Paris Saigon Hanoi

[chuongxedap]

Vụ rắc rối Hải Phòng

Chỉ tám giờ sau, bức điện đánh dấu khởi đầu của cuộc chiến tranh mới được đánh sang Paris một cách công khai, rõ ràng:

“Ưu tiên tuyệt đối. Số 1864F, 21/11, 12.40 Z. Trân trọng báo cáo một vụ rắc rối nghiêm trọng vừa xảy ra ở Hải Phòng ngày 20/11. Một toán quân Việt Nam nổ súng vào một LCI Pháp tuần tra đang kéo dắt một thuyền mành buôn lậu Trung Quốc. Tin đồn lan về khu phố người Hoa, lan ra chợ, ở đây có những người Pháp bị tấn công. Nổ súng khắp mọi phía, bắn súng cối vào chỗ đóng quân của Pháp ở khu vực nhà ga. Các chướng ngại vật được dựng lên. Quân Pháp bắn trả, chiếm Nhà hát và Nhà bưu điện Việt Nam ở trong khu người Pháp. Được thông báo tin này, tướng Morlière gửi ngay thư phản đối tới Chủ tịch Hồ Chí Minh... (8 ).

Tình tiết trận Hải Phòng này đã được kể lại từ lâu nay qua nhiều tác phẩm có giá trị (9), và đây không phải là lúc kể lại sự diễn biến của nó. Tuy nhiên cũng nên chỉ rõ các giai đoạn để đặt nó vào đúng tình hình chính trị vừa được phân tích trên đây. Người ta sẽ điều đình và khó khăn lắm mới đạt tới được một quyết định ngưng bắn. Nhưng việc thi hành lệnh ngưng bắn tỏ ra khó lòng thực hiện do thái độ rất láo xược của viên sĩ quan chỉ huy căn cứ Hải Phòng, đại tá Dèbes; trên thực tế Dèbes đã triệt bỏ và ngầm phá hoại những công trình cố gắng của cấp trên ông ta, tướng Morlière và cố vấn chính trị của ông là Lami. Ông ta cảm thấy được sự che chở của Sài Gòn, tức của tướng Valluy.

Valluy đã lập tức bắt đầu tác động Paris. Trong bức điện ngày 22/11, ông ta chủ yếu đã viết: “...Những tin tức thu thập được cũng như các tài liệu bắt được xác nhận rằng sự việc này đã được các nhà chức trách Việt Nam sắp đặt tỉ mỉ và trách nhiệm gây hấn rõ ràng không nghi ngờ gì nữa là thuộc về phía họ”...

Ông ta nói thêm:

“Người ta có đưa tin một cuộc mai phục nghiêm trọng đã được bố trí tại Lạng Sơn chống lại những người lính Pháp đi đào bới những hố chôn xác người Pháp và Việt Nam bị quân Nhật tàn sát. Vụ Lạng Sơn rọi một tia sáng sống sượng lên những hậu quả của chính sách tuyên truyền chống Pháp dữ dằn của Chính phủ Hà Nội và những mệnh lệnh tấn công truyền xuống cho quân đội họ... Sự phản công của quân Pháp đã dẫn tới kết quả là cuối ngày hôm đó, họ đánh chiếm luôn mấy điểm quan trọng ở Lạng Sơn và đuổi quân Việt Nam ra khỏi những điểm này...

“Ngoài ra cũng nên thông báo rằng những tài liệu tìm được tại Sở chỉ huy quân Việt Nam tại Hải Phòng chứng tỏ rành rành rằng các nhà chức trách Việt Nam đã muốn tạo ra ở Hải Phòng một vụ đẫm máu mà chính họ là những kẻ khởi xướng” (10).

Nhưng, tám tiếng đồng hồ trước đó, Valluy đã chỉ thị cho Morlière: “ông phải triệt để khai thác sự kiện nghiêm trọng này để củng cố thêm vị trí của chúng ta ở Hải Phòng” (11). Nghiêm trọng hơn nữa là Valluy qua mặt luôn cả Morlière, là người chịu trách nhiệm ở miền Bắc, Valluy đã điện thẳng tối hôm trước cho Dèbes:

“Tiếp theo sự kiện ngày 20, tôi thấy cần thiết phải lợi dụng vụ rắc rối đó để củng cố thêm vị trí Hai Phòng của chúng ta. Tôi đã gửi những chỉ thị dưới đây cho Morlière: những điều bảo đảm cần đạt được qua một cuộc điều tra nhanh chóng là: một, toàn bộ lực lượng chính quy và bán quân sự Việt Nam rút khỏi Hải Phòng; hai, quân đội ta hoàn toàn tự do về vấn đề đóng quân trong thành phố” (12).

Vậy là, đáp lại đề nghị của Hồ Chí Minh sẽ họp ngay tiểu ban hỗn hợp về vấn đề thuế quan và thương mại đối ngoại (mà Hồ Chí Minh cùng với Lacharrière đã thỏa thuận với nhau tối ngày 20/11), Valluy đã trả lời bằng cách chỉ thị cho Dèbes chỉ được chấp nhận với hai điều kiện là: rút hết mọi lực lượng vũ trang Việt Nam ra khỏi Hải Phòng và để cho quân Pháp hoàn toàn tự do đóng quân trong thành phố (13). Trong khi Lacharrière cho rằng nhiệm vụ của ông ta đã bị đình chỉ nên đã trở lại Sài Gòn, thì Morlière cố làm cho Valluy được sáng tỏ thêm những nguy cơ mà các đòi hỏi của ông ta có thể mang lại. Morlière viết:

“Đòi hỏi rút ra khỏi Hải Phòng toàn bộ lực lượng chính quy hoặc bán quân sự của Việt Nam rõ ràng đang chiếm giữ cả thành phố bản xứ, có nghĩa là quyết định một cách hoàn toàn chắc chắn - tôi nhắc lại: một cách hoàn toàn chắc chắn sự thôn tính thành phố, mà thôn tính thành phố thì trước hết, muốn tránh thiệt hại nặng nề, là phải dùng trọng pháo triệt hạ từng phần. Làm như vậy là đi đến chỗ hoàn toàn hủy bỏ hiệp định 6/3 và Tạm ước (14/9) và mở rộng, gần như chắc chắn, chiến sự đến tất cả mọi đồn bót doanh trại của chúng ta trên đất Bắc Kỳ.

“Tôi thấy nhiệm vụ của tôi là phải chỉ rõ cho ngài biết về những hậu quả chắc chắn đó và yêu cầu ngài quyết định mục một 1897 có phải là mệnh lệnh bắt buộc phải thi hành ngày không” (14).

Bức điện của Valluy trả lời cho Morlière - có sao gửi Dèbes - đã từng “nổi tiếng”, nhưng vẫn cứ phải ghi lại ở đây:

“22 tháng 11 - 17.00 Z, 1903/3T

“Tôi nhận thấy rõ ràng là chúng ta đang đứng trước một cuộc tiến công có mưu tính trước và chuẩn bị hết sức cẩn thận của quân đội chính quy Việt Nam - dường như không còn tuân theo lệnh của chính phủ nữa. Như vậy những sáng kiến hòa hoãn đáng trân trọng và phiên chế lại các địa điểm trú quân, cũng như cuộc điều tra mà tôi đã yêu cầu tiến hành nay không còn có tác dụng nữa. Đã đến lúc cần phải dạy một bài học đích đáng cho những con người đã phản bội tấn công chúng ta. Bằng mọi điều kiện có trong tay ông phải hoàn toàn làm chủ Hải Phòng và buộc Chính phủ cũng như Quân đội Việt Nam phải hối cải trở lại. Đặc biệt ông phải cất giữ các kho xăng và súng đạn ở ngoài tầm phá hoại của quân thù, trên hai bên bờ sông. Ông sẽ đặt Chủ tịch Hồ trước những trách nhiệm nặng nề của mình và những hậu quả tai hại có thể gây ra với thái độ của ông ta đối với Chính phủ Pháp” (15).

Vậy là sau khi đã nói đến chữ “khiêu khích” ngày 21, ông quyền Cao ủy giờ đây lại nói đến chữ “tiến công có mưu tính trước”. Từ đây và suốt cả 35 năm về sau (cho đến khi các lưu trữ trữ Pháp chứng minh được sự mưu tính trước thuộc bên nào), thì đây vẫn là cái luận điệu chính thức của nước Pháp về cuộc chiến tranh ở Việt Nam.

“Cuộc tiến công của Việt Nam” vậy thì “cuộc đánh trả” có thể mở rộng. Đại tá Dèbes phát động trận đánh Hải Phòng, nó sẽ kéo dài mấy ngày liền và sẽ bao gồm, ngày 23/11, cả cuộc oanh tạc nổi tiếng một cách đáng buồn vào thành phố người bản xứ của trọng pháo hải quân và lục quân. Trong thời gian trận chiến đấu này, quân Việt Nam khởi sự những cuộc phản công cho phép họ tạm thời chiếm được sân bay và nắm được bản chỉ thị “lừng lẫy” của Valluy ngày 10/4 ra lệnh chuyển việc “đối phó” thành một “cuộc đảo chính”¹, cùng với một số tài liệu khác, trong đó có lệnh của đại úy Dercourt ngày 30/10. Dĩ nhiên là từ đây mọi sự đối với họ - Việt Nam - sẽ được dần dần sáng tỏ.

Ngày 28/11, sau khi đã nắm chắc quyền kiểm soát toàn bộ Hải Phòng, Valluy trả lời một cách đầy tự tin những câu hỏi của Paris (16) đòi ông giải thích, viện cớ những khó khăn đã gặp để quan trọng hóa tình hình và yêu cầu chính phủ cho phép đi xa hơn chút nữa. Nhưng Bộ chỉ huy quân đội Việt Nam, từ đây đã biết rõ những âm mưu thật của Pháp, bèn huy động bố phòng toàn bộ cả miền đồng bằng và nhất là đặt chướng ngại vật ngày càng lớn trên các con đường. Chính thành phố Hà Nội cũng lởm chởm hàng trăm ngàn vật cản như vậy nhằm mục đích làm trở ngại bằng mọi cách, sự đi lại và những cuộc vận động hành quân của Pháp, sẵn sàng đối phó với mọi điều bất trắc xảy ra. Tướng Valluy, chẳng thèm hỏi ý kiến chính phủ, đã lao mình vào cuộc phiêu lưu và lao cả nước Pháp theo mình.
_____________________________________
1. Xem “Chương VII: Sài Gòn, điểm nút của vấn đề - Sửa soạn một cuộc đảo chính”.

[chuongxedap]

Một chính phủ bị đánh lừa và mất phương hướng

Tại Pháp, Chính phủ và dư luận công chúng hết sức bất ngờ trước sự diễn biến đột ngột của những sự kiện Đông Dương. Càng bất ngờ hơn khi mà, từ giữa tháng 10, với cuộc trưng cầu dân ý về bản Hiến pháp và về việc tuyển cử, người ta đang tập trung chú ý vào những vấn đề khác. Về chuyện dư luận đang mong muốn có hòa bình nhanh chóng tại Đông Dương, kể cả với một tạm ước chính trị tầm thường, chỉ cần xem lại những chỉ thị của chính phủ soạn thảo vào hồi cuối tháng 10 để gửi cho ông quyền Cao ủy Valluy đang chuẩn bị nhận chức ngay khi d’Argenlieu lên đường đi Paris (17). Rõ ràng là nước Pháp không thể và không muốn tăng cường cố gắng quân sự tại Đông Dương; nó còn muốn rút hẹp lại là đằng khác, như cuộc điều tra của tiểu ban Gayet ở Sài Gòn đã chứng minh (18 ). Chính là ở Nam Kỳ, và chỉ ở đây thôi, người ta mới muốn củng cố lại tình hình sao cho cái hiệp định mà sớm muộn sẽ phải ký kết có thể chấp nhận được về phía nước Pháp, và Chính phủ căn dặn phải hành động bằng phương tiện chính trị, chứ không phải bằng phương tiện quân sự. Đó là vào cuối tháng 10!

Đô đốc d’Argenlieu về Paris từ ngày 15/11. Ông ta đã thực hiện những cuộc thăm viếng. Mục đích của ông ta giờ đây là che đậy về mặt chính trị, tại trung ương, cuộc hành quân mà ông ta đã thỏa thuận với Valluy sẽ tiến hành hôm nay đây, trước khi Chính phủ mới thành lập theo Hiến pháp 27/10, nhậm chức. Trước hết, ông ta phải tường trình với Chính phủ về tình hình, và chính là nhằm buổi tường trình trước Ủy ban Liên bộ Đông Dương được triệu tập vào  ngày 23/11 đó, mà d’Argenlieu đã soạn một bản báo cáo khá dài. Đô đốc d’Argenlieu đã trình bày bản báo cáo đó với ủy ban, họp tại khách sạn Matignon. Ông đặc biệt nhấn mạnh về tình hình Nam Kỳ ngày càng trở nên nghiêm trọng; theo ông ta thì tại Nam Kỳ, việc Chính phủ Pháp do dự không chịu công khai và rõ ràng khẳng định chủ quyền của nước Pháp đối với Nam Kỳ đã khuyến khích kẻ thù hành động ngày càng táo bạo. Ông ta gợi ý chính phủ hãy quyết định, đình chỉ việc thi hành Tạm ước 14/9, dựa trên những “vụ rắc rối” vừa qua mà ông coi như là một sự thuận lợi cho hành động (19).

Một cuộc thảo luận đã diễn ra xung quanh bản báo cáo này; người ta nắm được nội dung của nó nhờ những ghi nhận của ông tổng thư ký Chính phủ, André Ségalat. Trong những lời ghi nhận đó, người ta đọc thấy:

“Sau khi bản báo cáo được đọc lên, ông Bidault có ý kiến nhận xét rằng chúng ta phải làm cho người đối thoại với chúng ta biết rằng:

1. Nước Pháp quyết tâm ở lại Đông Dương; 2. Nước Pháp muốn theo đuổi chính sách thỏa thuận; 3. Nhưng chính sách này chỉ được duy trì nếu những việc vi phạm điều đã cam kết chấm dứt; nếu không, nước Pháp sẽ bảo vệ các quyền của mình.

“Về vấn đề Nam Kỳ, ông Bidault nhắc lại rằng Nam Kỳ là một thuộc địa của Pháp và quy chế của nó chỉ có thể thay đổi bởi cơ quan đại diện của quốc dân. Chừng nào cơ quan đại diện quốc dân chưa có quyết định khác thì Chính phủ có nhiệm vụ làm cho mọi quyền của nước Pháp được tôn trọng bằng mọi biện pháp, kể cả sức mạnh” (20)

Ủy ban Liên bộ Đông Dương, dưới chữ ký của Tổng thư ký Messmer, liền thông báo cho Sài Gòn, nói thêm rằng một cuộc họp mới của Ủy ban được dự kiến triệu tập vào ngày 29/11 “nhằm mục đích hiệu đính các quyết định và chỉ thị của Chính phủ” (21).

Tuy nhiên, cơ bản phải chú ý rằng; ở bước này, Valluy chỉ báo cáo về Paris những chỉ thị của ông ta gửi cho Morlière vào ngày hôm sau (điện 1906/3 T., 23 tháng 11, 15h 35 Z; Paris nhận được sau ngày 23 lúc 17h 25 (22) và như vậy là đặt Chính phủ trước một sự việc đã rồi. Vì bức điện này ngày 24 mới được truyền thanh; cho nên Ủy ban Liên bộ Đông Dương họp ngày 23 đã bàn bạc về một tình hình đã thay đổi hoàn toàn mà Chính phủ chưa biết. Ngược lại, d’Argenlieu điện cho Valluy văn bản riêng của ông ta về các cuộc thảo luận của hội đồng và nhấn mạnh đến sự cương quyết của Bidault và đến sự “cần thiết phải làm cho mọi người tôn trọng trật tự và luật pháp bằng tất cả mọi phương tiện”. Ông ta thêm vào sau bức điện ngày 24/11 (20/DC) (23) ấy: “Tôi hoàn toàn tán thành... những chỉ thị ông đã gửi cho tướng Morlière sau khi xảy ra chuyện tấn công Hải Phòng”. Valluy hiểu ngay: “đèn xanh” đã bật.

Ngày 27, ông ta phản ứng bằng một bức điện mới gửi Paris trong đó ông thông báo trước tiên là mối nguy cơ nẩy sinh từ sức mạnh và trạng thái tinh thần của “quân đội trẻ tuổi Việt Nam”

“Binh lính Việt Nam... đã làm thành một lực lượng được huấn luyện và trang bị ngày càng tốt dần, thấm nhuần một tinh thần chiến đấu sâu sắc; hiển nhiên, họ có một ảnh hưởng không ai chối cãi được đối với những nghị quyết chính trị.

“Hiện nay, mọi ngóc ngách của vấn đề đều được đặt ra một cách khách quan..., không thể nào khẳng định được rằng ưu thế quân sự của chúng ta có thể duy trì được trong những tháng sắp tới với một cái thế trội hơn như vậy mãi, bởi hai lý do:

- Một: những mưu đồ của Chính phủ Hà Nội;

- Hai: những mối lệ thuộc mới của chúng ta tại Campuchia”...

Valluy bèn xin Chính phủ chấp nhận một “đợt tăng cường tạm thời nhưng mà công khai về thiết bị quân sự của chúng ta”, cùng “công bố lên rằng những đợt tăng viện đã được chuẩn bị cho Đông Dương và các đơn vị sẽ được đặt dưới quyền sử dụng của tôi không chậm trễ”. (24). Ngày 28/11, trong khi Paris nhận được một bức điện của Hồ Chí Minh trước (do Sài Gòn chuyển) khẩn thiết yêu cầu Bidault ra lệnh chấm dứt chiến sự tại Bắc Kỳ (25) và sau đó là bức điện của Valluy xin viện binh, thì Chính phủ Bidault đưa đơn từ chức. Giờ đây, nước Pháp phải có một chính phủ đáp ứng một cách trọn vẹn hơn, do ở thành phần của nó, với tương quan lực lượng hình thành sau các cuộc bầu cử. Nội các Bidault từ đây chỉ là tạm quyền, “phụ trách những công việc thường ngày”.

[chuongxedap]

Bức thông tri Barjot và cái thẻ Humbert

Để đề phòng việc Ủy ban Liên bộ Đông Dương ngày 29/11 sẽ gửi những chỉ thị mới cho đô đốc d’Argenlieu, chuẩn đô đốc Barjot, phó tổng tham mưu trưởng Bộ Quốc phòng, đã soạn thảo một thông tri chi tiết, trong đó, sau khi đã căn cứ trên cơ sở tất cả những nguồn thông tin có được, để vẽ lại quá trình diễn biến của các sự kiện Hải Phòng và Lạng Sơn, ông lưu ý d’Argenlieu về những nguy cơ tai hại mà tình hình căng thẳng mới ở Bắc Kỳ có thể đưa lại. Theo Barjot, quyền lợi cơ bản của nước Pháp không nằm ở Bắc Kỳ. Nước Pháp đang có nguy cơ bị lôi cuốn vào một cuộc phiêu lưu rất tốn kém bao hàm cả việc gửi nhiều đợt viện binh sang. Không được bỏ trống miền Nam. “Chính là tại Nam Kỳ mà lực lượng quân sự của chúng ta phải ở lại” (26).

Trong bản dự thảo chỉ thị, đề ngày 28/11, đã được chuẩn bị để đệ lên Hội đồng ngày 29/11; cũng nhắc lại rằng các mục tiêu của Pháp tại Đông Dương đều hạn chế. Văn bản này, ngày nay chỉ còn giá trị lịch sử, bởi vì khi đó nó sẽ không được thực thi (nhưng nó sẽ được sử dụng lại một phần sau này, năm 1947). Nhưng nó đề cập theo một cách thức mới, vấn đề chính sách Nam Kỳ.

“Cần phải tìm cách thành lập một chính phủ Nam Kỳ mới bao gồm những nhân vật có chính kiến thống nhất ôn hòa, những phần tử quốc gia thuộc những xu hướng khác nhau không thuộc vào một tổ chức nào trong các tổ chức đã vận dụng một cách có hệ thống những phương pháp khủng bố bằng bạo lực...

“Mọi cố gắng... của Chính phủ đều phải hướng đến chỗ có những nhà chức trách đủ khả năng diễn đạt chân thành nguyện vọng của nhân dân Nam Kỳ và khi cần, có thể bàn bạc về quyền lợi và chế độ tương lai của nó với nhà cầm quyền Hà Nội. Có thể nghĩ đến việc thống nhất ba kỳ dưới những hình thức tương đối chặt chẽ, bởi vì mục đích cuối cùng phải đạt tới là có trong nội bộ Việt Nam những đơn vị hành chính khác nhau cho mỗi xứ sát nhập...

Sau khi gợi ý rằng “những cuộc điều đình trực tiếp” giữa Sài Gòn và Hà Nội, trước mặt người đại diện của nước Pháp “có thể có khả năng hình thành và áp dụng một chế độ như thế nào đó khiến cho cuộc trưng cầu dân ý trở thành vô ích”. Bản dự án viết tiếp:

“Việc chiếm đóng các khu vục vùng biên giới Việt Trung phải được mở rộng, tới một mức độ phù hợp với những phương tiện chúng ta có, nhằm tạo ra một sự kiểm soát đối với các vùng này và mở rộng chế độ bảo hộ của chúng ta đối với các nhóm dân tộc thiểu số...”

Nhưng nói đến Tạm ước, bản báo cáo khẳng định rằng “những kết quả thu nhận được cho đến nay, cho dù nó có làm tiêu tan bao nhiêu hy vọng vài ba tuần trước đây, thì đó vẫn không phải lý do chính đáng để hoãn thi hành hoặc để tố cáo bản Tạm ước”. Ngược lại:

“Cần phải đặt Chính phủ nước Việt Nam DCCH trước trách nhiệm của họ về việc giữ gìn trật tự an ninh... Chính phủ Pháp không thể nào làm ngơ trước những vụ vi phạm lệnh ngưng bắn đã được hai bên tự nguyện chấp nhận với nhau...

“Chính phủ xét thấy cần phải đi đến chỗ làm cho Chính phủ Việt Nam DCCH hiểu ra rằng một sự hợp tác trung thực với nhau là phù hợp với nhu cầu quyền lợi chung và sẽ mang lại kết quả là một sự mở rộng chế độ tự do cho đất nước họ. Phía chúng ta, phải hết sức giữ gìn, đừng làm một việc gì có thể bị coi như một vị phạm hiệp định...

“Chính phủ tin chắc rằng việc áp dụng Tạm ước, được chỉ đạo một cách trung thực và kiên quyết, phải có tác dụng giải tỏa được tình trạng lộn xộn và vô tổ chức đang đè nặng lên Đông Dương” (27).

Như vậy là bản dự án đã được thảo ra với lời lẽ rất đúng mức và cho phép nhận định rằng, ngày hôm đó, Chính phủ Paris không quan trọng hóa chút nào những vụ rắc rối xảy ra tại Bắc Kỳ. Nó cũng không thỏa mãn yêu cầu của ông Cao ủy muốn hoãn việc thi hành Tạm ước. Trái lại, nó chỉ thị cho đô đốc d’Argenlieu phải nhanh chóng thi hành.

Về diễn biến của cuộc thảo luận tại Ủy ban, người ta chỉ còn tờ biên bản cuộc họp do A. Ségalat ghi. Người ta chú ý nhất là việc Bidault tuyên bố “Không nên thi hành ở Đông Dương bất cứ điều gì có thể làm tiền lệ, nhất là đối với Maroc và Tunisie, về phương diện những nhượng bộ hoặc về phương diện những sáng kiến... Toàn bộ vấn đề này không thể dùng bạo lực để giải quyết được... Dư luận công chúng thế giới sẽ không cho phép chúng ta được quyền tự do để làm như vậy và chúng ta cũng sẽ không được dư luận công chúng Pháp ủng hộ chút nào. Nhưng cần phải kiên quyết làm cho mọi người biết rằng nước Pháp sẽ không rời bỏ Đông Dương và nó sẽ bảo vệ cho sự hiện diện của nó bằng mọi phương tiện” (28 ).

Ủy ban quyết định đáp ứng yêu cầu của tướng Valluy và gửi viện quân sang Đông Dương. Nhưng người ta không thể hoàn toàn nhất trí với nhau về những chỉ thị cần gửi cho đô đốc d’Argenlieu và định giao việc này cho chính phủ tương lai, chính phủ này có khả năng căn cứ vào tình hình mới ở địa phương để làm việc đó hơn.

Bộ Quốc phòng rất dè dặt trước những yêu cầu của Valluy. Ngày 30/11, tướng Humbert, chủ nhiệm văn phòng quân sự của thủ tướng, trao lại cho Valluy một cái “phiếu” về vấn đề viện binh cần gửi sang cho Đông Dương. Người ta đọc thấy cái phiếu ghi:

“Ủy ban Đông Dương đã quyết định gửi viện binh sang Đông Dương. Chẳng có gì cản trở biện pháp này nếu nó có một giới hạn và chỉ nhằm biểu hiện một cử chỉ sau những vụ rắc rối Hải Phòng.

“Trái lại, nếu nó là bước “giáo đầu” cho một chính sách vũ lực ở Đông Dương, thì nó trở thành đặc biệt nguy hiểm đấy. Nước Pháp có thể phung phí quân số một cách vô ích. Sẽ là sự tái diễn của những sự kiện Rif¹ năm 1925 thôi. Đông Dương đối với quân đội Pháp sẽ như “chiếc thùng của các nàng Danaides”², bởi vì một chiến dịch vũ lực tại Đông Dươg vượt ra ngoài khả năng của nó (quân đội Pháp)... (29).

D’Argenlieu và Valluy thấy Paris do dự và không cả đồng tình với chính sách của hai người. Họ bèn quyết định “chờ thời” bằng cách sử dụng một chiến lược khác, lần này có tính chất chính trị hơn, bằng cách lôi cuốn J. Sainteny tham gia, làm cho uy tín Sainteny bị ảnh hưởng.

Sau cuộc đàm phán Fontainebleau và ngày Hồ Chí Minh lên đường về nước, Sainteny ngại ngùng nghĩ đến chuyện lại phải trở sang Hà Nội, tuy rằng về danh nghĩa ông ta vẫn là ủy viên nước Cộng hòa tại Bắc Kỳ và miền Bắc Trung Kỳ. Tuy nhiên, ông đô đốc đã thăm dò ý kiến Sainteny từ hồi tháng bảy về khả năng một nhiệm kỳ mới và đến ngày 30 tháng 9 thì ông đô dốc đã chính thức hỏi Sainteny có nhận tiếp tục chức vụ của mình tại Hà Nội nữa hay không. Ngày 11/10, trong một bức thư gửi ông đô đốc, Sainteny đã nói “sẵn sàng trở lại nhiệm sở” và hy vọng có mặt tại Sài Gòn “trong nửa đầu tháng 11”. Nhưng rồi ngày đi của ông ta bị hoãn lại, và bị đặt mình trước việc ông Cao ủy chỉ một vài hôm nữa là đã bay sang Pháp, họ bèn thỏa thuận rằng Sainteny sẽ đợi d’Argenlieu tại Pariss và nhận chỉ thị của ông ta trước khi trở lại Việt Nam. Ông đô đốc đã gặp được Sainteny ngay khi ông vừa đếm Paris; ông đã trao cho Sainteny những chỉ thị của ông vào ngày 16/11 (30) và ngày 22, Sainteny đi Sài Gòn. Ông ta đến Sài Gòn ngày 25, đúng vào lúc mà ở miền Bắc diễn ra trận đánh Hải Phòng.

Hành động theo sự chỉ đạo của ông đô đốc, Valluy đã không muốn để Sainteny trở lại nhiệm sở của mình ở Hà Nội lúc này. Valluy nghĩ rằng “tốt hơn là đừng làm ảnh hưởng đến uy tín của ông Ủy viên Cộng hòa trong việc giải quyết những vụ rắc rối mà nếu như giữ được trên một bình diện thuần túy quân sự thì dường như là có lợi hơn cả” (31). Nhưng, ngày 30/11, ông đột ngột thay đổi ý kiến, báo cho Paris biết rằng ông đã quyết định “cấp tốc phái ngay Sainteny trở về nhiệm sở. Thực tế cho thấy rằng chỉ một mình ông ta có khả năng tiếp tục khai thác tình hình về phương diện chính trị”.
______________________________________
1. Rif là đãy núi sát bờ biển phía bắc nước Maroc. Đầu thế kỷ XX, người dân bản xứ, chủ yếu là người Berbères đã quyết liệt chống lại sự xâm nhập của thực dân châu Âu; thắng quân Tây Ban Nha năm 1921, nhưng cuối cùng thất bại năm 1925-26 trước liên quan Tây Ban Nha - Pháp. Lãnh tụ của họ là Abd-Elkarim đầu hàng. Đó là cuộc chiến tranh vùng RIF - Chú thích của người dịch.
2. Danaos, vị vua huyền thoại của xứ Lybie, rồi của xứ Argos, nơi mà ông ta trốn sang để tránh cuộc hôn nhân của 50 con gái ông - tức các nàng Danaides - với 50 con trai của anh ông là Egyptos. 50 chàng trai này sang Argos theo đuổi cho kỳ được. Các cô gái đành phải nhận lấy, nhưng theo mưu mô của Danaos, họ đã giết chồng mới cưới ngay đêm tân hôn, chỉ sót một chàng trai là Lyncée, chồng của nàng Hypermnestre. Lyncée bèn giết Danaos, còn 49 nàng Danaides bị xuống địa ngục Tartare và bị hình phạt: muôn thuở cứ phải đổ nước vào một chiếc thùng không đáy. LND

[chuongxedap]

-XI-

HỒ CHÍ MINH CHỜ THỜI

(30/11 - 12/12/1946)

Trong bức điện gửi Paris để giải thích vì sao ông đã quyết định cử J. Sainteny ra Hà Nội ngay, Valluy trước hết nói rõ vì sao và bằng cách nào mà cuộc họp các tiểu ban hỗn hợp đã mang lại ít nhiều hòa dịu.

“Chúng tôi hy vọng, bằng cách cố gắng họp nhau xung quanh một chiếc bàn đàm phán, vô hiệu hóa những phần tử bạo hành và cực đoan. Những vụ rắc rối Hải Phòng và Lạng Sơn do Chính phủ Việt Nam âm mưu khiêu khích gây ra... đã không cho phép ông De Lacharrière đạt được kết quả trong nhiệm vụ làm hòa dịu tình hình của ông. Chúng tôi đỡ bị đặt trước cái mà người ta có thể gọi là một thử thách sức mạnh... Chính phủ Việt Nam... hoang mang trước sự căm phẫn ngày càng tăng của dân chúng,... đã tìm cơ hội nắm lại lòng tin của dân bằng cách biện bạch cho việc phải dùng hành động quân sự để thực hiện một số biện pháp nào đó và tìm cách phát động tinh thần yêu nước của nhân dân đang có chiều hướng suy giảm ở miền Bắc.

“Chúng ta không được phép chấp nhận sự khiêu khích đó, nếu không muốn làm nguy hại đến tương lai của nước Pháp tôi Đông Dương, mà không phản ứng lại một cách thích đáng trên địa bàn quân sự. Sự phản ứng đó đã xảy ra, và chỉ tiếc là nó không được khai thác tại chỗ một cách kịp thời và kiên quyết hơn trên bình diện chính trị. Rõ ràng là lợi ích của chúng ta đòi hỏi chúng ta trong cơ hội này phải chiếm lấy ưu thế đối với Chính phủ Hà Nội, buộc Hà Nội phải đàm phán một cách thiện chí theo đúng tinh thần và văn bản của Tạm ước.

“Vậy là tình hình Bắc Kỳ rất lập lờ... Tuy nhiên qua những nhận xét nghiêm túc thì các giới lãnh đạo Việt Nam đang có hai xu hướng khác biệt. Một nhóm trong đó có ông Giáp và Ủy ban Lãnh đạo của Đảng (tức Bộ chính trị - LND) tỏ ra cương quyết không nhân nhượng chút nào, chấp nhận một số hậu quả như sơ tán Chính phủ ra khỏi Hà Nội và rút lên miền núi, tại đó đã chuẩn bị sẵn một số căn cứ địa. Những người khác thì lo sợ trước khả năng mở rộng của cuộc xung đột và rất muốn nối lại các cuộc đàm phán dù có phải chịu đôi phần nhượng bộ...

“Theo đúng chỉ thị của Cao ủy, Sainteny phải ở Sài Gòn chờ lệnh trở về nhiệm sở. Tôi cũng có nghĩ đến rằng không nên làm ảnh hưởng đến uy tín của ông Ủy viên thực thụ trong việc giải quyết các vụ rắc rối mà nếu giữ gọn trên một bình diện thuần túy quân sự thì dường như là có lợi cho chúng ta hơn.

“Những diễn biến mới của tình hình đã buộc tôi phải phái ông ta trở về ngay nhiệm sở. Thực tế cũng nói lên rằng ông ta là người duy nhất có thể tiếp tục khai thác tình hình về mặt chính trị. Đây là những việc mà tôi thấy cần phải quyết định sau khi được xem những chỉ thị cuối cùng của Chính phủ” (1)...

Trên thực tế, Hà Nội đã bắt đầu thi hành một chiến lược mới. Hoàng Minh Giám, được Hồ Chí Minh gọi về, đã rời Paris trên cùng một chuyến bay với Sainteny và đến Calcutta mới chia tay với Sainteny để bay thẳng về Hà Nội. Hình như ông ta đã chứng minh cho ông Hồ rằng những dữ kiện của vấn đề đã được sửa đổi sâu sắc do những chuyển biến chính trị đang diễn ra tại Paris. Bidault, đã đệ đơn từ chức, không thể ra những chỉ thị có hiệu lực cho d’Argenlieu nữa. Vậy là từ đây phải nhất thiết chờ đợi thời cơ, cho đến khi một chính phủ mới được thành lập tại Paris; chính phủ mới này có nhiều cơ may nghiêng tả hơn chính phủ trước, do đó sẽ sẵn sàng có thiện ý với Việt Nam hơn. Thực tế, ngày 30/11, Ban Thường trực Quốc hội Việt Nam quyết định loan báo cho Quốc hội Pháp biết về cuộc xung đột xảy ra và yêu cầu Quốc hội Pháp cử một phái đoàn sang điều tra tại chỗ. Từ Hà Nội, tướng Morlière ngày 30/11 đã điện về cho Paris:

“Trước sự quyết tâm mãnh liệt và rõ ràng của Chính phủ Pháp và sự không thể bàn cãi gì trên văn bản các yêu sách của Pháp, dường như Chính phủ Việt Nam không nghĩ đến một hành động tiến công mà cố tình kéo dài” (2).

Và, ngày 01/12, sau khi đã gặp Giám và Nam¹, tướng Morlière đã ghi nhận: “Nguyện vọng của Việt Nam là không mở rộng cuộc xung đột Hà Nội và không tấn công” nhưng cũng “Quyết tâm tự vệ chống mọi khiêu khích mới” (3). Dù cách nào thì các nhà lãnh đạo Hà Nội dường như cũng đặt ít nhiều hy vọng vào việc trở lại Hà Nội của ông Sainteny, mà họ biết đang có mặt tại Sài Gòn.
_______________________________________
1. Hoàng Hữu Nam, thứ trưởng Bộ Nội vụ - LND.

[chuongxedap]

Chia rẽ Chính phủ Hà Nội

Bây giờ đây, nổi bật lên trên tất cả là những công việc bố phòng khẩn trương của người Việt Nam; họ đã thấy rõ hết mọi ý đồ của Pháp qua những tài liệu họ bắt được tại Hải Phòng; và họ đang dồn sức lực để đặt cả vùng châu thổ Bắc Kỳ trong tình thế phòng ngự, cách ly và làm tê liệt quân Pháp tại Hà Nội nhằm ngăn chặn không để cho họ gây ra một vụ bạo lực. Họ cắt đứt con đường quốc lộ Hà Nội - Hải Phòng, khiến cho mọi việc cứu trợ hoặc tiếp phẩm cho người Pháp ở Hà Nội trở thành rất khó khăn.

Phải chăng Valluy đã quyết định cấp tốc phái Sainteny ra Hà Nội chỉ để khai thác sự hoang mang và tình hình chính trị trên đây? Nhiều chỉ thị soạn thảo rất chi tiết rõ ràng, ký tên Valluy, được trao cho Sainteny ngày 2/12, lúc ông ta lên đường ra thủ đô nước Việt Nam DCCH, trong khi đó thì một bản báo cáo sơ lược về việc này được gửi sang cho ông đô đốc tại Paris (4). Những “chỉ thị bổ sung” này (chắc là bổ sung cho các chỉ thị mà ông đô đốc đã chuyển cho Sainteny ngày 16/11) đã được xem xét tại Hội đồng chính phủ. Nó đề ra chủ yếu những việc sau đây:

1. Nhiệm vụ cơ bản đầu tiên của ông sẽ là khai thác ở mọi lĩnh vực những ưu thế chúng ta vừa đạt được tại Bắc Kỳ sau những thắng lợi quân sự của chúng ta tại Hải Phòng và Lạng Sơn, nhưng với đường lối chỉ đạo là thực hiện một cuộc tiếp cận mới, một bước mới đi đến một hiệp định dứt khoát.

“Danh dự quân sự đã được nguyên vẹn, uy tín đã được khôi phục và tăng cường, nếu đặt những điều kiện hà khắc thì sẽ là một sai lầm chính trị”.

“Từ đây, vấn đề quan trọng là đừng đi đến tận cùng, đừng cưỡng bức Hồ Chí Minh và chính phủ của ông phải đi đến những giải pháp tuyệt vọng. Chính vì lý do ấy mà tôi nghĩ rằng việc ông đến ở phủ Toàn quyền là một việc làm quá sớm và không đúng lúc, người ta có thể coi đó như một sự khiêu khích có ý thức mang ý nghĩa trở lại dùng sức mạnh.

“Mục đích chúng ta - trong những điều kiện tốt hơn nhiều so với một tháng trước đây - luôn luôn vẫn là tạo ra một bầu không khí thuận lợi không những cho việc nối tiếp lại việc nghiên cứu chung về thể thức thi hành bản Tạm ước, mà còn cho việc cam kết mở những cuộc thương lượng tổng thể sắp sửa tới đây tại Paris. Vì ông trở lại nhiệm sở của mình với những định ý thuận lợi nên ông có một cơ hội lớn để giành một ưu thế vững vàng đối với Chính phủ Việt Nam.

2. Trước sự bất chính của cuộc tấn công Hải Phòng và Lạng Sơn..., chúng ta đã ở tình thế bắt buộc cấp thiết phải có những sự bảo đảm.

“Những bảo đảm này không dự đoán gì về những quyết định sau này của Chính phủ Pháp, nhưng nó sẽ được duy trì cho đến khi nào Chính phủ Việt Nam chấm dứt tình thế mập mờ hiện nay, một tình thế nó ngăn cản không để cho thư thái lại tinh thần, không để cho việc tuyên truyền lắng dịu lại, có nghĩa là ngăn cản không cho lập lại cuộc sống bình yên.

“Vì vậy, nên củng cố chỗ đứng của những phần tử Việt Nam ôn hòa, túc là cho phép họ “giữ thể diện” và hạn chế những hành động cực đoan. Những kế hoạch vận động của họ hiện nay có thể coi như là những kế hoạch vận động của chúng ta, bởi vì chúng ta chưa có được một chính phủ để thay thế. Hình như là Chủ tịch Hồ Chí Minh và những đồng chí trung thành của ông chẳng thích gì cái chuyện đi lại con đường du kích và lưu vong. Vậy là có thể có khả năng làm cho họ vừa hy vọng, vừa lo sợ và đưa họ dần dần đến chỗ chấp nhận các quan điểm của chúng ta mà một hệ luận chắc chắn sẽ là sự loại trừ, do chính Hồ Chí Minh đề xuất, những phần tử thù địch với sự hợp tác với Pháp ra.

“Việc ông đến Hà Nội, nếu không tạo ra được một sự bớt căng thẳng, ít ra cũng là một thời gian lắng dịu, trong lúc đó ông có thể tìm biểu tình hình và bắt đầu cuộc vận động.

3. Ông sẽ khẳng định ý chí của chúng ta không nới lỏng gì cả: đừng dùng lối tối hậu thư, nó hạn chế tự do vận động mà nên dùng lối tuyên truyền, càng dữ đội càng hay, đồng thời thường xuyên hoạt động quân sự. Tôi sẽ duy trì thường xuyên một quân số đủ cho mọi tình huống. Trước tiên, ông hãy lo yêu sách cho kỳ được sự tự do đi lại tuyệt đối cho quân ta.

“Tổ chức những cuộc biểu dương lực lượng quy mô sẽ có tác dụng làm cho những phần tử đã được kích động thêm suy nghĩ, lôi cuốn được những phần tử do dự theo ta và trong một chừng mực nào đó, sẽ làm cho chính sách thỏa thuận hòa bình sắp tới của chúng ta được thêm thuận lợi.

“Ông sẽ tổ chức thật tốt cuộc sống ở những trung tâm do quân đội ta kiểm soát sao cho dân chúng các nơi đều nhìn đến với con mắt khâm phục và coi như đó là những ngôi nhà an toàn và những kho lương thực đề phòng chống đói. Ông sẽ tách cái đám quần chúng rốt ruột kia với những người đứng về phía chúng ta, rồi ông chờ đợi. Chắc chắn tình trạng lộn xộn vô chính phủ sẽ nẩy sinh ngay từ những nhóm ngấp nghé lên cầm quyền thay thế chính phủ; với những phần tử này, ông chớ nên vội bắt tay với họ quá sớm. Các quyết định sẽ được ban hành đúng lúc và tùy theo khả năng phương tiện của chúng ta.

“Tuy vậy, tôi cũng loan báo ông biết - và ông sẽ nhận được nay mai những phương châm chỉ thị về vấn đề này - tính chất quan trọng đặc biệt của những chức vụ mà ông thi hành tại miền Trung Trung Bộ, là nơi rất có thể trở thành, thay cho Bắc Kỳ, một căn cứ hoạt động chính của chúng ta...

4. Ông đừng ngần ngại khẳng định rõ ràng với kẻ đối thoại của ông rằng: nếu những sự kiện tương tự như sự kiện Hải Phòng và Lạng Sơn sẽ còn xảy ra, thì sự phản ứng của chúng ta sẽ hết sức quyết liệt và sẽ được biểu thị trên một tầm cỡ rộng lớn hơn nhiều.

“Nếu Chủ tịch Hồ vẫn tỏ ra cố chấp, không chịu nhượng bộ, thì hãy để cho ông ấy chủ động cắt đứt; nhưng đồng thời, ông cần nhất trí với các nhà chức trách quân sự thi hành tất cả những biện pháp đề phòng để khỏi bị những sự kiện bất ngờ đổ xuống làm cho mình choáng váng, bất cứ bằng cách nào hoặc bất cứ trên lĩnh vực nào.

5. Những điểm đặc biệt mà chúng ta cũng có quyền đòi hỏi những biện pháp tức thời để làm cho tình hình bớt căng thẳng là những điểm sau đây:

- Nam Kỳ: hồi hương những toán quân Bắc Kỳ và giải giáp những phần tử Nam Kỳ và Nam Trung Kỳ (chỉ thị đã gửi cho tiểu ban Nyo); bảo đảm việc sản xuất lúa gạo; tuyệt đối loại bỏ chính sách khủng bố.

- Bắc Kỳ: kiểm soát những buổi phát thanh của Đài Bạch Mai; giải phóng các con tin; trở lại cuộc sống kinh tế nguyên vẹn như xưa.

“Đáp lại và không liên quan gì đến một đôi sự nhân nhượng hình thúc mà tôi để ông tùy nghi quyết định, ông có thể chấp nhận:

- Về mặt tài chính: nguyên bắc những cuộc đàm phán về vấn đề thuế quan và thương mại đối ngoại. - Về mặt quân sự: nguyên tắc quân Pháp rút khỏi các doanh trại Bắc Ninh và Phủ Lạng Thương.

6. Ông đừng quên tính chất quan trọng của ván bài đang chơi dở ở Nam Kỳ, nó vẫn là hòn đá góc của lâu đài Liên bang và là nền tảng ảnh hưởng của chúng ta. Không được vì một sự tiến bộ nào ở miền Bắc mà đồng ý hy sinh dù ít dù nhiều chỗ đứng của chúng ta ở Nam Kỳ.

7. Ông hẳn đã biết cái khác biệt trong cách nhìn hình thành rất nhanh chóng giữa Hà Nội và Sài Gòn. Vậy nên tôi rất coi trọng việc duy trì giữa chúng ta (tôi và ông) những mối liên hệ tốt đẹp, thường xuyên và đầy đủ đến mức tối đa.

8. Tôi rất biết nhiệm vụ của ông vô cùng nặng nề và khó khăn, nhưng tất cả chúng ta, ai cũng như nhau, đâu phải đến Đông Dương để đoạt được một thắng lợi cá nhân, mà là để đảm bảo thắng lợi cho một sự nghiệp mà chúng ta đều gắn bó: khôi phục lại nước Pháp dưới một bộ mặt mới và theo những phương thức mới, trong sự vĩ đại đầu tiên của nó” (5).

Ký tên: VALLUY

[chuongxedap]

Phái bộ Sainteny

Ngày 2/12, vào buổi chiều, chiếc Dakota chở Sainteny, có sáu chiếc máy bay tiêm kích hộ vệ, hạ cánh tại Hà Nội. Đón tiếp Sainteny tại sân bay có các nhân vật tai mắt: Morlière, Lami, Giám, Nam, các lãnh sự Anh và Mỹ, v.v... Giám xin lỗi về sự vắng mặt của Hồ Chí Minh, đang bệnh. Buổi tối hôm đó, Morlière không che giấu nỗi hân hoan của ông ta được chấm dứt nhiệm vụ tạm quyền của mình và cuối cùng được trở về với nhiệm vụ thuần túy quân sự. Chiều ngày 3, Hồ Chí Minh, đang cơn sốt, phải nằm tiếp Sainteny, cùng với Giám và Nam. Theo báo cáo của Sainteny gửi Valluy, thì trong cuộc hội kiến chiều ngày 3 đó, Hồ Chí Minh đã đổ hoàn toàn trách nhiệm lên đầu người Pháp về những vụ rắc rối ở Hải Phòng và Lạng Sơn, đã tuyên bố giờ đây cần thiết phải trấn an tinh thần mọi người và ông đề nghị các tiểu ban hỗn hợp đã được thành lập tiếp tục công việc của mình; thành lập hai tiểu ban đặc biệt để giải quyết vấn đề Hải Phòng trên phương diện quân sự và thuế quan; và cuối cùng là hai bên quân đội Việt Nam và Pháp trở lại các vị trí của mình trước khi xảy ra những vụ rắc rối. Giám và Nam nhấn mạnh tầm quan trọng của vấn đề này. Sainteny đáp rằng: điểm thứ nhất chấp nhận được, còn điểm thứ hai thì các nhà chức trách Pháp dứt khoát không thừa nhận việc quân đội hai bên trở lại “nguyên vị trí trước kia” và người Pháp sẽ giáng trả mọi cuộc tấn công của Việt Nam bằng những biện pháp đối phó thích đáng. Ông ta kết thúc bản báo cáo gửi Valluy của mình như sau:

“Cảm giác của tôi là ông Hồ Chí Minh và những tay chân trung kiên của ông - tôi nhắc lại: những tay chân trung kiên của ông - sẽ làm tất cả để tránh sự tuyệt giao. Giờ đây tôi chưa thể nào biết được những tay chân đó là ai và họ có những quyền hành nào, không những bên cạnh Chủ tịch, mà nhất là đối với dư luận công chúng. Một điều chắc chắn, là họ cảm nhận sâu sắc chúng ta đang chơi lá bài cuối cùng trước lúc thi hành biện pháp sức mạnh toàn diện. Đó là điều mà tôi cố tình làm cho họ hiểu được, tuy bề ngoài tôi vẫn đóng vai trung kiên hòa giải” (6).

Hôm sau, 4/12, Sainteny làm một cuộc thăm viếng cấp tốc Hải Phòng cùng với Morlière. Ông ta nhận thấy rằng quân đội Pháp “đã hoàn toàn làm chủ tình hình”, nhưng khi máy bay bay là là trên miền châu thổ thì ông ta lại có những suy nghĩ chua chát. Ngày 5, trong một bức điện gửi Pignon, ông ta thông báo:

“Tình hình vẫn luôn luôn căng thẳng. Công việc bố phòng tiếp tục. Việc sơ tán cũng tiến hành dồn dập, biểu hiện qua sự ngưng lại của một bộ phận buôn bán địa phương.

“Báo chí ngày 5/12 rất quyết liệt công bố lời kêu gọi nẩy lửa của Tổng bộ Việt Minh, trong đó có nói: Bọn phản động Pháp đã công khai gây chiến. Chúng ta yêu cầu Chính phủ có những biện pháp dứt khoát. Ý chí của toàn dân không cho phép có một sự nhân nhượng nhỏ nào... Nhất định họ sẽ chiến thắng quân thù (7)...

Vẫn ngày 5, Sainteny có một cuộc hội kiến rất lâu với Giám; sau đó ông ta báo cáo với Valluy:

“Tôi đã tuyên bố... rằng ngoài chuyện giải quyết bằng sức mạnh tổng hợp, tôi không thấy có biện pháp nào nữa cho tình hình hiện tại ngoài việc cải tổ lại hoàn toàn Chính phủ Hồ Chí Minh và thay thế một số bộ trưởng bằng những nhân vật thân Pháp. Sau khi thảo luận khá lâu, Giám tuyên bố sẵn sàng trao cho tôi danh sách các bộ trưởng để chuyển sang cho Chính phủ Pháp. Đáp lại, phải thi hành triệt để hiệp định 6/3... Vấn đề còn lại là tìm biết xem ông Giám có ảnh hưởng như thế nào. Về vấn đề ông ta, cũng như tất cả các nhà lãnh đạo Việt Nam khác, kể cả Chủ tịch Hồ Chí Minh, chúng ta hoàn toàn chẳng nắm được gì” (8 ).

Cùng ngày hôm ấy, Sainteny có gặp viên phó lãnh sự Mỹ tại Hà Nội, O’ Sullivan. Sainteny cho ông này biết rằng người Pháp đang sửa soạn một “hành động cảnh sát” nhằm loại trừ những phần tử bất hảo khỏi Chính phủ Việt Nam, nhưng mà Hồ Chí Minh vẫn làm Chủ tịch. Sainteny giải thích: Chính phủ Việt Nam chỉ còn là đại diện của một nhóm thiểu số trong nhân dân. Người Pháp sẽ để Hồ Chí Minh làm Chủ tịch, nhưng những phần tử chống Pháp sẽ phải ra đi. Một khi cái chính phủ hiện tại đã bị chặt đứt ra từng mảnh rồi, nhân dân Việt Nam có thể tự do lựa chọn lấy một chính phủ theo sở thích, miễn chính phủ đó không chống Pháp là được. Sainteny không thừa nhận rằng sự việc đó nhất định sẽ dẫn tới chỗ thành lập một chính phủ bù nhìn, nhưng O’ Sullivan thì cho rằng sự việc sẽ phải như thế, mặc dù Sainteny ra chiều tin tưởng ở thắng lợi nhanh chóng của Pháp, nhưng O’ Sullivan thì ngược lại, tin chắc chắn rằng những cố gắng của Pháp nhằm loại trừ Việt Minh ra khỏi nước sẽ mất nhiều thì giờ hơn là Sainteny dự kiến (9).

Hơn nữa, hai hôm sau, tức ngày 7/12, viên phó lãnh sự Mỹ, “qua mặt” Sainteny, đã tìm cách bố trí được cho một công chức cao cấp của Bộ Ngoại giao (Mỹ), ông L.A. Moffat đang ở thăm Hà Nội, được tiếp xúc với Chủ tịch Hồ Chí Minh - một cuộc tiếp xúc mà người Pháp sẽ không bao giờ nắm được nội dung. Đi theo Moffat có nhiều nhà báo Mỹ mà sự hiện diện đã nhất thời có tác dụng răn đe đối với một số người Pháp đang sốt ruột nóng lòng. Hà Nội đã gửi một bức thông điệp nào cho Washington chăng?

[chuongxedap]

Lời kêu gọi dư luận công chúng Pháp

Nhất quyết không nhượng bộ trước sức ép của Pháp, ngày 6/12, theo lời khuyên của Giám, Hồ Chí Minh đã qua đài phát thanh gửi một lời kêu gọi đến Quốc hội Pháp. Sau khi đã khẳng định thêm lần nữa “nguyện vọng chân thành của Chính phủ và nhân dân Việt Nam muốn hợp tác trên tình anh em với nhân dân Pháp”, và “nguyện vọng chân thành của Chính phủ và nhân dân Việt Nam muốn làm một thành viên của Liên hiệp Pháp”, Chủ tịch Hồ Chí Minh lên tiếng chỉ trích “một số nào đó những người Pháp ở Đông Dương đang hành động trái hẳn với các hiệp định đã ký kết và tiếp tục thi hành một chính sách bạo lực đối với người Việt Nam”. Và ông kết luận:

“Tôi khẩn thiết kêu gọi Quốc hội và Chính phủ Pháp, để nhân danh những lợi ích tối cao của hai dân tộc Pháp và Việt, Quốc hội và Chính phủ Pháp ra lệnh cho các nhà chức trách Pháp ở Việt Nam phải khôi phục lại ở Hải Phòng và Lạng Sơn tình hình trước ngày 20/11, nhằm thi hành Tạm ước 14 tháng 9 và với mục đích đặt nền móng cho một công cuộc hợp tác Pháp - Việt chân thành và bền vững... Chiến tranh đã làm đổ máu người Pháp và người Việt Nam quá nhiều và đã gây quá nhiều tai họa rồi. Một tình hình như thế không thể nào kéo dài�“Tôi mong ông nói lên rằng đồng bào tôi và tôi thật thà mong muốn hòa bình. Chúng tôi không muốn chiến tranh. Chúng tôi không muốn chiến tranh, và nhân dân Pháp, tôi biết họ vì chính bản thân tôi đã nhận thấy tại Pháp, vì tôi đã thu thập được nhiều bằng chứng tại Paris, nhân dân Pháp không muốn chiến tranh.

“Cuộc chiến tranh này, chúng tôi muốn tránh nó bằng mọi giá. Chúng tôi say mê với nền độc lập của chúng tôi, nhưng là một nền độc lập trong lòng Liên hiệp Pháp. Chiến tranh không có lợi gì, sự nỗ lực khôi phục lại đất nước Việt Nam, cũng như đất nước Pháp, không cho phép những cuộc hiến tế hàng loạt mạng người ấy, những nỗi đau thương ấy.

“Cuộc chiến tranh này, nếu người ta áp đặt cho chúng tôi, chúng tôi đành phải làm. Chúng tôi không phải không biết những gì đang chờ đợi chúng tôi. Nước Pháp có những phương tiện khủng khiếp. Cuộc đấu tranh sẽ tàn bạo, nhưng dân tộc Việt Nam sẵn sàng chịu đựng tất cả chứ không chịu từ bỏ tự do của mình. Nhưng mà tôi hy vọng, tôi hết sức mong muốn chúng ta sẽ không đến nỗi phải làm theo giải pháp này.

“Ông không lạ lùng gì cái giá mà cuộc chiến tranh tái xâm lược sẽ đòi hỏi ở các ông. Tính mạng của hàng nghìn vạn thanh niên Pháp, cần xiết bao cho công cuộc tái thiết non sông; rồi hàng tỉ francs bị ngốn sạch trong khi nền kinh tế của các ông đang trong cơn bệnh hoạn, ốm o... Phải thực tế. Giữ lấy thể diện ư? Mất thể diện ư? Chỉ là những từ, những từ mà người ta đang phóng đại ý nghĩa nó lên quá mức độ ở trên lục địa này. Ông xem, những nhà tài chính của các ông, những nhà kinh doanh của các ông, những con người của các công ty độc quyền - để dùng cái từ thích hợp nhất - tất cả những hạng người đó thực tế hơn tất cả các công chức của các ông nhiều. Chính họ đã hiểu. Những mối quan hệ của chúng ta, tại Paris cũng như tại Hà Nội, giữa những giới kinh doanh Pháp, Việt với nhau, không cần phải đặc biệt nghĩa tình, vẫn là những mối quan hệ xây dựng. Những nhà kinh doanh của các ông là những người thực tế: đồng bạc, lúa gạo, cao su, chuyện vận tải hàng hóa, làm cho họ quan tâm hơn trong một đất nước hòa bình. Chúng ta thử làm chiến tranh xem, tất cả những khả năng mang tính chất xây dựng đó sẽ tan biến đi ngay trong làn khói đen của những đám cháy mà các ông và chúng tôi sẽ gây nên.

“Ông hãy tin tôi. Cả Việt Nam cũng như Pháp đều sẽ không thể nào trả giá nổi cho cái xa xỉ của một cuộc chiến tranh đẫm máu. Xây dựng trở lại trên những đổ nát hoang tàn là một điều thảm họa... Chúng tôi mong muốn hòa bình!” (11).

Cuộc phỏng vấn này chỉ được đăng báo tại Sài Gòn - và chỉ trích đăng từng phần - ngày 11/12. Nhưng, ở Paris, con người đã từng làm người đối thoại đặc cách của Hồ Chí Minh - tướng Leclerc, đã cảm thấy mối nguy cơ. Trong một bản nhận xét, ông ta đã ghi, ngày 5/12:

“… Vấn đề là làm thế nào để đung hòa tối đa lợi ích nước Pháp với lợi ích nước Việt Nam. Điều đó có thể làm được, nhờ sự tồn tại của Chính phủ Hồ Chí Minh.

“Dĩ nhiên chính phủ này trước tiên là thân Annam (tức người Kinh), nhiều người bản xứ chỉ tuân phục nửa vời. Dù sao, Hồ Chí Minh chắc chắn vẫn là hình tượng tiêu biểu cho một kiểu chiến sĩ tiên phong đấu tranh cho độc lập, một chí sĩ yêu nước vĩ đại. Ngoài ra, người ta có thể có được nhiều cái lợi với chính phủ này nếu người ta biết giữ gìn một cách khéo léo những chuyện “thể diện” của họ. Nói tóm lại, không có phương tiện nào để bẻ gãy nổi tinh thần yêu nước của người Việt Nam bằng vũ khí, thì nước Pháp phải bằng mọi cách làm cho lợi ích của mình trùng hợp với lợi ích của nhân dân Việt Nam.

“Ông Sainteny trước hết, rồi đến đai tá Crépin đã hoàn toàn nắm được vấn đề này, nhờ thế mà đạt được nhiều thắng lợi lớn trong thời gian từ tháng 3 đến tháng 8.

“Đành rằng còn nhiều vấn đề nghiêm trọng cần phải giải quyết; đặc biệt ông Hồ Chí Minh không thể quyết định từ bỏ hoàn toàn, không hơn không kém, miền đất Nam Kỳ, như ông đã cho biết tại hội nghị Fontainebleau. Nhưng dù sao thì những vấn đề này, với sự tế nhị và với thời gian, cũng sẽ tìm ra một cách giải quyết.

“Không may, hình như một phương pháp căn bản khác đã được vận dụng trong nhiều tháng nay. Người ta muốn dùng vũ lực để thủ tiêu cuộc kháng chiến Việt Nam, trở lại với những cách làm đã có từ ngày mới bắt đầu xâm lược ngoài ra, người ta không tin ở hiệu quả lãnh đạo của Hồ Chí Minh và “ê kíp của ông” (12).

Bản thông tin này, công bố ngay giữa lúc cuộc khủng hoảng chính trị đang trầm trọng, đã không nhận được một hồi âm nào!

[chuongxedap]

Tiến tới giai đoạn 2 của “Kế hoạch Valluy”

Bộ Chỉ huy quân đội Pháp đã nắm được quyền kiểm soát toàn bộ khu căn cứ Hải Phòng - Vịnh Hạ Long; nhưng hành động ấy đã dẫn kẻ thù đi đến chỗ đặt toàn bộ lãnh thổ còn lại của Bắc Kỳ trong tình trạng phòng ngự và khiến cho sự tiếp tục dễ dàng kế hoạch d’Argenlieu - Valluy trở thành bấp bênh. Ngay trong khi đi kiểm tra Hải Phòng ngày 4/12, Sainteny đã cảnh giác Valluy:

“Công việc cần nghĩ đến trước mắt là giải tỏa trục đường Hà Nội - Hải Phòng đã bị chiếm nhiều điểm. Nếu phát động một cuộc đụng độ tổng thể thì sẽ có nhiều nguy cơ. Trừ phi ông có ý kiến khác, tôi thấy cần thiết và bổ ích là nên chờ đợi để biết rõ lập trường cụ thể của Chính phủ Paris trước khi phát động chiến dịch đó” (13).

Ngày 5/12, Valluy đã hiểu ra rằng không tài nào thuyết phục nổi Hồ Chí Minh loại trừ được những “tay chân cực đoan” của ông và căn cứ vào công việc bố phòng ngày càng tăng của Hà Nội, nếu muốn duy trì được tự do hành động và đi lại thì ông ta phải đạt được những kết quả nhanh chóng. Nhắc lại những chỉ dẫn mới của Paris về sự cần thiết phải có thái độ cứng rắn, Valluy điện cho Sainteny:

… “Những chỉ thị đã trao cho ông khi ông rời Sài Gòn (ra Hà Nội) vẫn là khuôn vàng thước ngọc cho ông trong hành động chính trị ở tình thế hiện nay. Tôi đặc biệt lưu ý ông rằng việc thi hành những mệnh lệnh đã được ban hành trên bình diện quân sự cần phải được tiếp tục. Tôi sẽ nói rõ thêm những điểm sau đây:

“Ông phải tiếp tục cố gắng làm cho Chủ tịch Hồ hiểu rằng sự hòa dịu cần thiết cho việc nối lại đàm phán đòi hỏi ông ta phải xóa bỏ đi những biện pháp phòng ngự cũng như tấn công đã được thiết lập trong thành phố Hà Nội, chẳng hạn việc xây dựng công sự, đặt mìn hay chướng ngại vật, thực ra là nó duy trì nguy cơ xung đột hơn là nó ngăn chặn và chắc chắn sẽ dẫn đến một sự can thiệp của chúng ta nếu như điều kiện an ninh của doanh trại cũng như của thường dân Pháp bị đe dọa. Ông hãy yêu cầu ông ta mở lại con đường và tự do buôn bán của chúng ta trên con đường Hà Nội - Hải Phòng bằng cách nói cho ông ta hiểu rằng chúng ta không thể nào chấp nhận việc kéo dài tình hình này được, bất kể ở trường hợp nào. Khi nào ông nhận được lệnh của Cao ủy tổng chỉ huy quân đội yêu cầu dùng vũ lực để giải tỏa trục đường quan trọng số một này, thì ông chỉ có thể làm theo mệnh lệnh” (14).

Giờ đây, công việc của Valluy là “đặt điều kiện” cho Paris để được Paris “bật đèn xanh” cần thiết cho chiến dịch tiến hành. Ngày 6/12, Valluy gửi cho Thủ tướng nội các, cho Ủy ban Đông Dương và cho đô đốc d’Argenlieu một bức điện quan trọng, bức điện số 1001/EMHC:

“1. Sau những trận mai phục ở Hòn Gai và Bắc Ninh, thì những vụ rắc rối ở Hải Phòng và Lạng Sơn đã làm nổi bật lên một tinh thần chống Pháp mãnh liệt của quân đội Việt Nam. Được huấn luyện trong tinh thần căm thù và khinh bỉ người Pháp, được chỉ huy theo các nguyên tắc của trường võ bị Nhật Bản Sơn Tây, bởi những sĩ quan trẻ, đầy tham vọng, cuồng nhiệt và mù quáng vì kiêu ngạo, những đội quân của một chính phủ độc tài chỉ có thể là đại diện thuần túy cho tình cảm cơ bản đang làm hăng say cả đảng Việt Minh và chỉ đạo đường lối và thái độ chính trị của Chính phủ Hà Nội: Đó là ý muốn tống cổ ra khỏi Đông Dương càng sớm càng hay cái nước Pháp đang cố tình ngăn chặn chủ nghĩa bài ngoại của người An Nam này.

“2. Bằng chứng chúng ta sẽ vận dụng từ nay là hiệp định 6/3 ngay từ đầu bị Hà Nội bóp méo và sự chung sống của hai quân đội trong cùng một trung tâm trên thực tế đã trở nên hoàn toàn không thể được... Mặc cho những cố gắng của chúng ta, hai quân đội vẫn mặt đối mặt với nhau mà chẳng tìm cách gì để hiểu nhau....

“Từ hai tháng nay. Chính phủ Hà Nội đã có một sự phản ứng mãnh liệt ngày càng tăng với mối thiện cảm của dân thường đối với người Pháp mà chính phủ coi như một mối nguy cơ nghiêm trọng.

“3. Cái chiến dịch căm thù và nói xấu ấy đã có những tiếng đội sâu xa trong quân đội Việt Nam và những tổ chức bán quân sự của Đảng, và đã gây ra các vụ rắc rối ở Hải Phòng và Lạng Sơn. Mấy ngày nay, tại ngay trung tâm Hà Nội các nhà chức trách Việt Nam đang khẩn trương thi hành những biện pháp quân sự, như xây lô cốt, chuẩn bị chướng ngại vật, đặt mìn. chĩa nòng súng cối vào những chỗ đóng quân của Pháp... Đây chỉ mới, theo ý tôi hiểu, là những biện pháp thận trọng. Tuy nhiên, sự kích động cuồng loạn của tuyên truyền Việt Nam có thể châm lửa vào thuốc súng, dễ dàng hơn cả ở Hải Phòng và Lạng Sơn. Lúc đó thời quân đội ta sẽ khó lòng mà cứu nguy kịp thời cho các thường dân Pháp và có thể như ở Hải Phòng sẽ phải chịu nhiều thiệt hại ban đầu. Trong tình thế hiện nay, để bảo đảm việc tiếp tế cho Hà Nội, điều cốt yếu - tôi nói điều cốt yếu - là phải làm sao chỉ trong vài ngày mở thông con đường Hà Nội - Hải Phòng mà người Việt Nam đã cấm bằng cách đặt chướng ngại vật, phá hoại và cắt đứt nhiều đoạn giữa Hải Dương với Hải Phòng.

“4. Nỗi lo lắng sâu sắc của tướng Morlière, không muốn làm cho tình hình địa phương thêm căng thẳng do những biện pháp đối phó chính đáng, thậm chí cần thiết, từ đây không thể còn chấp nhận được nữa. Tôi ra lệnh cho các nhà chức trách Pháp ở Hà Nội phải chỉ trích phía Việt Nam tính chất khiêu khích của những việc bố phòng quân sự đó và sự cần thiết về phía chúng ta phải có những hành động đối phó thích đáng. Đặc biệt, trong trường hợp mà con đường bộ Hà Nội - Hải Phòng không được mở lại một cách tự nguyện thì tôi sẽ buộc lòng phải dùng sức mạnh. Trong giả thiết này, thì hành động của chúng ta sẽ khởi phát từ Hải Phòng, để cố gắng một lần cuối cùng giới hạn cuộc xung đột lại trong phạm vi một địa phương thôi.

“5. Những cơ may giới hạn cuộc xung đột lần này rất ít ỏi, và tôi có nhiệm vụ phải thông báo cho Chính phủ biết về tính tất yếu của sự tuyệt giao mà lòng căm thù và thiếu thiện chí của Chính phủ Hà Nội đem lại.

Với tư cách là chỉ huy tối cao của quân đội, tôi phải nhận định rằng bắt đầu từ tháng 2/1947 chúng ta sẽ bước vào một giai đoạn mà tình hình quân sự, do việc thay quân, sẽ diễn ra ngày một bất lợi hơn tình hình ngày hôm nay. Ở miền Bắc, chúng ta sẽ không có những đội quân thiện chiến nữa. Khí hậu cũng như địa hình không thuận tiện cho các cuộc hành quân. Quân đội Việt Nam vừa mới trải qua một thất bại thấm thía, đến lúc đó sẽ phục hồi tinh thần chiến đấu tiến công dưới tác động của sự tuyên truyền. Họ sẽ biết uốn nắn phương pháp chiến đấu trên đường phố thích nghi với những phương tiện mà chúng ta vừa đem ra sử dụng và không còn có tác dụng bất ngờ đối với họ nữa. Họ sẽ có đủ thời giờ tăng thêm vũ khí và thêm người.

“6. Trong tình huống mà Chính phủ Hà Nội hiện nay đang lâm phải do hành động quá sớm của các cấp chỉ huy quân đội, vẫn còn lại một cơ may để tránh xung đột. Cần phải làm cho những phần tử cực đoan mất hẳn mọi hy vọng dùng bạo lực và khủng bố để áp đặt chế độ độc tài của chúng lên Đông Dương và đuổi quân đội Pháp đi một khi sự quân bình lực lượng đã bị đảo lộn. Muốn vậy, nó đòi hỏi Chính phủ Pháp phải lớn tiếng và quả quyết khẳng định, thông qua một sự tăng cường cố gắng quân sự, ý chí rắn rỏi và bình tĩnh sẽ ở lại Đông Dương và coi việc lập lại nền hòa bình và trật tự cho nhân dân Liên hiệp Pháp như là điều kiện đầu tiên của quyền tự do chân chính của mình” (15).

Bức điện này đến Paris ngày 7/12, buổi tối thì được phát thanh. Nhưng Paris đang giữa cuộc khủng hoảng chính trị. Cuộc tranh giành quyền lực giờ đây đang diễn ra khá quyết liệt giữa các đảng phái; bởi vì người ta đang cần thay thế nội các Bidault bằng một nội các mới phản ánh đúng phe đa số mới trong Quốc hội... Sự bế tắc sẽ còn kéo dài vài ngày nữa.

Tại Hà Nội, các lãnh tụ Việt Nam vội vàng gửi một tín hiệu sang Paris. Ngày 7/12, Hồ Chí Minh gửi cho Vincent Auriol - vừa được tái cử Chủ tịch Quốc hội - một thông điệp chào mừng:

“Nhân danh Chính phủ và nhân dân Việt Nam, chúng tôi xin nhiệt liệt chúc mừng Ngài được tái cử, dấu hiệu sự thống nhất vững bền của nước Pháp. Chúng tôi hy vọng thiết tha rằng dưới sự che chở của nội các mới, phương pháp bạo lực hiện đang được sử dụng đối với Việt Nam sẽ chấm dứt và thực sự bắt đầu một chính sách hợp tác trung thực giữa nước Pháp và nước Việt Nam đang đoàn kết với nhau trong cùng một lý tưởng bình đẳng và thân ái. Chúc mừng chân thành. Hồ Chí Minh” (16).

[chuongxedap]

Lời cảnh cáo của đô đốc Barjot

Bằng bức điện 1001/EMHC nói trên đây, chắc là Valluy đã hy vọng sẽ nhận được làm hồi âm một “ngọn đèn xanh” cho cuộc hành quân dự định. Cục lưu trữ chưa để lộ cho công chúng bức thư trả lời của ông đô đốc, nhưng chắc chắn nó mang dấu hiệu của sự khôn ngoan: Georges Bidault, thực ra sẽ không còn đứng đầu Chính phủ nữa. Lập tức Valluy phản ứng. Bức điện ngày 8 gửi cho Sainteny là một bằng chứng:

“Bằng máy bay đặc biệt thứ hai 9/12, đại tá Le Puloch sẽ mang chỉ thị của tôi ra cho ông. Chờ thời” (17).

Trong một bản nhận định phương hướng ngày 8/12, Valluy bỗng dưng thú nhận:

“Quân số không cho phép chúng ta giải quyết tại Bắc Kỳ hiện nay những vấn đề nhân sự sẽ nẩy sinh cùng một lúc nếu như một cuộc xung đột chung xảy ra. Chúng ta chỉ có thể giải quyết được sau khi đã nhận được phần nào những viện binh của chính quốc gửi sang, có nghĩa là vào khoảng 15/1/1947... Cho đến ngày mà viện binh đến, điều quan trọng là tránh đừng mở rộng cuộc xung đột”.

Xa hơn, ông ta gợi ý “đòi Chính phủ Việt Nam cho thông con đường Hà Nội - Hải Phòng, đáp lại, quân đội Pháp sẽ rời Phủ Lạng Thương, Bắc Ninh và Nam Định” (18 ). Ngoài ra, do sáng kiến tự động hoặc theo gợi ý của d’Argenlieu, Valluy thông báo cho d’Argenlieu rằng ông ta cử đại tá Le Puloch sang Paris gặp d’Argenlieu bằng chuyến máy bay ngày 11¹ (19).

Một sự trao đổi thư từ nào đó cho phép người ta nắm được một khía cạnh khá tế nhị của tình hình. Hôm trước, tức ngày 7/12, Pignon từ Sài Gòn đã điện cho Sainteny:

“Ưu tiên tuyệt đối. Chuyển bằng radio quân sự thành. Dành riêng tuyệt đối, của Pignon gửi Sainteny. Tôi được thông báo từ nguồn tin tuyệt đối đáng tin cậy rằng lệnh tổng khởi nghĩa ở miền Nam sẽ được ban ra trong một thời gian rất ngắn qua một lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ truyền đi trên làn sóng điện của Đài phát thanh Bạch Mai.

“Tự ông xét đoán lấy những hậu quả mà những biện pháp đối phó của chúng ta có thể mang lại; nhưng tôi nghĩ, về phần tôi, cái tình hình mà chúng ta đã chấp nhận tại Nam Kỳ để gửi tăng viện ra cho miền Bắc đòi hỏi phải dùng sự cố kỹ thuật để phá đài phát thanh Bạch Mai” (20).

Sainteny đã điện trả lời ngay ngày hôm sau:

“Tuyệt mật. Dành riêng tuyệt đối, của Sainteny gửi Pignon.

“Dự kiến vô hiệu hóa Đài phát thanh Bạch Mai đã được xem xét nhiều lần. Thấy rằng nếu dùng biện pháp sự cố kỹ thuật để phá thì cũng chỉ vô hiệu hóa được một thời gian rất ngắn thôi. Đang nghiên cứu lại vấn đề hết sức tỉ mỉ. Biện pháp duy nhất có hiệu quả trước mắt là chiếm đóng hoặc phá hủy “bằng hành động quân sự”.

“Trong tình thế hiện tại, tôi nghĩ rằng mọi sự can thiệp kiểu này sẽ dẫn đến một sự bùng nổ lớn mà trước mắt chúng ta đang cố tránh. Cảm giác của tôi vẫn là, vừa gây căng thẳng tinh thần, Chính phủ Việt Nam vừa muốn tránh cái điều xấu nhất. Chắc là ông Hồ đã sẵn sàng bản tuyên bố tổng nổi dậy trong tay, nhưng chỉ công bố song song với việc mở rộng những cuộc hành quân trên miền Bắc. Không phủ nhận mối nguy hiểm mà lời kêu gọi được truyền đi qua làn sóng điện ấy sẽ đem lại, ông không nghĩ rằng để cho ông Hồ phương tiện tiến hành cái hành vi thù địch mà cả thế giới sẽ nghe thấy đó sẽ cung cấp cho chúng ta một lời biện hộ có giá trị về sự phản ứng mạnh mẽ và dứt khoát của chúng ta sao? Hơn nữa, chắc chắn là chúng ta có chiếm đoạt mất của ông ta cái đài Bạch Mai đi chăng nữa, thì ông Hồ vẫn luôn luôn nắm trong tay những phương tiện thông tin của quân đội Việt Nam để truyền đi mệnh lệnh của mình”.

Tuy nhiên, tại Paris, nơi mà cuộc khủng hoảng chính trị vẫn chưa được giải quyết, Ban tham mưu của Bộ Quốc phòng phân tích một cách lạnh lùng tình hình Đông Dương và phát đi, ngày 8/12, một bản “Thông báo nghiên cứu số 46” (mật) nhan đề “Tình hình đã dẫn đến cuộc hành quân bắt đầu ngày 20/11 tại Bắc Kỳ”, mà tác giả là đô đốc Barjot. Trong tài liệu, rất giàu dữ kiện và suy nghĩ này, Barjot nhấn mạnh rằng sau khi ký Tạm ước, những chỉ thị gửi cho d’Argenlieu là tập trung vào vấn đề Nam Kỳ bằng cách khai trương một đường lối chính trị mới và cố gắng ép buộc Hà Nội rút quân. Vậy mà, ông viết tiếp, “những chỉ thị cụ thể... đó đã không được áp dụng. Ngược lại, người ta thấy đô đốc d’Argenlieu ngày càng tập trung chú ý đến Bắc Kỳ”. Barjot ngoài ra còn ghi nhận rằng, ngay từ 19/10, d’Argenlieu đã cho rằng “không nên loại trừ cái giả thiết là Chính phủ Hà Nội sẽ tiến hành một hành động bạo lực”, đồng thời đã nêu lên sự cần thiết phải có “một cuộc trả đũa tức thời... tại Hà Nội và tại Trung Kỳ”² và xin khẩn trương chuẩn bị những viện quân để gửi sang.

“Cần chú ý rằng kế hoạch hành quân chống Hải Phòng - tài liệu mà bên Việt Nam đã nắm được, do đại úy Dercourt ký - được đề ngày 21 tháng 10, tức là hai ngày sau bức điện của đô đốc d’Argenlieu được nhắc lại trên đây, và nhấn mạnh sự cần thiết phải có một sự trả đũa ngay đối với Hà Nội”.

Barjot viết tiếp: Ngày 27/11, Valluy đã ra lệnh cho tướng Morlière buộc Chính phủ Hà Nội “phải rút hết quân đội Việt Nam ra khỏi vùng lân cận Hải Phòng trong một chu vi nhất định” - dòng chữ này đã được Barjot gạch chân; Barjot nhận xét rằng chính sự việc này dẫn đến kết quả là Hà Nội đã đặt toàn bộ khu vực châu thổ vào trạng thái phòng vệ. “Một cuộc tổng nổi dậy đang được chuẩn bị - Barjot viết. Ông còn nêu rõ lên là ngày 28/11, “thủ lĩnh quân nổi loạn Nam Kỳ” là Nguyễn Bình đã khuyên Giáp quyết liệt kháng chiến ở Bắc Kỳ và ngày 30, Giáp đã trả lời Bình rằng “tất cả các mặt trận Nam Bộ sẽ nhất tề tiến công cùng một lúc ngay khi nào Pháp tiến công Hà Nội”. Như vậy (Barjot nhấn mạnh) “chính là một cuộc tổng nổi dậy trên cả hai mặt trận đang sửa soạn, trên mặt trận Bắc Kỳ và trên mặt trận Nam Kỳ... Bởi người ta đang đi đến một cuộc thử thách bằng vũ lực, cho nên cần phải đánh giá đúng đắn lực lượng của kẻ thù.

Barjot miêu tả “những cố gắng phi thường và cái tài của Giáp chỉ trong vòng một năm thôi mà đã thành công trong việc xây dựng một công cụ (quân đội, LND) có khả năng làm chỗ dựa vững vàng cho một chính sách không nhân nhượng chút nào đối với nước Pháp”, và ông đặt vấn đề:

“Bộ chỉ huy Pháp có ý thức được sức mạnh của quân đội Việt Nam trước khi lao mình vào một cuộc thử thách vũ lực hay không? Ngoài ra, khi nhận chĩa mũi nhọn thử thách vũ lực này vào Bắc Kỳ, Bộ chỉ huy có thỏa thuận để lại ở Nam Kỳ những di căn của chiến tranh du kích hay không?

“Có lẽ không nên đánh giá quá sớm việc không thi hành mệnh lệnh của Paris bằng cách tước vũ khí những đạo quân gốc gác Bắc Kỳ trong chừng mực nào đó là một sai lầm phán đoán của các nhà đương cục Pháp tại Đông Dương. Thế nhưng bức điện ngày 1/10/1946 đã hết sức cụ thể. Ngược lại, bộ chỉ huy địa phương (Đông Dương, LND) lao mình vào một chính sách “đánh vào đầu não” lực lượng quân sự Việt Nam. Việc phong tỏa cảng Hải Phòng chắc chắn phải dẫn đến kết quả là tập trung và quy tụ mọi cố gắng quân sự của Việt Nam vào vùng châu thổ Bắc Kỳ”... (21).

Tại Paris, cuộc khủng hoảng chính trị vẫn chưa được mở nút; Georges Bidault vẫn tiếp tục giải quyết công việc thường ngày, bèn quyết định trao lại cho ông đô đốc những chỉ thị chính trị chung chung đã dự kiến từ trước. Một cuộc họp đặc biệt của Ủy ban Liên bộ về Đông Dương ngày 10/12, đã thông qua văn bản những chỉ thị đó.
_________________________________________
1. Ngày 1/1/1947, Valluy sẽ viết rằng: ngày 9/12 ông ta đã trực tiếp gặp tướng Morlière để khuyên Morlière đối lại với những biện pháp khiêu khích của Chính phủ Hà Nội nên có một thái độ cứng rắn hơn và không được để cho họ lợi dụng sự bị động của mình mà tăng cường những công việc càng ngày càng đe dọa an ninh của thường dân và quân đội Pháp. Tiếng Latin trong nguyên văn: “manu militari” bằng hành động quân sự.
2. Barjot gạch chân để nhấn mạnh.

[chuongxedap]

Bidault và Moutet “hãm phanh”

Tuy nhiên, ngày 12/12, Bidault, vẫn là Thủ tướng nội các trực tiếp trả lời cho Valluy:

“Qua bức điện số 1001 ngày 6/12, ông đã báo cáo cho tôi biết về tình hình ngày càng trở nên căng thẳng hơn tại Bắc Kỳ. Chính phủ sẽ gửi cho ông trong một ngày rất gần những chỉ thị về vấn đề này. Những chỉ thị này đã được nghiên cứu cùng với ông Cao ủy chính thức. Tuy nhiên tôi muốn nhấn mạnh rằng tôi đã hết sức ngạc nhiên trước lời lẽ bức điện của ông nói trên, đề cập tới một tình thế bi đát mà trong các công văn thư từ trước của ông không hề gợi lên một nét nhỏ nào” (22).

Những chỉ thị được thông báo trên đây, do Moutet ký và đề ngày 11/12, đã được gửi đi ngay lập tức:

“Gửi Cao ủy Sài Gòn - tiếp theo điện 1001/EMHC của ông.

“Thứ nhất: Tình hình hiện tại của nước Pháp không cho phép nghĩ đến vấn đề tăng quân số. Chi phí bỏ vào việc này có thể sẽ là một trở ngại tuyệt đối cho việc phục hưng nền tài chính của đất nước, chưa nói đến những khó khăn khác thuộc phạm vi nội bộ và cả phạm vi quốc tế nữa. Tuy nhiên Chính phủ sẽ làm những gì có thể làm để giúp đỡ ông. Tuy rất hiểu rằng có được một đạo quân viễn chinh đông đảo hơn sẽ giúp ông tiến hành dễ dàng hơn một chính sách thỏa thuận, Chính phủ vẫn yêu cầu ông chỉ nên dựa trên quân số hiện tại sẵn có.

“Thứ hai: Như vậy, chính sách vẫn thi hành đối với Việt Nam không được lôi cuốn chúng ta vào những cuộc hành quân đòi hỏi phải có quân số tăng cường mới có thể đi đến kết quả.

“Thứ ba: Vả chăng, Chính phủ nắm được một cách rất chính xác cái hào hứng đầy hiểm nguy do Việt Minh phát động tại Hà Nội và tại xứ Bắc Kỳ. Nhưng Chính phủ bác bỏ bất cứ sáng kiến nào nhằm mục đích hoặc tác dụng đánh bật cá nhân Hồ Chí Minh ra khỏi mọi quyền hành. Bởi vì kết quả của việc “lật đổ” ấy sẽ là một thời kỳ tranh giành quyền bính tầm thường mà cuối cùng chỉ có lợi cho những con người không chờ đợi tương lai mình duy nhất từ tay nước Pháp. Chính phủ không thể lưu ý ông quá nhiều vào cái khía cạnh nguy hiểm này và vào sự hoán chuyển ảnh hưởng có thể phát sinh từ đó.

“Thứ tư: Tuy vậy, điều này không dẫn Chính phủ đến chỗ quan niệm rằng ông phải chịu đựng lậu hơn nữa cái tình hình đã bị tạo nên cho ông ở tại Bắc Kỳ. Việc tăng cường quân đội, việc mua lậu vũ khí và bao nhiêu sự kiện khác nữa là bấy nhiêu bằng chứng vi phạm hiệp định của phía Việt Nam và làm nên một mối nguy cơ trông thấy. Lòng tin cậy lẫn nhau mà Hà Nội đòi hỏi cho họ chưa bao giờ tỏ ra hão huyền như ngày hôm nay, và đó là do lỗi của họ.

“Thứ năm: điều đầu tiên phải làm là giao cho Sainteny trách nhiệm loan báo cho Hồ Chí Minh biết rằng tình hình không thể nào tồn tại như thế này mâi được. Nếu ông ta còn đủ uy tín để cải thiện tình hình thì ông ta hãy nên làm đi. Nếu ông ta không đủ điều kiện làm thì ông ta nên thừa nhận như vậy để chúng ta tìm cách giúp cho ông ta ra khỏi tình huống khó khăn. Nếu trong cả hai trường hợp, ông ta không xứ lý đúng lời khuyên này thì ông ta nên biết rằng sự xúc động của phần đông dư luận Pháp sẽ gây ra những điều phản ứng nặng nề không thể nào tránh khỏi. Ông ta nên hiểu rằng trên thực tế chúng ta coi như điều cơ bản để cải thiện tình hình hiện nay là loại trừ những phần tử cực đoan ra khỏi chính phủ của ông ta và cái việc này đối với chúng ta không thể nào trì hoãn được nữa.

“Thứ sáu: Chính phủ nhất thiết phải nắm được kết quả cuộc vận động này trước khi quyết định trong điều kiện và chừng mực nào chúng ta có thể phải sử dụng đến một hành động quân sự. Vậy yêu cầu ông điện cho tôi ngay khi có thể hiện được. Trong mọi tình huống, lúc này hơn bất cứ lúc nào, chúng ta cần phải hoàn toàn chỉnh đốn lại đường lối chính sách của chúng ta tại Nam Kỳ¹ theo phương hướng các chỉ thị đã ban hành và vừa được Chính phủ khẳng định bằng văn bản gửi cho ông Cao ủy...” (23)

Người ta không biết Valluy có chuyển bản chỉ thị này cho Sainteny hay không, cũng chẳng biết ông ta có uốn nắn lại chính sách của ông ta hay không.

Tình cờ mà ngày hôm ấy, 12 tháng 12, cuộc khủng hoảng chính trị ở Pháp bỗng nhiên được cởi nút.
______________________________________
1. Cuộc khủng hoảng nội các cũng vừa chấm dứt tại Sài Gòn, khi một nhân vật tai mắt của đạo Cao Đài, Lê Văn Hoạch, ngày 6/12 được bầu làm thủ tướng chính phủ thay Nguyễn Văn Xuân.