch, ai mà tưởng tượng được chuyện ấy có thể xảy ra. Ngay từ ngày 11, theo lời mời của người Nhật, Vua nước Annam, Bảo Đại, đã phát đi một bản tuyên ngôn bắt đầu bằng những câu sau đây:

“Căn cứ trên tình hình thế giới và đặc biệt trên tình hình châu Á, Chính phủ nước Việt Nam tuyên bố công khai rằng kể từ ngày hôm nay, hiệp ước bảo hộ ký kết với nước Pháp bị xóa bỏ và đất nước Việt Nam khôi phục lại quyền độc lập của mình...” (5).

Nếu tất cả các quân nhân và công chức cao cấp Pháp đều bị bắt giam tức khắc thì đại bộ phận công chức Pháp lúc bấy giờ đều ở lại nguyên tại vị trí của họ. Nhưng các phong trào quốc gia dân tộc được người Nhật khuyến khích, đòi hỏi ngay việc cụ thể hóa quyền độc lập và chuyển sang tay người Việt Nam tất cả các cơ quan. Đồng thời, một chiến dịch tuyên truyền phẫn nộ nổ bùng ra chống lại “chủ nghĩa thực dân Pháp” cùng những công cụ thoái hóa đồi bại của nó, là chế độ quan liêu và bọn cường hào chức sắc, bọn đầy tớ và tay sai của Pháp mà nhất thiết phải nhổ tận gốc ra khỏi tổ chức quốc dân. Một bộ máy truyền thông mạnh mẽ (báo chí, phát thanh, biểu ngữ, v.v…) được người Nhật trang bị cho các phong trào quốc gia chủ nghĩa trong cả “ba nước Annam”.

Việt Nam từ đây đã “độc lập” thì phải có một “Chính phủ Quốc gia xứng đáng với danh nghĩa này”. Phạm Quỳnh, con người thân Pháp không được thừa nhận đã sớm cáo lui rồi, con người số một mà người ta nhắc đến lúc này là Ngô Đình Diệm. Người ta đi tìm kiếm ông, thăm dò ông, nhưng ông đã lẩn tránh. Cuối cùng, không chờ đợi nữa, Bảo Đại đã chọn làm Thủ tướng, ngày 17/4, một trí thức quốc gia chủ nghĩa, Trần Trọng Kim. Trần Trọng Kim thành lập một nội các gồm những nhân vật trẻ, từng được giáo dục đào tạo theo kiểu phương Tây, và có tài năng (6).

Chính phủ này tự đặt cho mình ba nhiệm vụ: Nhanh chóng nhận từ tay người Nhật sự chuyển giao quyền lực chính trị và hành chính và thanh toán bộ máy chính quyền thực dân Pháp, trước tiên là bộ máy Phủ Toàn quyền; sau đó là thực hiện sự thống nhất nước Việt Nam, có nghĩa là đặt dưới quyền chính phủ Huế trước hết là Bắc Bộ và sau là Nam Bộ. Từng giai đoạn một, chính phủ sẽ nhận được từ tay người Nhật tất cả những điều họ yêu cầu.

Sau đó, Chính phủ sẽ tìm cách khơi dậy trong toàn dân tinh thần dân tộc, một chủ nghĩa yêu nước xây dựng trên nền tảng một nền giáo dục hoàn toàn mới mẻ.

Những con người ấy, thực tình, rất biết rằng cuộc chiến tranh đã đi tới một bước ngoặt quyết định và nước Nhật chắc chắn không lâu nữa sẽ tự thú nhận thất bại của mình. Phải làm sao trước khi chiến tranh kết thúc, tạo ra được một tình thế “không thể nào đảo ngược”, hồi sinh một nước Việt Nam thống nhất có sẵn trong tay, vào thời điểm giải quyết, những phương tiện đầy đủ để buộc Liên Hiệp Quốc phải tán thành và chấp nhận tiếng nói của mình.

Tuy nhiên, sự tan rã của đất nước về hành chính, chính trị, kinh tế đã bắt đầu. Sự kiểm soát của Chính phủ đối với các miền nông thôn bị xói mòn. Về những sự kiện xảy ra trong nội địa Việt Nam (và ở Campuchia nữa), người Pháp hoàn toàn hoặc gần như hoàn toàn không nắm được chút gì ngoài những điều họ nghe được ở Calcutta qua những buổi phát thanh của Nhật tại Đông Dương. Rõ ràng là bản tuyên bố ngày 24 tháng 3 không có gì phù hợp với tình hình đang tiến triển ở Việt Nam từ ngày 11/3.

[chuongxedap]

Sự chuẩn bị chính trị cho Pháp “trở lại” Đông Dương

Paris không chỉ sắp đặt những hành động lật đổ tại Đông Dương. Người ta rất quan tâm hiểu biết, ngay khi có cơ hội, về dư luận “các chính đảng Đông Dương”.

Trong một bức điện gửi cho DGER (SLFEO, Bộ phận Liên lạc Pháp tại Viễn Đông) tại Calcutta, Sainteny viết, ngày 19/5:

“Một sự diễn biến lý thú trong trạng thái tinh thần của các chính đảng cách mạng Annam có vẻ đáng được khai thác. Việt Minh lý luận đại khái như sau: “Chúng tôi đang và sẽ còn thù địch với quân đội Pháp ở Đông Dương bởi nó là quân đội của Chính phủ Vichy và có nghĩa là phát xít; nhưng chúng tôi sẵn sàng cộng tác với người của tướng De Gaulle và phe kháng chiến vì những lý do ngược lại”. (Nhớ lại những cuộc đàn áp cực kỳ tàn nhẫn do quân đội Vichy đã thực hiện tại phía Bắc Bắc Bộ).

“Việt Minh cùng các tổ chức song song cũng như các nhân tố cộng sản tuyên bố sẵn sàng cộng tác với những nhân tố của nước Pháp Mới để đuổi quân Nhật ra khỏi Đông Dương. Những tổ chức đó có những phương tiện to lớn. Không giấu giếm rằng việc xâm nhập miền Bắc Bắc Bộ vẫn đặc biệt nguy hiểm, thậm chí là không thể, nếu không có sự giúp đỡ của những yếu tố trên. Cho nên tôi đã tức thời cho khai thác sự hiện diện tại biên giới của những phần tử kháng chiến cũ, và khai thác ngay cả sự hiện diện của tôi ở cương vị là kẻ cầm đầu phái đoàn Pháp tại Trung Quốc, v.v... Rất cần biết chúng tôi có thể theo đuổi con đường này cho đến đâu. Liệu có thể dùng biện pháp hứa hẹn, đối với những người tỏ ra xứng đáng, sẽ có đại xá toàn bộ, sẽ đề bạt vào những chức vụ hành chính hoặc chức vụ khác sau ngày giải phóng, tịch thu và phân phối lại những đất đai của những phần tử thân Nhật, sau nữa và trước mắt là vũ trang cho những tổ chức ấy? Sau khi thỏa thuận với Pignon, tôi đã chấp nhận “nguyên tắc những đòi hỏi đầu tiên” những yêu cầu DGER khẳng định và cho những chỉ thị về việc vũ trang: tôi xin lưu ý DGER về sự việc này là nếu chúng ta không cung cấp vũ khí cho họ thì người Trung Quốc hoặc OSS¹ sẽ cung cấp cho họ ngay thôi. Cần ghi chú rằng Việt Minh và các đảng phái khác đề nghị sự hợp tác hoàn toàn nhằm đánh đuổi Nhật cho đến khi thắng lợi, nhưng không phải là chấp nhận nguyên tắc sẽ khôi phục lại chủ quyền của Pháp. Vẫn có khả năng rằng một sự hợp tác chặt chẽ trong chiến đấu dẫn họ đến chỗ nhìn nhận trạng thái tâm lý mới của Pháp có thể phù hợp với nguyện vọng của họ và giúp cho dự án thể chế mới về Đông Dương của Pháp đứng vững được”... ( 7 ).

Dĩ nhiên là Calcutta chuyển bức điện này về Paris. Mà ở Paris giờ đây người ta đã biết rõ thực chất vấn đề như thế nào. Tháng 2/1945, không đầy 3 tuần lễ trước cuộc đảo chính của Nhật ngày 9/3 Tổng giám đốc nha cảnh sát của Decoux, Arnoux đã phái đi công tác tối mật sang Côn Minh hai nhân viên của mình, trong đó thanh tra Yolle phải giao cho “Phái bộ 5” một tập hồ sơ dày về Việt Minh và nguồn gốc của nó. Công văn ấy đề là “Hoạt động lật đổ tại Đông Dương” (8 ), và khẳng định một cách tuyệt đối rằng “ông chủ” của Việt Minh hiện nay, ông Hồ Chí Minh, chẳng ai khác là Nguyễn Ái Quốc, người đã lập ra Đảng Cộng sản Đông Dương, người cổ vũ của nó từ những năm đầu thập niên 30; người ta tưởng ông đã chết, nhưng rồi ông đã lại xuất hiện tại vùng biên giới Trung Quốc - Đông Dương đầu năm 1941. Công văn ấy được chuyển cho Paris, phong bì đóng dấu ngày đến chính thức là 20/5/1945. Vấn đề cần biết là ai đã đọc, ai đã có thể giải thích và nó đã có tiếng vang như thế, với những lời bình luận nào, ở Calcutta.

Giờ đây chiến tranh ở châu Âu đã kết thúc. Mọi nỗ lực chiến tranh của Pháp chuyển về phía Nhật Bản. Việc chuẩn bị cho một đạo quân viễn chinh đang tiến hành rầm rộ. Một quân đoàn (2 sư đoàn) đang được thành lập để đặt dưới quyền chỉ huy của quân đội Mỹ ở Thái Bình Dương và chính Leclerc, người được chỉ định từ hồi tháng năm, chỉ huy quân đoàn ấy.
_______________________________________
1. OSS có liên hệ với Việt Minh từ một thời gian gần đây. Người cầm đầu mới của OSS tại Côn Minh là Đại úy Patti, ngày 27/4 đã có dịp gặp ông Hồ Chí Minh. Ông Hồ Chí Minh trước đó, ngày 29/3, đã được tướng Chennault, chỉ huy không quân Mỹ tại Hoa Nam (14^e Air Force) đón tiếp. Patti gặp Sainteny lần dầu tiên ngày 18/5.

[chuongxedap]

Tuy nhiên Paris còn có những nỗi lo khác: Vụ nổi loạn tại Algérie hôm 8/5/1945 và cuộc đàn áp vụ nổi loạn đó; nhất là vụ Xyri-Libăng đang gieo vào giữa Paris và Luân Đôn một làn băng giá sâu sắc và khơi sâu thêm ở De Gaulle một mối nghi ngờ nặng nề đối với nước Anh. Thực ra, về Đông Dương, người ta hầu như phụ thuộc hoàn toàn vào quân Anh, nhất là về các vấn đề căn cứ điểm (Calcutta, Xrilanca), về trang bị và vận chuyển quân sự, về liên lạc không quân và cả về tiếp tế nữa. Đây không phải lúc để xảy chuyện rắc rối với Luân Đôn.

Cũng có nhiều khó khăn cần giải quyết trong vấn đề chỉ huy, đặc biệt trong vấn đề quyền hạn tương ứng của các tướng tá Pháp hành quân trên địa bàn hoạt động “Trung Quốc”, dưới sự lãnh đạo của quân Trung-Mỹ (tướng Sabattier) và trên địa bàn “Đông Nam Á” dưới sự lãnh đạo của quân Anh (tướng Blaizot). Ngày 19 và 21/4, De Gaulle đã ban hành những phương hướng chỉ rõ những trách nhiệm đó. Nhưng DGER mà cơ quan đại diện tại vùng này đặt dưới sự chỉ đạo của đại tá Roos, từ đây sẽ duy nhất là người có quyền gửi các phái đoàn sang Đông Dương, là “lãnh thổ chiếm đóng” (9). Roos đứng đầu và liên kết hai căn cứ của DGER, Calcutta và Côn Minh. Sainteny lãnh đạo Côn Minh. Tại Calcutta cuối cùng đã thiết lập một “Phái đoàn thuộc địa Pháp” trực thuộc Bộ Thuộc địa mà lãnh đạo là tướng De Raymond cùng với một số nhà cai trị bên cạnh ông ta như Pignon, Messmer, Cédile.

Bức thông điệp của Sainteny đã được trả lời. Bức thư trả lời, do chính Bộ trưởng Thuộc địa Giacobbi ký và đề ngày 12/6 đến Calcutta ngày 18. Sau khi lược kể vụ Xyri, bức thư mang nội dung chủ yếu sau đây:

“Ông có thể... làm cho người ta hiểu rằng bản tuyên bố của Chính phủ (ngày 24/3) là một xuất phát điểm và đáp ứng cho nhu cầu của một thời kỳ quá độ sau ngày giải phóng hơn là cho số phận dứt khoát của Đông Dương. Một thái độ như vậy làm cho chúng ta xích gần lại với quan điểm của người Anh đối với Miến Diện. Chính là trong những điều kiện ấy mà ông có thể mở những cuộc thương thuyết với các đảng phái chính trị. Tất cả mọi người đều phải biết rằng chính phủ mới của Đông Dương nhất thiết phải hoàn toàn tự do để đảm nhiệm công cuộc tái thiết trong những năm đầu thực hiện đường lối chính trị của mình.

“Tôi không thấy có gì trở ngại trong việc ông đặt quan hệ với Đảng Cộng sản... Nhìn chung, đối diện với những người Cộng sản. Vì vậy cho đến khi nào có tin tức đầy đủ hơn, tôi yêu cầu ông đối với họ chỉ nên cam kết những điều hết sức hãn hữu và thông báo ngay cho tôi biết. Với những điều kiện như trên, ông có thể thực hiện một sự ủy quyền cho các đảng phái cách mạng trong trường hợp họ có một quyền hành chắc chắn tại vùng này hay vùng kia. Ông cũng có thể gửi cho họ vũ khí, tiền nong và tạo cho họ những thuận lợi. Đối lại, họ phải có sự cam kết chỉ giúp đỡ cho những người Pháp kháng chiến và tuyệt đối không tiếp tay cho bất cứ một nhà chức trách nào khác của Pháp hay của nước ngoài. Ông phải bảo đảm có phương tiện để bắt buộc họ phải tôn trọng điều cam kết đó”... (10).

Bức thông điệp này đến ngày 3/7 mới được chuyển qua Côn Minh trong khi Sainteny trước sự phát triển hoạt động của Phái đoàn 5 và những khó khăn ngày càng chồng chất trong quan hệ với phía người Trung Hoa và người Mỹ, đang sửa soạn đi Paris, ông ta hy vọng có thể thuyết phục các nhà đương cục chịu trách nhiệm vấn đề Đông Dương về sự cần thiết phải chuẩn bị sẵn sàng đối phó với những sự kiện trọng đại trong một tương lai sát sườn. Ông ta rời Côn Minh ngày 7/7.

Ngày 30/6, từ khu căn cứ địa Việt Bắc của mình, ông Hồ Chí Minh tiếp xúc với một nhân viên của mạng lưới Anh - Mỹ, Gordon, vừa đồng ý cho phép được nhảy dù xuống tại Đại bản doanh của mình, một phái đoàn quân sự Mỹ OSS/ AGAS¹(11) nhằm chuẩn bị một chiến dịch chung trong khu vực phía Đông-Bắc Hà Nội.

Đến Paris ngày 13/7, Sainteny nhận xét thấy người ta hoàn toàn chẳng quan tâm gì đến vấn đề Đông Dương, trừ một vài người có trách nhiệm như đại tá Passy, các ông Pleven, De Langlade, Laurentie và tại Bộ Tham mưu thiếu tá hải quân Barjot. Tại Paris thì những công việc nội vụ, và về ngoại giao thì những mối quan hệ với nước Anh, với Hoa Kỳ hoặc với Liên Xô (về vấn đề nước Đức và Địa Trung Hải) được đặt lên hàng đầu mọi sự. Sainteny không gặp được De Gaulle; ông ta quá bận (12).

Trở về Côn Minh ngày 31/7, ông tỏ ra chán nản, nhưng rồi ông lại chuẩn bị cho một giai đoạn hoạt động mà ông cảm thấy là mang tính chất quyết định. Ngày 26/7 tại Paris, ông ta đã được đại úy hải quân Barjot cho biết rằng tại Hội nghị Potsdam, các tham mưu trưởng Anh và Mỹ đã thuyết phục được Churchill và Truman chấp nhận chia Đông Dương ra làm hai khu vực hoạt động quân sự; như vậy là ngay sau khi Nhật đầu hàng quân Trung Quốc sẽ kéo vào miền Bắc và quân Anh vào miền Nam(13).
_______________________________________
1. AGAS = Air Ground Air Service: cơ quan quân sự Mỹ chịu trách nhằm đi thu hồi, trong khu vực đối phương, những phi công “mất tích” do súng đạn phòng không Nhật bắn rơi.

[chuongxedap]

Cuộc tiếp xúc trượt với Việt Minh

Trong thời gian đó, cơ quan OSS của Mỹ đã tiếp cận nghiêm túc với Việt Minh. Ngày 16/7, một nhóm OSS/AGAS đã nhảy dù xuống vùng Tuyên Quang và một tiểu đội Pháp do trung úy Montfort chỉ huy đã có thể đi theo, nhưng không làm sao đạt được một cuộc tiếp xúc chính trị hằng mong ước từ ngày đầu tháng (14). Trong khu du kích, hầu như ai cũng thù địch với người Pháp. Tuy nhiên, ông Hồ Chí Minh, ngay trong hoàn cảnh ấy, vẫn muốn có một cuộc tiếp xúc với người Pháp, yêu cầu họ ít ra là nói rõ lập trường của mình. Bằng một cuộc tấn công vào vị trí Tam Đảo, hôm 15/7, ông Hồ đã giải thoát cho 180 thường dân Pháp đã bị quân Nhật bắt giam và cho dẫn họ lên vùng biên giới. Ông cho họ biết rằng ông sẵn sàng qua Côn Minh gặp một đại diện chính thức của Chính phủ Pháp (15). Nhóm người Mỹ sang Côn Minh báo cáo lại những lời yêu cầu của Việt Minh và trao lại cho Phái đoàn 5 của Sainteny những lời yêu cầu đó.

Dưới đây là bản dịch (tiếng Pháp):

“Chúng tôi, Mặt trận Việt Minh, yêu cầu người Pháp công bố lên những điều sau đây và đưa nó vào nội dung của đường lối chính trị tương lai của Đông Dương thuộc Pháp:

“1. Phải tổ chức một cuộc phổ thông đầu phiếu bầu ra một Quốc hội để lãnh đạo đất nước; phải có một toàn quyền người Pháp làm Chủ tịch cho đến khi nào chúng tôi được thật sự độc lập; vị Chủ tịch ấy phải chọn một nội các hoặc một nhóm cố vấn mà Quốc hội chấp nhận được. Quyền hạn cụ thể của tất cả các chức vụ ấy có thể sẽ được thảo luận trong tương lai.

“2. Nền độc lập phải được trả lại cho đất nước này trong thời hạn tối thiểu là 5 năm và tối đa là 10 năm.

“3. Phải trả lại cho nhân dân xứ sở này những tài nguyên thiên nhiên của đất nước sau khi đã đền bù thỏa đáng cho những người hiện đang cầm giữ những tài nguyên đó. Nước Pháp phải được hưởng những sự nhượng bộ kinh tế.

“4. Tất cả những quyền tự do đã được Liên Hiệp Quốc xác nhận phải được ban bố cho người dân Đông Dương.

“5. Phải cấm việc buôn bán ma túy. Chúng tôi hy vọng rằng những điều kiện trên đây sẽ được Chính phủ Pháp xem như là khả dĩ chấp nhận” (16).

Trước khi bức thông điệp này đến tay mấy hôm, Sainteny có dịp gặp tại Côn Minh một trong những lãnh tụ chính của Việt Nam Quốc Dân Đảng, Nguyễn Tường Tam. Ông này không giấu giếm Sainteny rằng đảng của ông ta sẽ không bỏ lỡ một cơ hội tốt để giải phóng Tổ quốc mình. Nếu nước Pháp có tinh thần hợp tác thật sự thì những mối quan hệ có thể thiết lập giữa hai bên. Sainteny trả lời Nguyễn Tường Tam rằng “Chính phủ lâm thời Cộng hòa Pháp (GPRF) chưa hề, dù trong một giây đồng hồ, nghĩ tới chuyện từ bỏ bất cứ một cái gì thuộc quyền lợi hợp pháp của nước Pháp tại Đông Dương”; rằng nước Pháp đã hiểu rõ: “cần phải có một vài điều sửa đổi vào quy chế các thuộc địa phát triển nhất, nhưng nước Pháp không công nhận cho các thuộc địa dùng bạo lực để giành giật lấy những điều sửa đổi ấy” Chính phủ Pháp - Sainteny nói thêm – “sẵn sàng thảo luận một cách hợp lý với những người Đông Dương có quyền đại diện cho đất nước mình” (17).

Tuy vậy, ngay từ ngày 1/8, sau khi tổng kết quá trình diễn tiến những cuộc tiếp xúc với Việt Minh và nhận xét rằng Việt Minh có vẻ “vừa rất mong muốn vừa rất vội vàng có được cuộc gặp gỡ đã dự định với người đại diện nước Pháp”, đồng thời vừa có khả năng cử đại diện sang Côn Minh, Sainteny bèn yêu cầu Calcutta tác động với Paris để “Jupiter¹ cử một đại diện của nước Pháp mới, chỉ định những giới hạn của những nhượng bộ và những cam kết khả dĩ chấp nhận được, và đề nghị thời hạn có thể được cho cuộc hội kiến”. (18 )

Ngày 6/8 (ngày Mỹ ném bom nguyên tử xuống Hirosima), Sainteny lại một lần nữa quay trở lại vấn đề; ông ta nói rõ rằng các nhà lãnh đạo Việt Minh có vẻ như “mong muốn hơn cả là được gặp gỡ những nhà thương thuyết được ủy quyền thảo luận với họ về những nền tảng của một thỏa hiệp mà họ mong sẽ là dứt khoát”. Sainteny nghĩ rằng nên mời họ tới Côn Minh nhưng cuộc đàm phán sẽ do các nhà cai trị của Phái đoàn thuộc địa Calcutta (De Raymond, Pignon hoặc Messmer) điều khiển. Ông kết luận: “Tôi có cảm giác rằng trong một tương lai rất gần một vài vùng đất Bắc Kỳ sẽ tự giải phóng, cho nên chúng ta cần có những quyết định nhanh, kiên quyết và có hiệu quả hơn” (19).

Chẳng có chuyện gì xảy ra cả; và từ đây tay cầm bức thông điệp của Việt Minh, Sainteny sốt ruột trong chờ đợi. Ngày 11/8, ông thông báo rằng giờ đây khi việc quân Trung Quốc² sắp sửa chiếm đóng miền Bắc Đông Dương đã được xác nhận là chắc chắn thì một nguy cơ xuất hiện: có thể là “Mặt Nạ (bí danh của Việt Minh) hoặc một đảng phái bản xứ khác” sẽ cố tìm cách đứng ra nhận sự đầu hàng của quân đội Nhật và nắm lấy chính quyền. Ông ta nói đã thỏa thuận về việc chọn lấy trong căn cứ du kích những đại diện của Việt Minh - họ có khả năng có mặt ở Côn Minh sau 48 giờ (20). Ngày 12 ông ta khẳng định ông vẫn chờ đợi và nhấn mạnh một điểm: là ở bên trong, “chúng ta sẽ gặp sự phản đối của Mặt Nạ mà những đề nghị của họ chúng ta bất lực không bao giờ đáp ứng được trong khi đây là vấn đề từng phút từng giờ”. Vậy nên ông ta khẩn thiết yêu cầu, một mặt cử tướng Alessandri đại diện cho nước Pháp trong cuộc đầu hàng của Nhật Bản tại Bắc Đông Dương, và “nhất là cấp bách thực hiện một thỏa thuận với Mặt nạ và với Chính phủ Việt Nam”. (21).
____________________________________
1. Jupiter là bí danh của De Gaulle trong những cuộc liên lạc của DGER tại Viễn Đông.
2. Trung Hoa Dân Quốc.

[chuongxedap]

Bây giờ thì Sainteny đã nhận được chỉ thị của Calcutta phải tranh thủ ngay cơ hội để trở lại Hà Nội (22). Cùng với nhóm của mình, ông ta chuẩn bị trả lời những đề nghị của Việt Minh. Trong một bức diện gửi Calcutta, ngày 13/8, ông ta gợi ý nước Pháp ra “một bản tuyên bố khẳng định sẽ giải phóng Đông Dương trên những nền tảng chúng tôi thỏa thuận đã được ký kết với Chính phủ Việt Nam và đã được chúng ta phê chuẩn - bản tuyên bố này phải thực hiện ngay trước ngày 9/8¹. Nếu Ngài đồng ý, tôi nghĩ rằng chúng ta có thể buộc người đại diện của Việt Nam phải chấp thuận mưu mẹo này” (23).

Với sự có mặt của De Raymond từ Calcutta đến, bức thư trả lời cho Việt Minh đã được hoàn thiện. Đây là toàn văn bức thư từ trước đến nay chưa xuất bản (và chưa ai biết) bao giờ.

“Thư của Tổng Phái đoàn Chính phủ Cộng hòa Pháp về Đông Dương gửi Tổng hành dinh (HQ) Mặt trận Việt Minh tại Bắc Bộ.

“Đã nói rõ rằng những cuộc hội đàm mở ra giữa những người đại diện của Chính phủ Pháp và Tống hành dinh của Đảng Việt Minh chỉ mới là những điều sơ bộ mở màn cho một sự trưng cầu ý kiến rộng rãi hơn của tất cả các đảng phái Đông Dương cũng như nói chung của tất cả các phần tử có tư cách của nhân dân, cuộc trưng cầu mà Chính phủ Pháp cho rằng phải được thực hiện trong tinh thần dân chủ cổ truyền của nhân dân Pháp. Các đề nghị của Đảng Việt Minh được lập tức và nguyên văn chuyển tới Paris cho Chính phủ Pháp. Ngay từ bây giờ, Tổng phái đoàn có thể theo những chỉ thị nhận được công bố rằng:

“1. Chính phủ Pháp đã có ý định thiết lập tại Đông Dương một Quốc hội. Quốc hội đó sẽ được bầu ra bằng phổ thông đầu phiếu hay không, vấn đề sẽ tùy thuộc vào sự quyết định của bản thân người dân Đông Dương. Ngoài ra, có điều rất chắc chắn là ông toàn quyền sẽ thành lập chính phủ của mình bằng cách mời những phần tử tiêu biểu cho dư luận quần chúng Đông Dương tham gia với sự thỏa thuận của Quốc hội.

“2. Chính phủ Pháp có ý định tiến hành một khi hoàn cảnh cho phép có nghĩa là ngay khi cuộc sống trở lại với những điều kiện bình thường và trong mọi trường hợp trước một thời hạn năm năm, mở một cuộc trưng cầu dân ý rộng rãi, có sự tham gia, theo nguyên tắc dân chủ, của mọi thành phần nhân dân, nhằm xác định hiến pháp Đông Dương. Bản hiến pháp đó sẽ quy định - có căn cứ sự chuyển biến của tình hình tổ chức quốc tế - hình thức độc lập nào thích hợp nhất để thỏa mãn các nguyện vọng của các dân tộc Đông Dương trong khuôn khổ Liên hiệp Pháp.

“3. Chính phủ Pháp sẽ công bố quyền của mỗi thành viên Liên hiệp Pháp được đạt tới một sự phồn vinh kinh tế riêng của mình. Đông Dương sẽ tự do quyết định, vì lợi ích của mình, về những tài nguyên thiên nhiên của đất nước theo những phương thức được thảo luận trước Quốc hội Đông Dương.

“4. Nước Pháp đã ký vào Hiến chương San Francisco (Hiến chương Liên Hiệp Quốc -LND). Nó chấp nhận mọi nhiệm vụ, nó sẽ áp dụng mọi nguyên tắc.

“5. Chính phủ Pháp cam đoan, đồng thời với chính phủ Anh sẽ không đặt hoặc duy trì các độc quyền ma túy. Ý định của chính phủ là chiến đấu chống bất cứ cái gì có thể làm suy giảm sức khỏe của nhân dân, việc mua bán và tiêu thụ ma túy sẽ bị cấm và sẽ bị trừng phạt nghiêm khắc.

“Một bản chính thức bằng tiếng Pháp của bức điện này sẽ được đưa tay cho một đại diện của Tổng phái đoàn; người đại diện này sẽ tới ngay Hà Nội, sẵn sàng tiếp xúc với một đại diện chính thức của Đảng Việt Minh tại Hà Nội” (24).

Những trận mưa như trút nước đã ngăn cản mọi sự tiếp xúc với Tổng hành dinh Việt Minh. Nhưng giờ đây, phần ưu tiên đã chuyển qua một vấn đề khác. Ngày 15/8, Nhật Bản đã thông báo đầu hàng. Các đạo quân Trung Quốc chuẩn bị vào miền Bắc Đông Dương. Về phần người Pháp, vấn đề đặt ra cho họ là phải có mặt rất nhanh, có mặt cấp tốc tại Hà Nội.
_____________________________________
1. Tức ngày mà chính phủ Trùng Khánh tuyên bố thông báo quyết định của Đồng minh giao cho Trung quốc trách nhiệm quân sự về miền Bắc Đông Dương.

[chuongxedap]

Nghị quyết Potsdam và cuộc đầu hàng của Nhật

Những người lãnh đạo của ba cường quốc họp tại Postdam từ ngày 26/7 không phải chỉ tìm cách giải quyết số phận của nước Đức. Họ cũng chuẩn bị và nhất là chuẩn bị cái giai đoạn quyết định mà theo họ là phải đưa cuộc chiến tranh chống Nhật Bản đi đến kết thúc. Ta đã thấy từ ngày 24, các tổng tham mưu trưởng Anh và Mỹ đã thuyết phục Churchill và Truman chấp nhận một sự phân định mới về các chiến trường Đông Nam Á, nước Anh vẫn hy vọng rằng “toàn bộ” Đông Dương, trong việc Nhật Bản đầu hàng, sẽ gắn liền với chiến trường Đông Nam Á do đô đốc Mountbatten chỉ huy; nhưng Trung Quốc từ trước đến nay vẫn coi Đông Dương nằm trong khu vực chiến trường của nó (chiến trường Trung - Mỹ), thì đấu tranh quyết liệt để bảo vệ quyền lợi của mình. Cuối cùng, người ta thỏa hiệp với nhau: Trung Quốc sẽ được miền Bắc Đông Dương, từ vĩ tuyến 16 trở ra; Mountbatten được miền Nam Đông Dương, từ vĩ tuyến 16 trở vào (25).

Ngày 9/8, trong một bản tuyên bố của chính phủ Trùng Khánh, Trung Quốc thông báo rằng quân đội Trung Quốc chịu trách nhiệm về sự đầu hàng của Nhật Bản tại Bắc Đông Dương¹.

Là vì chiến tranh rõ ràng đã đến ngày kết thúc: những quả bom nguyên tử ném xuống Hirosima và Nagasaki (6 và 9/8 ) đã gióng lên hồi chuông báo tử cuộc kháng cự của Nhật Bản; hơn nữa ngày 8/8, Liên Xô tuyên chiến với Nhật Bản, đánh vào Mãn Châu và thọc thẳng xuống Triều Tiên. Những sự kiện đó không thể không có một tiếng dội mạnh mẽ xuống Đông Dương.

Tại Calcutta và Côn Minh, người ta tích cực chuẩn bị tinh thần. Calcutta đã đề nghị gửi ngay (lúc Nhật đầu hàng) những toán tình báo mật DGER và những toán hỗn hợp Thuộc địa/DGER qua Sài Gòn, Hà Nội, Huế và Phnôm Pênh. Căn cứ vào thái độ của Mỹ, các toán tình báo này phải hoạt động bằng các phương tiện do Lực lượng 136 Anh cung cấp. Nhưng rồi chính do tình trạng giao thoa Trung - Mỹ mà người Pháp bắt buộc phải nhờ đến sự giúp đỡ của Mỹ để “đi Hà Nội”. Quả thực OSS nhận trách nhiệm thăm dò tại chỗ những dư luận và tình cảm của nhân dân Việt Nam đối với những đạo quân sắp đến giải giáp, rồi thay thế quân Nhật trong vấn đề duy trì trật tự. Để thực hiện “cuộc thăm dò” này, OSS cần có sự giúp sức Pháp, ngày 20/8 người ta đã thỏa thuận với nhau rằng Sainteny và bốn nhân viên toán ông sẽ đi theo phái đoàn đầu tiên của OSS, của viên sĩ quan hành chính Patti, đến Hà Nội (26).

Lúc này, Pháp trong tay không có (trừ một trung đoàn đóng căn cứ ở Xri-Lanca, các tiểu đoàn đóng ở Trung Quốc và vài ba toán com mang đô) một đơn vị nào sẵn sàng sang Đông Dương; không có một tàu thủy vận tải nào (vì tất cả tàu thủy của Pháp đều nhập vào của Đồng minh), không có một dợn vị không quân nào tự trị. Tuy vậy, Paris đã quyết định: Ngày 16/8, De Gaulle cử đô đốc Georges Thierry d’Argenlieu làm Cao ủy của Pháp tại Đông Dương và tướng Leclerc làm tổng chỉ huy đạo quân viễn chinh Pháp tại Viễn Đông (thay thế tướng Blaizot) - Leclerc đi ngay từ hôm 18/8. Từ ngày 22, ông ta sẽ có mặt tại Kandy ở đại bản doanh của Mountbatten.

Về phần mình, De Gaulle đến Washington ngày 22; tại đây ông có những cuộc hội đàm quan trọng với Tổng thống Truman, trong đó đáng chú ý nhất là được Hoa Kỳ chính thức thừa nhận bằng văn bản cụ thể chủ quyền của nước Pháp trên xứ Đông Dương. Về phía Anh, De Gaulle còn giành được nhiều thắng lợi hơn nữa: một thỏa hiệp Pháp - Anh về nguyên tắc và cách thức khôi phục lại quyền hành của Pháp tại Đông Dương (24/8 ). Ngay từ ngày 22/8, những “đội quân” Pháp đầu tiên chịu trách nhiệm khôi phục quyền hành của Pháp tại Sài Gòn, Hà Nội và Huế đã xuất phát từ Bengale. Ngày 22, Cédile nhảy dù xuống Nam Kỳ, Messmer xuống Bắc Kỳ. Họ được chỉ định làm chức vụ “Ủy viên Cộng hòa Pháp” đầu tiên trên những lãnh thổ này.
_____________________________________
1. Ngày 11/8, một bức điện của đại sứ quán Pháp tại Trùng Khánh thông báo cho Paris biết bản tuyên bố này, tức là biết quân Trung Quốc sắp sửa kéo vào Đông Dương ngay tức thời.

[chuongxedap]

Thời điểm quyết định

Trong thời gian đó, ở Đông Dương, những sự kiện xảy ra dồn dập.

Chính phủ Huế, trong tháng 7 và 8, đã được Nhật nhượng bộ nhiều điều quan trọng: tháng 7, giải thể phủ toàn quyền và chuyển giao các cơ quan quốc gia cho Việt Nam; và đầu tháng 8, hoàn trả Nam Bộ lại cho Việt Nam. Các vị Khâm sai Bắc Kỳ và Nam Kỳ được chỉ định. Ngày 8/8, sự thống nhất của Việt Nam được thực hiện.

Đồng thời, quân Nhật thả hết các tù chính trị, kể cả (từ ngày 9/8 ) những người cộng sản đã bị Pháp bắt giam tại các nhà tù và các nhà ngục khổ sai. Hàng ngàn “cán bộ” hoặc “kẻ gây rối” vội vàng trở về liên hệ với các trung tâm quyết định.

Nhưng sự kiểm soát thực tế cả nước thì đã lọt khỏi tay chính phủ Huế và cả tay quân Nhật rồi. Những trận ném bom của Mỹ phá hoại các đường giao thông sắt, bộ và thủy đã cắt đất nước ra từng vùng, từng mảnh riêng biệt, tại đó từ bao tháng nay, các cán bộ tuyên truyền Việt Minh đã làm công tác tư tưởng chính trị. Dưới sự thúc đẩy của họ, nhân dân các vùng bị nạn đói đã tiến công vào các kho lúa gạo. Quân Nhật vẫn giữ các thành phố và thị trấn cùng những trục giao thông lớn; và những người theo phái quốc gia, cộng tác viên của họ, giúp họ trong những khu vực đó. Nhưng mặc dầu bị cơ quan thông tin Nhật cố tình che đậy, cái tin Mỹ ném “bom nguyên tử” xuống Nhật vẫn lọt đến với các giới chính trị, làm cho tình hình sục sôi lên.

Trong khi tại Huế, chính phủ xin từ chức, viện cớ bất lực, không thể lãnh đạo được đất nước nữa, thì nhà vua cố gắng tránh một sự sụp đổ và tránh một sự chia cắt Bắc - Nam. Ngày 19/8, Đài phát thanh Việt Nam phát đi ba tư liệu quan trọng:

a. Một chỉ dụ của Bảo Đại gửi cho mọi công chức Việt Nam khuyên tất cả thống nhất một lòng chống lại mọi âm mưu đe dọa nền độc lập của tổ quốc và thông báo những biện pháp cần thực hiện để bảo vệ nền độc lập của mình.

b. Một bản tuyên ngôn kêu gọi nhân dân Việt Nam sẵn sàng chịu đựng những sự hy sinh cần thiết để bảo vệ nền độc lập dân tộc: nhà Vua tuyên bố thà mất ngôi và làm công dân một nước tự do còn hơn là làm vua một nước nô lệ.

c. Một bức thư của Bảo Đại gửi cho tướng De Gaulle; nội dung bức thư như sau:

“Tôi nói chuyện với nhân dân Pháp, với đất nước tuổi thanh xuân của tôi. Tôi cũng nói chuyện với người đứng đầu và là người giải phóng nước Pháp, và tôi muốn nói chuyện với tư cách một người bạn hơn là với tư cách một kẻ đứng đầu một quốc gia.

“Ngài đã trải qua quá nhiều đau khổ trong bốn năm kinh hoàng, không thể không hiểu rằng dân tộc Việt Nam đã có hai ngàn năm lịch sử và một quá khứ nhiều lúc vinh quang, không muốn, không thể nào chịu đựng nổi bất cứ sự thống trị hoặc bất cứ sự cai trị của một ngoại bang nào nữa.

“Chắc chắn Ngài sẽ hiểu hơn nếu như Ngài được trông thấy ở nước chúng tôi chuyện gì đang xảy ra nếu như Ngài cảm nhận được cái ý chí độc lập ấp ủ trong con tim của mọi người dân mà không một sức mạnh trần gian nào ghìm lại nổi. Dù cả khi Ngài có tái lập được ở đây một nền cai trị của Pháp đi chăng nữa thì nó cũng chẳng được một ai tuân phục: mỗi một thôn xóm sẽ là một tổ kháng cự, mỗi một người cộng tác viên cũ của Pháp sẽ là một kẻ thù; và tất cả các viên chức và các tên thực dân của Ngài cũng sẽ tự nguyện xin được thoát ra khỏi cái không khí khó thở này.

“Tôi yêu cầu Ngài hiểu rõ rằng: cái phương sách duy nhất để gìn giữ lấy những quyền lợi và cái ảnh hưởng tinh thần của nước Pháp ở Đông Dương là thẳng thắn công nhận nền độc lập của Việt Nam và từ bỏ mọi ý đồ khôi phục chủ quyền hay bất cứ một hình thức cai trị nào.

“Chúng ta có thể hiểu nhau rất dễ dàng và trở thành những người bạn nếu Ngài chịu gác bỏ ý đồ trở lại làm những người chủ của chúng tôi.

“Kêu gọi tinh thần lý tưởng rất quen thuộc của dân tộc Pháp và sự khôn ngoan sáng suốt của kẻ đứng đầu, chúng tôi hy vọng rằng: nền hòa bình và niềm vui đã bắt đầu đến với tất cả các dân tộc trên thế giới cũng sẽ được đảm bảo cho tất cả mọi người dân bản xứ cũng như ngoại kiều ở Đông Dương” (27).

Ký tên: BẢO ĐẠI