Thất bại lớn nhất của Zhukov - D. Glantz

[chiangshan]

TRẬN ĐÁNH GIÀNH URDOM

30 tháng 11 đến 3 tháng 12

Ngay trước bình minh ngày 30 tháng 11, Thiếu tướng Zygin, Tư lệnh Tập đoàn quân 39 họp với các đồng sự tại sở chỉ huy mới ở Pozdniakovo, phía bắc thị trấn Urdom không đầy 10 ki-lô-mét (Bản đồ 14). Bộ đội của Zygin đã không chiếm được Urdom trong nhiều ngày, và những lời nhắc nhở cũng như đe dọa của Zhukov và Purkaev trong tối hôm qua vẫn còn vang trong tai ông. Zygin phải chiếm Urdom và phải làm điều đó sớm. Sáng nay, có mặt trong sở chỉ huy có Đại tá Sazonov và Il’ichev ở Sư đoàn bộ binh 373 và 348 cùng Đại tá Malygin chỉ huy Lữ đoàn xe tăng 28 và 81 của tập đoàn quân.⁶⁴ Nhiệm vụ chung của họ là lên những chi tiết cuối cùng cho một kế hoạch đập tan hệ thống phòng thủ của quân Đức ở Urdom trong ngày hôm đó. Phương án của Zygin khá đơn giản và huy động tối đa lực lượng thiết giáp đã bị tiêu hao của Tập đoàn quân 39. Trong khi Sư đoàn bộ binh 348 và 135 tiến công phòng tuyến phía tây và đông thị trấn, 1 trung đoàn thuộc Sư đoàn bộ binh 373 cùng số xe tăng còn lại của Malygin, dẫn đầu bởi vài xe tăng hạng nặng KV sẽ thực hành đánh vu hồi.

Trận đánh sau đó kéo dài suốt cả ngày, nhưng trước sự nhẹ nhõm của Zygin, nó đã thành công. Những chiếc KV của Đại tá Malygin tiến được tới ngoại vi thị trấn và bất chấp hỏa lực dữ dội của quân Đức, chúng lần lượt xóa sổ từng lô cốt địch. Quân Đức điều thiết giáp dự bị tới nhưng không thể chặn bước tiến của bộ đội Xô-viết. Với cái giá phải trả là hơn một nửa số xe tăng còn lại, đến sẩm tối 2 lữ đoàn dưới quyền Malygin và các đơn vị bộ binh đi cùng đã đánh bật quân Đức ra khỏi thị trấn đổ nát. Tuy vậy, dù Hồng quân đã nỗ lực không ngừng, đối phương vẫn giữ được dọc theo con đường phía đông và phía tây thị trấn.⁶⁵ Quan trọng hơn, trận đánh ác liệt đã tiêu hao sức mạnh còn lại của Tập đoàn quân 39 đến mức Zygin buộc phải hủy bỏ mọi cuộc tiến công cho đến khi có cơ hội để củng cố và tăng viện cho bộ đội.

Ở vị trí của Đại tướng Hilpert, Tư lệnh Quân đoàn XXIII, việc Urdom thất thủ là một kết quả tất yếu. Đêm hôm trước ông đã đi đến quyết định là sẽ tiến hành phòng thủ theo kiểu hình thức nhưng sẽ không cho phép quân số quý giá của mình bị xóa sổ trong những trận đánh giành giật từng ngôi nhà của thị trấn. Ông đã xây dựng một phòng tuyến mới dọc theo con đường ở phía đông và tây Urdom. Trong suốt trận chiến ở đây, các bộ phận thuộc tiểu đoàn xe tăng, tiểu đoàn công binh và tiểu đoàn trượt tuyết của Sư đoàn Grossdeutschland đã kháng cự quyết liệt và bị thương vong nặng nhưng cũng phá hủy được 25 xe tăng đối phương. Tối 30 tháng 11 sau khi giao tranh kết thúc, các đơn vị của Sư đoàn Grossdeutschland được thay thế bởi các đơn vị tái triển khai thuộc Sư đoàn bộ binh 206 và số bộ binh thiết giáp trở lại thuộc sư đoàn.⁶⁶ Quả thực, Đại tướng Hilpert vẫn còn đang quan tâm hơn về tình hình bên cánh phải - nơi có thể quan sát được hoạt động chuyển quân nhộn nhịp của Liên Xô trong các bàn đạp phía tây Rzhev và nam sông Volga hơn là việc mất Urdom.

Lo ngại của Hilpert là có cơ sở, vì ngày hôm trước Đại tướng Purkaev, Tư lệnh Phương diện quân Kalinin và Thượng tướng Konev, Tư lệnh Phương diện quân Tây đã nhận được lệnh từ Zhukov cho khởi động các khu vực tác chiến mới phía tây Rzhev. Đặc biệt, Purkaev sẽ chuyển trọng tâm tiến công sang khu vực Zaitsevo trên cánh trái của Tập đoàn quân 39, nơi Zygin đã tạm thời giành được thắng lợi ở đầu chiến dịch. Đồng thời Konev sẽ tổ chức lại lực lượng Tập đoàn quân 30, vừa để tăng cường cho mũi đột kích mới của Zygin và vừa để tiến hành một đòn đánh lớn trên hướng đông nhằm phối hợp với Zygin. Câu hỏi duy nhất còn lại là khi nào việc tổ chức hoàn thành và có thể bắt đầu tiến công. Hiển nhiên là Zhukov muốn bắt đầu sớm, nhưng bất chấp điều đó, việc bố trí lại cần phải có thời gian.

Do những khó khăn trong chuyện này và sự mất kiên nhẫn của Zhukov, các cuộc tiến công diễn ra một cách rời rạc khi cả Purkaev và Konev đều tìm cách cải thiện vị trí của họ trước khi đòn đột kích chung mở màn. Bản thân điều này đã báo động cho quân phòng thủ Đức và giúp họ có thời gian điều chỉnh lại lực lượng nhằm đối phó với những mối nguy mới. Quá trình tập kết phức tạp bắt đầu hôm 2 tháng 12 và sau đó được đẩy nhanh hơn. Trong khi đó bộ đội Xô-viết ở các khu vực tiến công đã được lên kế hoạch cũng như những nơi khác tiếp tục mở những trận đánh cục bộ.

Ngày 3 tháng 12, Lữ đoàn bộ binh 101 được Lữ đoàn cơ giới 46 hỗ trợ tiến công từ mũi nhọn ở Trushkovo về phía tây, dọc theo con đường dẫn tới Zaitsevo. Quân Đức đẩy lui được đòn đánh dữ dội này nhưng chỉ sau khi viện binh từ Trung đoàn bộ binh 451 Sư đoàn bộ binh 251 Đức bên cạnh đến với Trung đoàn xung kích 11 Sư đoàn cơ giới hóa 14 đang bị uy hiếp mạnh. Ngay khi quân Đức đang phải đối phó với mối đe dọa đó, Sư đoàn bộ binh 359 và 380 Xô-viết tiến công các vị trí ở phía đông gần Gnezdovo tại nơi tiếp giáp giữa Sư đoàn bộ binh 251 và 87 Đức. Sau một đợt pháo hỏa chuẩn bị ngắn ngủi nhưng dữ dội, bộ binh Hồng quân chọc thủng tuyến phòng ngự tiền tiêu và chuyển thêm pháo binh tăng cường cho đầu cầu bên bờ nam sông Volga. Khi mũi đột kích vào khu vực Sư đoàn bộ binh 87 Đức bị cản lại, Sư đoàn bộ binh 359 Xô-viết tiến đánh Trung đoàn xung kích 459 trên cánh phải của Sư đoàn bộ binh 251 Đức. Đến tối, mũi tiến công này cũng thất bại.⁶⁷

Đối với Đại tướng Hilpert ở sở chỉ huy Quân đoàn XXIII, một thực tế rõ ràng đang xuất hiện. Khi quân Đức đối phó với một mũi tiến công bằng cách điều chuyển lực lượng dự bị tới nơi bị uy hiếp, quân Nga sẽ tấn công vào khu vực lân cận, thường là nơi mà phía Đức thường rút bớt quân. Hậu quả chung là gây ra sự suy yếu trên tuyến phòng thủ phía tây Rzhev. Do vậy Hilpert dự đoán đó sẽ là nơi đối phương mở đợt đột kích lớn tiếp theo.

[chiangshan]

Bản đồ 14. Tình hình từ ngày 29 tháng 11 đến 5 tháng 12 năm 1942: Khu vực Molodoi Tud.

[chiangshan]

4-6 tháng 12

Khi Purkaev và Konev lên kế hoạch cho đợt tiến công mới, tình hình toàn cục thay đổi đột ngột, khiến chúng trở nên quan trọng hơn rất nhiều. Đến 4 tháng 12, rõ ràng hướng tiến công của cả Tập đoàn quân 20 và 41 đều đã bị chặn lại. Tập đoàn quân 20 không thể tiếp tục nếu không được tăng cường đáng kể, còn Tập đoàn quân 41 chỉ làm được nếu tìm ra cách nào đó thu hút viện binh Đức khỏi khu vực Belyi. Mặc dù Tập đoàn quân 22 đã khoét được một lỗ lớn vào chu vi phòng thủ Rzhev nhưng đột phá khẩu này không thể khai thác tiếp được trừ khi và đến khi các đơn vị dự bị Đức cũng bị hút khỏi khu vực. Khi Zhukov xem xét kỹ lưỡng phòng tuyến kiên cố của kẻ địch quanh mấu lồi Rzhev, ông nhận định nơi yếu và dễ bị tổn thương nhất lúc này là ở phía bắc và tây Rzhev. Mặc dù tại đây trận đánh đã gây nhiều thương vong và quân đội Xô-viết tiến lên khá chậm nhưng Tập đoàn quân 39 do Zygin chỉ huy đang tiến chắc và bằng cách đó ông đã thu hút hầu hết lực lượng dự bị đối phương ở phía bắc. Điều đó có nghĩa là khi quân Đức ở khu vực thứ yếu của Tập đoàn quân 39 khá yếu, có khả năng trong khu vực của Tập đoàn quân 30 bên cạnh chúng còn yếu hơn. Do vậy Zhukov quyết định  là một đòn đánh ở hai khu vực này có thể sẽ phá vỡ hệ thống phòng thủ và khiến toàn bộ phòng tuyến “xếp từ những lá bài” sụp đổ. Quan trọng nhất, nếu nó thành công ông có thể tiếp tục chiến dịch tại những khu vực then chốt. Giữa lúc cân nhắc lại toàn bộ chiến dịch, Zhukov đưa ra các mệnh lệnh mới cho Purkaev và Konev để chuẩn bị khởi động những trận đánh quan trọng. Nó sẽ diễn ra theo 2 giai đoạn. Trong giai đoạn 1, dưới sự hỗ trợ của những trận tiến công nghi binh từ đầu cầu Volga, Tập đoàn quân 39 và một số sư đoàn của Tập đoàn quân 30 tập trung trong khu vực Urdom-Zaitsevo và từ đây ngày 7 tháng 12 họ sẽ tiến về phía nam tới đường Rzhev-Olenino. Nó đươc lên thời gian biểu để trùng với đòn đột phá cuối cùng của Tập đoàn quân 22 do Iushkevich chỉ huy tới đường Olenino-Belyi. Khi giai đoạn này gần kết thúc, giai đoạn 2 sẽ mở màn. Lúc này Tập đoàn quân 30 được những lữ đoàn xe tăng nguyên vẹn yểm trợ sẽ đột kích từ bàn đạp sông Volga ở phía đông và tham gia cuộc tiến công chung nhằm đè bẹp toàn bộ quân Đức dọc theo mặt bắc của mấu lồi Rzhev.

Sau khi những mệnh lệnh đầu tiên được đưa ra, Tập đoàn quân 39 của Zygin bắt đầu các hoạt động nghi binh bằng cách đưa các bộ phận thuộc Sư đoàn bộ binh 178 của Thiếu tướng Kudriavtsev vào chiến đấu ở nam Gliadovo. Cùng thời gian đó, Lữ đoàn bộ binh 130 và Sư đoàn bộ binh 359 thuộc Tập đoàn quân 30 sẽ tiến công từ đầu cầu phía nam sông Volga. Trong thời tiết nhiều nắng, nhiệt độ 8^oC, không quân Đức đã oanh tạc dữ dội các đơn vị Xô-viết đang xung phong và bẻ gãy đợt công kích, mặc dù Hồng quân chiếm được một phần nhỏ lãnh thổ dọc con đường tới Chertolino sau khi mất 7 xe tăng. Bộ đội Liên Xô tiếp tục tiến đánh vào hôm 5 và 6 tháng 12, đẩy lùi được quân Đức ở vài nơi nhưng không thể tạo ra đột phá lớn.

Sư đoàn bộ binh 251 Đức đã giữ vững thành công mà chỉ mất một phần nhỏ trận địa nhưng Trung tướng Burdach - sư đoàn trưởng vẫn thấy lo lắng hơn về cánh phải của ông ở hai bên bờ sông Volga mà quân Nga đang dồn về. Trên cánh phải của họ, Sư đoàn bộ binh 78 vẫn cầm chân thành công Hồng quân ở một đầu cầu bên bờ nam, điểm xuất phát của nhiều cuộc tiến công cục bộ lúc trước. Tuy vậy quân Nga đã tăng cường cho đầu cầu một lượng đáng kể pháo binh và quá trình chuẩn bị cho một đợt đột kích lớn mới của họ đang trở nên rõ ràng hơn. Do vậy để đơn giản hóa chỉ huy và tăng hiệu quả đối phó, Đại tướng Weiss, Tư lệnh Quân đoàn bộ binh XXVIII chuyển giao bộ phận cánh trái của Sư đoàn bộ binh 87 cùng với đầu cầu nhỏ nhưng nguy hiểm của quân Nga sang quyền quản lý của Quân đoàn bộ binh XXIII và Sư đoàn bộ binh 251. Lúc này, kể từ ngày 6 tháng 12, Trung tướng Burdach sẽ nắm toàn bộ chiến sự nam sông Volga từ Gliadovo tới tây Rzhev. Để hỗ trợ những đơn vị phía trước đang bị uy hiếp, Burdach thành lập một tiểu đoàn cơ động đặc biệt từ bộ binh đi xe bọc thép và vận tải cùng một số pháo xung kích và đặt họ làm lực lượng dự bị.⁶⁸

Hài lòng với những điều chỉnh, bộ chỉ huy Đức chờ đợi đòn đánh lớn tiếp theo của quân Nga.

[chiangshan]

Chương IV - Giận dữ, Thất vọng và Bại trận

8 tháng 12 năm 1942

Stavka, Moscow, Điện Kremlin. Zhukov kết thúc hành trình dài qua khắp các khu vực tác chiến của Phương diện quân Tây và Kalinin và trở về Moscow hôm 6 tháng 12. Đó là một chuyến đi kiệt sức. Trong vòng 16 ngày kể từ 19 tháng 11 đến 6 tháng 12, ông đã đến cả hai sở chỉ huy phương diện quân và gần như toàn bộ các sở chỉ huy tập đoàn quân, động viên, khích lệ và đôi khi là đe dọa các cán bộ cấp dưới.¹ Zhukov tin sự hiện diện của cấp trên sẽ làm nên sự khác biệt, ông có thể dẫn ra vô số ví dụ khi sự can thiệp cá nhân của người chỉ huy trên chiến trường đã ngăn chặn thảm họa hay chuyển bại thành thắng. Hơn nữa, Hồng quân là một quân đội non trẻ. Những tổn thất khủng khiếp của năm trước đã lấy đi của nó những cán bộ và chiến sĩ giàu kinh nghiệm nhất, và đó là một quá trình đau đớn, đắt giá và đôi khi là tàn bạo để tìm hướng đi đúng. Nó cần đến những người lính dày dạn nếu muốn thành công và những người lính đó phải sống sót qua thất bại để rồi trở lại với những kinh nghiệm cần thiết nhằm giành được chiến thắng. Vấn đề là phải sống sót và giành chiến thắng, và như những tuần vừa qua chỉ ra, điều đó thường không đến dễ dàng.

Là một cựu binh lão luyện và là người thực tế như tự nhận, bản thân Zhukov chấp nhận một cách khó khăn cách hành xử dường như tàn bạo và sự kiên định đến mức chai lỳ của mình trước sức ép từ oán trách của binh sĩ trước cảnh chết chóc và khổ sở chưa từng thấy mà hoàn cảnh buộc ông phải chấp nhận. Phải, tổn thất thật là khủng khiếp, nhưng đó là cái giá phải trả để xây dựng một quân đội có thể chiến thắng. Con người thực tế Zhukov có thể trả cái giá đó. Ở đất nước Liên Xô dưới sự lãnh đạo của Stalin, ông không còn lựa chọn nào khác nếu muốn bản thân có thể tồn tại.

Chiến dịch “Sao Hỏa” là biểu tượng cho cả quá trình rèn luyện một quân đội lẫn sự thất vọng và cái giá của quá trình đó. Căn cứ theo mọi nguyên tắc của khoa học và nghệ thuật quân sự, quân đội của ông đã phải hoàn thành nó. Đạo quân dưới quyền ông đã cho thấy ưu thế vượt trội về số lượng trước quân Đức – về người, về xe tăng, pháo binh, máy bay. Dù vậy ưu thế đó vẫn hầu như chưa tạo ra khác biệt gì về mặt chiến dịch hay chiến lược. Ông cũng có những chỉ huy giỏi, như Purkaev đáng tin cậy, như Konev gan lỳ, như Solomatin kiên định, Katukov hăng hái và hàng trăm người khác. Tuy nhiên, với mỗi người như thế lại có đến hàng đống những sĩ quan non nớt, nhát gan và đôi khi là bất tài. Tình trạng cũng tương tự như vậy đối với những cấp thấp hơn. Kết quả là một kế hoạch tốt đã thất bại, chủ yếu vì bộ máy quân sự Xô-viết đã không hoạt động hiệu quả bằng đối phương.

Zhukov cho thấy nhiều đặc điểm cá nhân dễ nhận khác. Ông không chấp nhận thất bại hay những kẻ ngu dốt, và ông là người kiên quyết. Từ kinh nghiệm của mình ông biết thực tế của câu châm ngôn cổ là một kế hoạch chỉ diễn ra tốt đẹp cho tới trước khi trận chiến bắt đầu. Ông cũng biết kế hoạch đơn giản chỉ là phương thức để đạt tới một kết thúc. Phương án chỉ là nhất thời, còn mục tiêu thì không đổi. Do vậy nếu một kế hoạch thất bại, sẽ phải có một kế hoạch khác lặp lại nó đúng cách hay thay đổi nó. Trong trường hợp nào mục tiêu cũng phải được hoàn thành.

Sự cương quyết của Zhukov được bổ sung thêm bởi một chút đố kỵ. Ông đã đọc báo cáo từ mặt trận phía nam và hiểu rõ chiến thắng của Vasilevsky ở Stalingrad có ảnh hưởng to lớn như thế nào. Không đầy một năm trước ở Moscow, ông đã gây thiệt hại nặng nhưng không thể xóa sổ một cụm quân hay tập đoàn quân Đức nào. Giờ đây, vào ngày 6 tháng 12 năm 1942, Vasilevsky đã bao vây phần lớn 2 tập đoàn quân Đức và tiêu diệt bộ phận chủ lực của 2 tập đoàn quân Rumani. Ở chính thời điểm này, Stavka đã phê chuẩn cho tiến hành Chiến dịch “Sao Thổ” còn quy mô hơn với ý định phát huy chiến quả lên gấp đôi. Và thành công của Vasilevsky đã có ảnh hưởng lớn tới chiến dịch của ông. Không đầy một tuần trước, khi thất bại trong giai đoạn đầu của Tập đoàn quân 20 đã trở nên rõ ràng, Stalin đã đồng ý chuyển giao Tập đoàn quân Cận vệ 2 và quân đoàn cơ động trực thuộc của nó cho “Sao Thổ”. Thậm chí Stalin còn ướm thử gợi ý rằng có lẽ sẽ tốt hơn nếu tập đoàn quân xe tăng do Rybalko chỉ huy cũng tham chiến ở phía nam. Zhukov đã chặn được quyết định đó một cách suýt soát, và lúc này ông có mặt ở Moscow để cố thuyết phục Stalin cùng các thành viên Stavka rằng “Sao Hỏa” vẫn có hy vọng giành chiến thắng.

Cuộc họp định mệnh đó với Stalin được lên lịch vào ngày hôm sau, 7 tháng 12. Zhukov cố gắng không hồi tưởng lại những ngày căng thẳng chỉ một năm về trước, khi trong chính ngày hôm đó mọi thứ đã trở nên rõ ràng là Hồng quân có thể giành được một thắng lợi to lớn xung quanh Moscow. Zhukov nhớ lại chiến đấu ở Moscow đã khó khăn như thế nào. Lúc đó đã cần đến sự cứng rắn và cương quyết của ông để vượt qua - đầu tiên là chính những người lính của ông và sau đó là quân Đức. Một quân đội quen với thất bại đã có quãng thời gian khó khăn trong việc hình dung hay gặt hái thành công. Ở Moscow ông thúc đẩy họ không thương tiếc và chỉ dạy cho bộ đội cách để thắng, nhưng ngay cả khi đó tất cả mọi nỗ lực của ông cùng những người dưới quyền cũng không thể tạo nên chiến thắng cuối cùng mà Zhukov tìm kiếm. Giờ ông sẽ lặp lại trận đánh năm trước để làm nên thắng lợi từ đống đổ nát của Chiến dịch “Sao Hỏa”. Ông vẫn tin tưởng rằng mình có cả ý chí và sức mạnh để thực hiện điều đó.

Trước khi trở về Moscow, Zhukov quyết định vứt bỏ những thân cây mục trong hệ thống chỉ huy cấp phương diện quân và tập đoàn quân. Ông đã trừng phạt Tập đoàn quân 20 vì màn trình diễn yếu kém bằng cách ra lệnh cho nó tiếp tục chiến đấu sau khi đã kiệt sức. Ít nhất, cuộc đấu không công bằng đó cũng đã loại bỏ những chỉ huy cấp thấp thiếu kinh nghiệm. Trong túi ông mang theo những bản đề xuất mà Zhukov đã chuẩn bị để chờ Stavka phê chuẩn việc cách chức Thiếu tướng Kiriukhin.Tư lệnh Tập đoàn quân 33, Trung tướng M. S. Khozin - một chiến binh đã được thử thách sẽ thay thế. Đại tá Arman, quyền chỉ huy Quân đoàn xe tăng 6 cũng sẽ ra đi, và theo gợi ý của Thiếu tướng Getman vẫn còn đang bệnh, vị trí đó sẽ được đảm nhiệm bởi Đại tá I. I. Iushchuk, người đã chỉ huy bộ phận còn lại của Lữ đoàn bộ binh cơ giới hóa 6 phá vây một cách dũng cảm và khôn khéo.² Trong khi đó, Zhukov tránh những thay đổi khác, quyết định cho các sĩ quan dưới quyền ông thêm một cơ hội nữa để thể hiện bản thân và đơn vị trong chiến đấu.

[chiangshan]

Zhukov họp với các thành viên của Stavka và Bộ Tổng tham mưu trong suốt ngày 7 tháng 12 và những cuộc họp kết thúc với một buổi thảo luận dài buổi tối ở văn phòng của Stalin trong điện Kremlin. Trong khi ông kiên quyết tranh luận về việc tiếp tục Chiến dịch “Sao Hỏa”, rất nhiều người khác đặt câu hỏi về tính đúng đắn trong việc tăng viện thêm cho thất bại đó. Trong suốt cuộc họp Stalin giữ thái độ kiên định và không thể hiện sự phán xét như truyền thống, thay vào đó ông tra hỏi sâu về cách mà Zhukov định thay đổi tình thế.³

Zhukov tranh luận một cách hùng hồn rằng mặc dù kế hoạch của ông không thành công nhưng Tập đoàn quân 9 Đức đã gần tới điểm tan vỡ. Tất cả lực lượng dự bị chiến dịch Đức đã được tung ra, ông nói, và những trận đánh đã tiêu hao các sư đoàn Đức chỉ còn ở cấp tiểu đoàn. Đúng là quân Đức đã chặn đứng Tập đoàn quân 20 ở gần đường Rzhev-Sychevka, tuy nhiên nhiều cứ điểm đã bị tiêu diệt, sức mạnh của 2 sư đoàn thiết giáp tăng viện đã suy giảm đáng kể và đầu cầu đủ lớn để làm bàn đạp cho một đòn tiến công quy mô hơn. Trong khi kẻ địch không còn quân tiếp viện, Konev vẫn còn Quân đoàn xe tăng 5 nguyên vẹn, và Bộ Tổng tham mưu đã đảm bảo với Zhukov rằng họ có thể khôi phục lực lượng của Quân đoàn xe tăng 6 trước khi đợt tiến công mới bắt đầy. Hơn thế, ông đã tăng cường cho Tập đoàn quân 20 nhiều sư đoàn bộ binh mới từ các tập đoàn quân lân cận và có thể triển khai Tập đoàn quân 29 cạnh đó cho đòn đánh mới.

Zhukov cũng chỉ ra cả Tập đoàn quân 41 và 22 đều vẫn đang khoét sâu vào tuyến phòng thủ của quân Đức và đang trói chân tất cả những đơn vị dự trữ có thể của chúng. Thực tế là các bộ phận của Sư đoàn Grossdeutschland Đức phải chiến đấu ở 3 khu vực biệt lập cho thấy lực lượng dự bị của đối phương đang bị phân tán như thế nào. Cuối cùng, bước tiến vững chắc của Tập đoàn quân 39 cùng đợt công kích mới bởi cả Tập đoàn quân 39 và 30 được lên kế hoạch mở màn trong chính hôm nay sẽ đẩy thêm quân Đức tới sụp đổ. Đến sẩm tối, Zhukov đã có thể báo cáo thành công sớm của đợt tiến công mới với những tin tức nóng hổi từ Tập đoàn quân 39 về thắng lợi trong ngày của họ.

Cuối cùng Zhukov đã thành công. Với tuyên bố, “Hãy tiếp tục chiến dịch, nhưng đồng chí chỉ có 2 ngày để đạt được thắng lợi”, Stalin đã phê chuẩn phương án của Zhukov nhưng cũng nói thêm rằng nếu sau hạn 2 ngày đó mà không có thêm thành quả nào đáng kể, Chiến dịch “Sao Hỏa” sẽ được chấm dứt. Hơn thế, Stalin cho Zhukov xem những mệnh lệnh đã được ông phê chuẩn về việc điều Tập đoàn quân xe tăng 3 của Rybalko xuống phía nam trong trường hợp “Sao Hỏa” thất bại và “Sao Mộc” bị hủy bỏ.

Đêm 7 rạng 8 tháng 12, Bộ Tổng tham mưu làm việc chặt chẽ với Zhukov để chuẩn bị chỉ thị của Stavka liên quan tới việc khôi phục tiến công:

Đến ngày 1 tháng 1 năm 1943, bộ đội của Phương diện quân Kalinin và Tây sẽ tiêu diệt tập đoàn địch ở Rzhev-Sychevka-Olenino-Belyi và bố trí một chiến tuyến vững chắc chạy qua Iarygino, Sychevka, Andreevskoe, Lenino, Novoe Azhevo và Svity.

Phương diện quân Tây có nhiệm vụ:

(a)   Đột phá hệ thống phòng ngự địch ở khu vực Bol’shoe Kropotovo và Iarygino vào ngày 10 và 11 tháng 12, chiếm Sychevka không muộn hơn ngày 15 tháng 12 và đưa không ít hơn 2 sư đoàn bộ binh vào khu vực Andreevskoe trong ngày 20 tháng 12 để phối hợp với Tập đoàn quân 41 thuộc Phương diện quân Kalinin hoàn thành bao vây địch.

(b)   Sau khi chọc thủng phòng tuyến và tập trung chủ lực ở đường xe lửa, chuyển binh đoàn cơ động của phương diện quân cùng ít nhất 4 sư đoàn bộ binh lên hướng bắc để tiến công địch ở Rzhev-Olenino từ phía sau.

(c)   Sử dụng Tập đoàn quân 30 đột phá tuyến phòng thủ ở khu vực từ Koshkino tới giao điểm của trục đường đông bắc Burgovo và tiến tới đường xe lửa trong khu vực xung quanh Chertolino không muộn hơn ngày 15 tháng 12; sau khi tới được đường xe lửa sẽ bước vào chiến đấu hiệp đồng với lực lượng cơ động của phương diện quân, đột kích dọc theo tuyến đường sắt và tiến chiếm thành phố Rzhev vào 23 tháng 12.

Phương diện quân Kalinin có nhiệm vụ:

(a)   Tiến công trên hướng Olenino bằng Tập đoàn quân 39 và 22, tiêu diệt địch ở đây vào ngày 16 tháng 12 và tập trung lực lượng ở khu vực xung quanh Olenino; sử dụng Tập đoàn quân 22 mở mũi tiến công thứ yếu trên hướng Egor’e để hỗ trợ Tập đoàn quân 41 tiêu diệt địch ở Belyi.

(b)   Sử dụng Tập đoàn quân 41 tiêu diệt địch phá vây ở khu vực Tsitsino [sic] vào ngày 10 tháng 12 và giành lại các vị trí đã mất ở khu vực Okolitsa. Một bộ phận sẽ tiến về khu vực Molnia-Vladimirskoe-Okolitsa không muộn hơn 20 tháng 12 để hoàn thành bao vây địch từ phía nam, phối hợp với các đơn vị thuộc Phương diện quân Tây.

Phải làm chủ Belyi không muộn hơn 20 tháng 12.

Tổng tư lệnh tối cao.
I. Stalin, G. Zhukov.⁴

Trưa ngày 8 tháng 12, Bộ Tổng tham mưu chuyển chỉ thị mới cho Purkaev và Konev. Zhukov dành phần còn lại của ngày hôm ấy ở Bộ Tổng tham mưu, bận rộn giúp chuẩn bị những mệnh lệnh sẽ nhanh chóng bổ sung người và trang bị cho những đạo quân đã kiệt sức của ông. Tối hôm đó ông nhận được tin tức xấu từ Tập đoàn quân 41 của Tarasov. Quân Đức đang phản kích ở khu vực Belyi và đe dọa bao vây các quân đoàn do Solomatin và Povetkhin chỉ huy. Đây không phải là điều gì đáng hoan nghênh. Sáng hôm sau, Zhukov đáp máy bay tới sở chỉ huy Phương diện quân Kalinin. Sau khi thông báo tình hình cho Đại tướng Purkaev, Zhukov lập tức tới sở chỉ huy Tập đoàn quân 41 gặp Thiếu tướng Tarasov với hy vọng đợt tiến công mới của mình sẽ không phải hủy bỏ trước cả khi có cơ hội bắt đầu. Những diễn biến ở Belyi sẽ quyết định thành công hay thất bại của chiến dịch.

[chiangshan]

Sở chỉ huy Tập đoàn quân 9 Đức, Sychevka. Chuẩn thống chế Model, Tư lệnh Tập đoàn quân 9 vừa đọc xong báo cáo chiến sự đầu tiên trong ngày từ Đại tướng Harpe ở Quân đoàn thiết giáp XXXXI. Model gần như không thể che giấu sự phấn khởi. Ông cũng liên tưởng lại tới những ngày mùa đông đen tối năm 1941 khi vận may của quân Đức xung quanh Moscow đã xuống tới mức thấp nhất. Hồi đó, hành động mau lẹ và quyết đoán của ông đã gây bất ngờ cho quân Nga đang trên đà thắng khi họ từ Rzhev tiến sâu vào hậu phương quân Đức tới Viaz’ma dọc theo cũng chính địa hình này. Phải đối mặt với những đợt công kích ác liệt, trong lúc nhiều chỉ huy Đức đòi rút khỏi cái mấu lồi bấp bênh tuyết phủ này thì Hitler đã bác bỏ và thay vào đó ông ta bổ nhiệm Model để đối phó với nguy cơ đang tăng dần. Trong vòng 1 tháng, các trận phản công táo bạo của Model đã giúp quân Đức chuyển bại thành thắng, và quân Nga từ người bao vây đã trở thành kẻ bị bao vây. “Phải”, Model nghĩ, “Ta đã cứu Rzhev một lần, và ta sẽ làm thế thêm một lần nữa”.

Đại tướng Harpe cho biết cuộc tiến công của Sư đoàn thiết giáp 19 và 20 đang tiến triển tốt và ông hy vọng sẽ khép gọng kìm quanh Hồng quân trong túi Belyi chỉ vài ngày, nếu không muốn nói là vài giờ nữa. Chỉ mới ngay sau khi giáng cho Tập đoàn quân 20 Nga một thất bại nặng nề cách đây không đầy một tuần, tin tức này thực sự gây phấn chấn. Model cảm thấy sức mạnh và ý chí tiến công của đối phương đã bị bẻ gãy, và những đợt đột kích tiếp tục ở phía bắc không cho thấy điều gì ngoài việc Bộ chỉ huy Nga đang trút sự thất vọng vì những trận thua nhức nhối. Tuy nhiên Model sẵn sàng đổi một ngôi làng ở đây hay đó để giữ vững mấu lồi quý giá. Để đảm bảo sẽ không phải bỏ thêm, đã nhiều ngày bộ chỉ huy của Model liên tục đưa ra hàng chuỗi mệnh lệnh điều động các đơn vị dự bị chạy lòng vòng chữa cháy trong chu vi mấu lồi Rzhev. “Phải, ngọn lửa này sẽ sớm bị dập tắt hoàn toàn”, ông nghĩ.
 
Model xem xét những tin tức tình báo mới nhất để đánh giá quy mô thắng lợi của mình. Nội dung của chúng khá là ấn tượng. Ông đọc lại đánh giá tình báo của OKH ngày 30 tháng 11, tập trung đặc biệt vào mục tiêu mà đối phương muốn giành được:

Địch quân đã đặt ra cho mình một nhiệm vụ lớn. Ý đồ chiến dịch của giai đoạn một có vẻ là đánh chiếm đường Rzhev-Wjasma, bao vây và đánh chiếm Belyi, khống chế đường giao thông Belyi-Wjasma và xung quanh Wei. Luki và khóa chặt đường xe lửa từ Wei. Luki qua Newel tới Nowosokolnik. Cuối cùng, [đối phương] dự định tiến hành một đòn tiến công chính vào Smolensk bằng các đơn vị sung sức của Tập đoàn quân 43 được tăng cường thêm các đơn vị thuộc Tập đoàn quân 4 xung kích. Điều kiện cần thiết để đạt được các mục tiêu đó là tiêu diệt phần lớn Tập đoàn quân 9.⁵

Model cảm thấy tự hào vì những thành quả của mình đã không để người Nga đạt được mục tiêu giàu tham vọng của họ, mặc dù ông không rõ bản đánh giá trên chính xác tới mức nào. Tuy nhiên khi đọc tiếp, Model có thể mường tượng ra sự thất vọng của Zhukov:

Tính đến thời điểm này địch quân đã chiến đấu ác liệt. Tổn thất của chúng rất nặng nề. Tuy nhiên sức mạnh chiến đấu của chúng vẫn chưa bị phá vỡ. Sự bất đồng đang nổi lên trong hàng ngũ chỉ huy. Sĩ quan ở các đơn vị cấp thấp đôi khi thể hiện sự gay gắt đối với phương pháp của thượng cấp. Họ tin rằng thương vong lớn bắt nguồn từ những “biện pháp tấn công ngu xuẩn mới”. Mặt khác, các chỉ huy cấp tiểu đoàn và trung đoàn phải hứng chịu những lời lẽ nặng nề. Đặc biệt tiêu biểu là mệnh lệnh cho Sư đoàn 26 bộ binh Cận vệ dẫn dưới đây: “Không may, tôi phải nói là hết sức thất vọng. Tôi đã cho rằng ít nhất một phần các đơn vị mạnh của mình có thể chọc thủng phòng tuyến quân Đức và giải phóng ít nhất một phần lãnh thổ của Tổ quốc. Thật đáng buồn, tôi phải nói rằng các anh đã chiến đấu một cách đáng hổ thẹn, không xứng đáng với tư cách những người lính cận vệ dũng cảm của Hồng quân. Tôi yêu cầu và một lần nữa ra lệnh cho các anh phải đột phá”. Con số lính Nga đào ngũ đã giảm trước cuộc tiến công do sự tăng cường tiếp tế hậu cần và tập kết lực lượng đã lại một lần nữa gia tăng.⁶

Model đọc bản báo cáo cho biết sự kiệt sức của các đơn vị dự trữ Nga cùng thất bại nặng nề của họ dọc theo cánh đông của mấu lồi. Một lần nữa, ông dừng lại để suy nghĩ và nghiền ngẫm một thông cáo báo chí đặc biệt được liên quan tới chiến dịch được chuẩn bị ở Moscow và chuyển cho London: “Chiến dịch tiến công quy mô lớn mới dọc theo mặt trận trung tâm sẽ được xem là đòn đánh mạnh nhất nhằm vào chiến tuyến Đức, và trên một số khía cạnh sẽ vượt cả quy mô chiến dịch Stalingrad”.⁷  Thích thú với bình luận này, Model lướt qua phần còn lại phân tích khía cạnh chuyên môn của cuộc tiến công và chuyển sang báo cáo tiếp theo đề ngày 3 tháng 12.

Model chậm rãi đọc trang đầu tiên, so sánh nội dung của nó và bản báo cáo trước với những gì đã thực sự diễn ra:

Cuộc tiến công mùa đông của quân Nga được tập trung cả ở khu vực tác chiến bên bờ sông Volga ở Stalingrad và ở Rzhev. Cố giữ vững và phát triển những thắng lợi cục bộ, các đơn vị Hồng quân đã bị tổn thất nặng bất thường trong quá trình chiến đấu. Ở giữa sông Don và sông Volga, các cụm quân địch bị tiêu diệt bằng những đòn phản công mạnh mẽ. Sức phòng thủ của các đơn vị Đức đã chiến đấu ác liệt vẫn chưa bị phá vỡ. Những thông tin từ Moscow cho thấy người Nga đang tập trung chú ý vào chiến dịch mùa đông – đích thân Stalin đã nắm quyền chỉ huy tối cao các trận đánh ở Stalingrad và Rzhev.

Các trận đánh dữ dội vẫn tiếp diễn trước tiền duyên của Tập đoàn quân 9. Tư lệnh Phương diện quân Tây và Kalinin gọi tình hình ở tâm điểm trận đánh là nghiêm trọng do những thất bại và thiệt hại của các đơn vị tấn công đối phương. Tướng Shukov [Zhukov] có mặt ở mặt trận đông và Tướng Konev ở mặt trận tây Belyi. Hiển nhiên là họ đang chuẩn bị cho các biện pháp chỉ huy chặt chẽ và đồng bộ hơn. Kể từ cuối tháng 11, đã phát hiện một bộ tham mưu mới có sự liên lạc với các tập đoàn quân và quân đoàn thuộc Phương diện quân Kalinin và cánh phải của Phương diện quân Tây (Tập đoàn quân 20, 31 và có lẽ là Tập đoàn quân 30) ở khu vực gần Toropets. Đây là lần đầu tiên ghi nhận được liên hệ trực tiếp giữa cơ quan tham mưu chỉ huy phương diện quân với Quân đoàn I và III môtô - cơ giới xung kích và liên lạc giữa G. K. K. II^(*) (mặt trận đông) với Quân đoàn I và III môtô - cơ giới xung kích (mặt trận tây).

Các diễn biến tiếp theo của chiến dịch xác nhận ý đồ ban đầu của địch quân: đột phá qua chiến tuyến Đức ở đông bắc Sychevka và ở Belyi nhằm cắt rời phần lớn Tập đoàn quân 9, và bằng ưu thế của các đợt tiến công đồng thời nhằm vào mặt trận bắc và thung lũng Luchesa để chia cắt và tiêu diệt quân Đức. Như các sĩ quan bị bắt xác nhận, những mục tiêu này nổi bật trong toàn chiến dịch. Họ cũng xác nhận là họ đánh giá tin tưởng vào việc thực hiện được những mục tiêu đó trong thời gian gần. Tính đến thời điểm này, chiến tuyến đông của tập đoàn quân đã đẩy lui mọi đợt tiến công của đối phương và hiện đang thiết lập hệ thống phòng ngự vững chắc… Trong 12 ngày địch không thể hoàn thành mục tiêu quan trọng nhất dù đã sử dụng rất cả các đơn vị dự bị được ghi nhận tại các điểm trọng yếu. Trong một số trường hợp họ buộc phải sử dụng đến [nhiều] thủ đoạn chiến đấu. Trên hướng đông địch quân không để quân Đức có thời gian nghỉ ngơi. Trong lúc chờ lính bổ sung, họ lấp đầy khoảng trống do thương vong bằng cách ném vào các đơn vị thông tin, hậu cần và công binh công trình “cho đến anh nuôi cuối cùng” như trong một mệnh lệnh nổi tiếng nói. Trong suốt thời gian địch quân bị tổn thất đặc biệt nặng nề. Đồng thời, như các tù binh sĩ quan cho biết, bộ phận bị cắt đứt của Sư đoàn kỵ binh 3 và 20 đã thọc qua chiến tuyến đông đang cố gắng tìm cách phá vây về phía tây và Belyi cùng với cơ quan chỉ huy. Mặt khác, bộ phận thuộc Quân đoàn I môtô - cơ giới xung kích và Quân đoàn Stalin VI đã đột phá qua ở nam Belyi đang bị hạn chế về khả năng tự do cơ động sẽ chặn đánh các chiến đoàn của ta tiến công từ phía đông, đồng thời tiến về phía nam để ngăn không cho Sư đoàn 20 thiết giáp khép vòng vây sau lưng họ. Ở đây địch quân đã bị bất ngờ trước đòn phản kích của ta. Giờ chúng ta sẽ xem họ có chấp nhận tiến hành giải cứu số quân đáng giá đó hay không.

Sau khi tăng cường lực lượng dọc theo khu vực tiến công trước đây, địch đang tìm cách xác định điểm yếu trên các khu vực mặt trận ở phía đông và bắc. Trên hướng đông, họ đã kéo dài cuộc tiến công tới điểm hợp lưu gần Romanovo [nam Khlepen'] với nhiều chiến xa tham gia nhưng quy mô không lớn như đã dự kiến. Ở phía bắc họ mở rộng chính diện đột kích tới phía đông (phía trước I. D^(**) 87 và 251) mà không đạt được kết quả nào rõ rệt.

So sánh lực lượng triển khai và mục tiêu chiến dịch của địch cho thấy đối phương đã đánh giá thấp sức mạnh của chúng ta; đặc biệt, như Tham mưu trưởng Sư đoàn 20 kỵ binh đào ngũ thừa nhận, họ đã bất ngờ trước sự xuất hiện của “các đơn vị dự bị mạnh của quân Đức” tại trọng điểm của trận đánh. Địch quân không nghĩ số quân này sẽ đến. Các bản đồ thể hiện các cụm quân Đức không thể hiện đơn vị dự bị nào. Do vậy, khẩu hiệu của họ là sau khi chọc thủng trận tuyến Đức, con đường tới các mục tiêu sâu sẽ rộng mở cũng được các chỉ huy cấp thấp và trung cùng binh lính tin tưởng. Điều này giải thích hoạt động không nhất quán của Quân đoàn I cơ giới xung kích ở phía nam Belyi, khi nhiệm vụ trinh sát của họ nhanh chóng được chuyển sang thăm dò lực lượng dự bị Đức đang tới từ hướng nào. Theo lời khai của tù binh, nhiệm vụ của Quân đoàn cơ giới xung kích I là tổ chức một hành lang đột phá dài và hẹp tới Wladimirskoje, sau đó tiến tới các vị trí mới được tổ chức trên hướng Smolensk. Việc đánh giá thấp lực lượng của ta được thể hiện tương tự như vậy và nhận định trên được duy trì lớn tới mức không cần thêm các đơn vị chiến dịch mới để hoàn thành mục tiêu thọc sâu.⁸

Model im lặng gật đầu đồng tình với kết luận trên. Đòn tiến công của quân Nga đã bị bẻ gãy phần lớn và có lẽ sẽ không thể khôi phục được lại thế trận. Như để xác nhận cho ông, dòng tiếp theo của bản báo cáo kết luận một cách quả quyết, “Sau khi xem xét kỹ lưỡng giấy tờ thu được trên người tù binh, có thể nhận định rằng mọi đơn vị tấn công [địch] đã mất ít nhất một nửa quân số. Ngoài ra đến 7.12, đã có 1.056 chiến xa địch bị loại khỏi vòng chiến”.⁹ Khả năng triển khai và tổn thất người cùng thiết giáp của quân Nga thật đáng kinh ngạc nhưng không phải là vô hạn, Model nghĩ. Lần này họ đã đến giới hạn, ông kết luận. Thành công của cuộc phản kích của Đại tướng Harpe chỉ vừa mới bắt đầu ở Belyi sẽ chứng minh Model đúng hay sai.




(*) Chú thích của chiangshan: Garde Kavallerie Korps - Quân đoàn kỵ binh Cận vệ.

(**) Chú thích của chiangshan: Infanterie Division - Sư đoàn bộ binh.

[chiangshan]

SỰ BAO VÂY VÀ CÁO CHUNG CỦA TÚI BELYI

5-6 tháng 12

Với sự đe dọa lớn dần bên cánh phải, cả Thiếu tướng Tarasov, chỉ huy trưởng Tập đoàn quân 41 lẫn bộ đội của ông đều đang án binh bất động. Một mặt, sự lạc quan trước đây của Tarasov đã được thay bằng nỗi thất vọng đau đớn trước thất bại nặng nề của chiến dịch, và Zhukov cùng Purkaev chỉ càng khiến mọi chuyện trở nên tồi tệ hơn khi tiếp tục gây áp lực buộc Tarasov phải hành động “kiên quyết”. Mặt khác, bộ đội của ông đã suy yếu rất nhiều và giờ đây rõ ràng họ không đủ sức đập nát hệ thống phòng thủ mạnh mẽ của quân Đức xung quanh Belyi. Tệ hơn nữa, sự xuất hiện của những đơn vị thiết giáp mới của chúng bên cánh phải đang uy hiếp đến sự sống còn của các đơn vị đang bị trải quá dài của ông, đặc biệt là các quân đoàn cơ giới và bộ binh đã thọc sâu vào phòng tuyến. Theo tính cách đặc trưng, Tarasov phản ứng lại dựa trên cảm xúc thay vì lý trí. Để thỏa mãn những cấp trên đang giận dữ của mình, ông tiếp tục pháo kích các vị trí xung quanh Belyi và yêu cầu Đại tá Dremov cùng lữ đoàn cơ giới đang ngày càng bị cô lập của ông giữ vững bàn đạp đang hẹp dần phía đông thành phố và bắc đường Belyi-Vladimirskoe. Ở khu vực khác, Tarasov đồng ý với yêu cầu của những sĩ quan dày dạn dưới quyền và chấp thuận cho Quân đoàn cơ giới 1 của Solomatin cùng Quân đoàn bộ binh 6 của Povetkhin chuyển vào phòng ngự, dù chỉ là tạm thời (Bản đồ 16).

Được hàng đợt máy bay Il-2 bay thấp hỗ trợ, pháo binh dưới quyền Tarasov tiếp tục dội đạn xuống quân Đức quanh Belyi, nhưng trừ vài đợt tấn công chiếu lệ, bộ binh của ông tránh không lặp lại những đợt xung phong thẳng vào chính diện phòng ngự của đối phương là nguyên nhân cho những thiệt hại nặng nề mấy ngày qua. Trên thực tế, Tarasov hầu như không có lựa chọn, các đơn vị bộ binh dưới quyền ông chỉ còn suýt soát 30 phần trăm quân số. Dù vậy, con số thương vong vẫn gia tăng và trong số đó bao gồm cả Đại tá Ershov ở Lữ đoàn cơ giới 19 bị thương nặng trong một trận đánh nhỏ và được Trung tá L. V. Dubrovin thay thế.

Tranh thủ sự yên tĩnh tương đối quanh Belyi, bộ chỉ huy Đức tăng cường lực lượng tiến công Shaitrivshchina một lần nữa trong nỗ lực khôi phục lại tuyến liên lạc huyết mạch với Belyi đang bị chia cắt. Trong khi đó, Lữ đoàn cơ giới 47 do Đại tá Dremov chỉ huy cùng các bộ phận hỗ trợ từ Lữ đoàn bộ binh 91 của Đại tá Lobanov tận dụng những gì còn lại của hệ thống công sự Belyi mà quân đội Xô-viết từng triển khai trong mùa hè 1941. Ông sử dụng chúng để bố trí một tuyến vật cản chống tăng mới nhằm ngăn thiết giáp Đức di chuyển ở phía đông và phía tây con đường. Đôi lúc Dremov thậm chí còn tiến hành những trận tập kích bằng thiết giáp nhằm vào kẻ địch đang tập trung đông dần ở phía đông Shaitrovshchina. Tuy nhiên con số xe tăng thiệt hại lên cao trong lữ đoàn nhanh chóng buộc Dremov phải từ bỏ chiến thuật này và chuyển sang phòng thủ tuyệt đối.

Cuối ngày 5 tháng 12, bộ binh Đức được chiến xa hỗ trợ đột kích mạnh về phía tây dọc theo đường Belyi đã chọc thủng và vượt qua nhiều lớp chướng ngại chống tăng của Dremov, tiếp cận tuyến  phòng thủ vòng ngoài của Shaitrovshchina. Trong trận đánh giáp lá cà ác liệt, quân Đức chiếm được nhiều công sự và ngôi nhà đổ nát ở khu vực phía nam của làng nhưng không thể đi xa hơn. Tối hôm đó Dremov điều xe tăng từ chu vi phía bắc con đường tới tăng viện cho số bộ binh đang bảo vệ ngôi làng mỏng manh. Không may cho ông, đến cuối ngày đối phương được tăng cường và tới sáng sớm ngày 6 tháng 12 chúng tiếp tục tiến công, lần này có sự phối hợp với một đợt xung phong mạnh về phía đông dọc theo con đường tới Belyi. Bị công kích từ cả hai hướng, tuyến phòng ngự của Dremov sụp đổ và quân Đức thừa thắng tiến vào làng. Trong khi một bộ phận lữ đoàn Dremov rút lui về phía nam vào túi Belyi tương đối an toàn thì phần lớn số thiết giáp và nhiều đơn vị bộ binh của ông đã bị bao vây trong một chu vi đang bị thu hẹp ghê gớm ở phía bắc đường. Dưới áp lực của kẻ địch chậm chạp tiến từ sông Obsha xuống phía nam và với đường rút theo hướng nam trở về bên kia đường Belyi đã bị một cánh quân Đức khác khống chế, bộ phận bị cô lập của lữ đoàn lừng danh một thời dưới quyền Dremov phải tự xoay sở lấy. Một số luồn sang bên kia đường tối hôm đó và trong những ngày tiếp theo; số khác hy sinh trong khi đánh mở đường, gia nhập du kích hoặc đơn giản là đầu hàng.¹⁰

Dọc theo hai bên bờ sông Nacha ở phía nam, Thiếu tướng Solomatin kiên nhẫn chờ đợi đòn đánh ác liệt mà ông biết chắc sẽ đến. Trong suốt thời gian đó, các phân đội trinh sát Đức tập kích có hệ thống vào các chốt tiền tiêu dọc bờ tây, có lẽ để thăm dò xem bộ đội của ông có đánh trả lại hay không, và nếu có thì tới mức nào. Tuy nhiên, trận đánh nghiêm trọng duy nhất diễn ra ở gần Dubki, nơi Lữ đoàn cơ giới 37 và 35 do Đại tá Shanaurin và Kuz’menko chỉ huy không thể đẩy lui được cánh quân Đức đã vượt sông và chiếm được một đầu cầu vào ngày hôm trước. Chiến sự đặc biệt ác liệt diễn ra trong trận giành giật làng Koniakovo phía tây Dubki, nơi xe tăng và bộ binh Lữ đoàn 37 đã tái chiếm được trận địa nhưng sau đó bị hỏa lực chống tăng khá mạnh trên ngọn đồi khống chế ngôi làng từ phía bắc cản lại. Cuộc chiến gay go đã lấy đi 7 trong số 20 xe tăng còn lại của lữ đoàn và rõ ràng đã làm nguội đi sự hăng hái của họ trong việc duy trì tập kích các đơn vị Đức bên bờ tây.¹¹

[chiangshan]

Dọc theo sườn nam kéo dài của Tập đoàn quân 41, trong suốt ngày hôm ấy Lữ đoàn bộ binh 75 và 78 của Thiếu tướng Povetkhin tăng cường cho phòng tuyến mỏng của Lữ đoàn bộ binh 74. Khi vào vị trí, cả 3 lữ đoàn tổ chức được một chu vi phòng thủ yếu kéo từ các chốt phía nam ở Gorodnia của Solomatin và của Sư đoàn bộ binh Cận vệ 17 ở Demekhi. Trong những đầm lầy đóng băng phía nam và ngay phía tây Samsonikha, giao tranh bùng nổ quanh những ngôi làng nhỏ Syrmatnaia và Turianka giữa những chốt cảnh giới của Povetkhin với các đơn vị tiền vệ của một cánh quân thiết giáp Đức chưa nhận diện được mới tới. Mặc dù giữ được phần lớn các chốt này, Povetkhin hiển nhiên không cảm thấy yên tâm và ông chuyển về sở chỉ huy tập đoàn quân hàng loạt báo cáo với lo lắng lớn dần về sự tập trung lực lượng rất đáng ngại của đối phương dọc theo toàn bộ sườn nam mũi đột phá Belyi. Giờ ông cũng khẩn thiết yêu cầu tiếp viện. Tuy nhiên Tarasov tin rằng 3 lữ đoàn bộ binh được xe tăng của Lữ đoàn cơ giới độc lập 48 hỗ trợ có thể chặn đứng bất cứ cuộc tiến công nào của quân Đức, đặc biệt là trên địa hình rừng rậm, đầm lầy và không có đường xá.

Cuối ngày 6 tháng 12, Đại tướng Harpe cùng ban tham mưu Quân đoàn thiết giáp XXXXI đánh giá lại tình hình chiến dịch. Tất cả đều hài lòng vì những gì đã được chứng kiến trong việc đẩy nhanh quá trình chuẩn bị một đòn phản công lớn nhằm tiêu diệt mũi đột phá Belyi của quân Nga một lần và mãi mãi. Lúc chiều muộn ngày 5 tháng 12, Kampfgruppe von der Meden cuối cùng đã tăng cường cho các đơn vị phía đông Belyi Tiểu đoàn 1 Trung đoàn xung kích thiết giáp 1 đang cầm chân xe tăng Nga dọc sông Nacha. Với số viện binh này, ngày hôm sau von der Meden cùng Sư đoàn bộ binh 246 đẩy quân Nga ra khỏi Shaitrovshchina trong hỗn loạn, cô lập phần lớn cánh quân cơ giới đối phương ở phía bắc đường. Trong đợt công kích cuối cùng, Tiểu đoàn 2 Trung đoàn thiết giáp 1 do Trung tá von Maltzan chỉ huy và bộ binh đi cùng phá hủy 8 xe tăng T-34. Đến cuối ngày, trục giao thông trọng yếu Belyi-Vladimirskoe đã trở lại dưới quyền kiểm soát của quân Đức, mối đe dọa bên sườn Binh đoàn Kruger ở Belyi đã bị xóa bỏ và nguồn tiếp tế một lần nữa tự do đổ vào Belyi theo những tuyến hậu cần huyết mạch.¹²

Ở phía nam, Đại đội 6 và 7 thuộc Trung đoàn xung kích thiết giáp 1 bỏ làng Koniakovo trước lực lượng tiến công được nhận diện là Lữ đoàn cơ giới 37 Nga, nhưng được yểm trợ từ sự có mặt tình cờ của một đại đội pháo cao xạ 88mm, họ đã cản không cho Hồng quân tiến thêm. Đến cuối ngày, họ được Trung đoàn xung kích thiết giáp 5 Sư đoàn thiết giáp 12 thay thế và trở về đơn vị trực thuộc, Kampfgruppe von der Meden. Với chủ lực Sư đoàn thiết giáp 12 lúc này đang triển khai dọc sông Nacha, tất cả đã được bố trí cho một đợt tiến công phối hợp bởi cả Kampfgruppe von der Meden và Trung đoàn xung kích thiết giáp 5 và 25 thuộc Sư đoàn thiết giáp 12 nhằm vào các vị trí dọc theo toàn bộ khu vực Nacha. Theo kế hoạch mới của Harpe, nó sẽ chỉ diễn ra sau khi trận phản kích lớn của ông bắt đầu.

Căn cứ vào các thành công, việc quân Nga rõ ràng không còn khả năng tiến thêm và sự xuất hiện của những lực lượng dự bị chiến dịch mạnh, Đại tướng Harpe đưa ra phương án phản công mà ông đã chuẩn bị và mong đợi nhiều ngày.13 Mặc dù đơn giản về mặt ý tưởng nhưng việc thực hiện nó khó khăn hơn nhiều. Về cơ bản, nó bao gồm các đợt đột kích đồng thời do Kampfgruppe Kassnitz (Trung đoàn Khinh quân) của Sư đoàn Grossdeutschland và Kampfgruppe von Wietersheim (Trung đoàn xung kích thiết giáp 113 Sư đoàn thiết giáp 1) từ Belyi xuống phía nam và do Sư đoàn thiết giáp 19 và 20 cùng Sư đoàn kỵ binh SS 1 từ Podselitsa và Tereshino lên phía bắc tới Belyi. Các chiến đoàn sẽ chọc qua bên cánh mũi đột phá của quân Nga và nhanh chóng tiến lên hội quân gần Tsitsina, cắt đường rút của toàn bộ các đơn vị đối phương phía trước sông Vishenka và khóa chặt họ trong “kessel [vạc] Belyi”. Sau đó họ sẽ thiết lập một lá chắn không thể xuyên thủng cô lập số quân bị vây với phần còn lại của Tập đoàn quân 41, khóa chặt đường rút sang phía tây của quân Nga trong vạc và tiêu diệt những bộ phận thoát được, trong khi Sư đoàn thiết giáp 12 và 1 tiến công từ hướng đông.

Harpe gặp phải hai trở ngại lớn trong việc tiến hành một trận đánh phức tạp và tham vọng như vậy. Trước tiên, ông phải tập trung một lực lượng cần thiết cho mũi đột kích phía bắc vì các chiến đoàn ở nam Belyi đều đã bị tổn thất nặng trong chiến đấu. Để giải quyết điều này, Harpe tăng cường cho 2 chiến đoàn của Binh đoàn Kruger với mọi dự trữ nguyên vẹn có thể. Ông cũng giao cho cánh quân bắc một mục tiêu gần hơn, chiếm Dubrovka và nếu có thể thì Tsitsina. Cánh quân đột kích phía nam gặp phải vấn đề khác hẳn. Để tiếp cận được mục tiêu của mình ở xa hơn tại Tsitsina, họ phải vượt qua địa hình đặc biệt khó khăn. Du kích cùng những chốt cảnh giới ngoan cường của quân Nga đã gây chậm trễ cho cuộc tiến quân của họ vào khu vực tập kết phía trước. Do vậy, cần phải có sự lên phương án kỹ lưỡng và phối hợp chính xác giữa hai đơn vị để có thể tác chiến đồng thời. Với kế hoạch đã hoàn thành và mệnh lệnh đã được đưa ra, Harpe không thể giữ kiên nhẫn trong khi binh sĩ Đức đang di chuyển vào khu vực tập kết cuối cùng và các vị trí xuất phát xung phong.  

Quân đoàn XXX do Đại tướng Maximilian von Fretter-Pico có nhiệm vụ khó khăn nhất. Một nhân chứng tham gia trận đánh thuật lại thử thách của họ:

Tướng Fretter-Pico quyết định tiến hành cuộc tiến công từ hướng nam trên hướng Belyi đã được lên kế hoạch để gây bất ngờ cho địch quân với lực lượng chủ lực của ông phía sau mặt trận của Sư đoàn SS 1 kỵ binh và nhờ đó cắt đứt mũi đột phá. Mọi biện pháp đều được ngụy trang chu đáo nhất. Mặc dù bão tuyết gây chậm trễ cho công tác chuẩn bị nhưng chúng cũng giúp che giấu các tuyến đường cơ động. Sư đoàn 19 thiết giáp được tăng cường tất cả chiến xa, bộ binh thiết giáp và pháo binh của Sư đoàn 20 thiết giáp sẽ đảm nhiệm mũi nhọn đột kích. Bộ phận còn lại của Sư đoàn 20 thiết giáp chiếm lĩnh bên cánh và làm nhiệm vụ trinh sát. Trên cánh trái, Sư đoàn SS kỵ binh tiến công và lập tức chiếm trận địa về phía tây để phòng ngừa khả năng quân Nga tấn công giải tỏa. Sư đoàn 1 thiết giáp với Kampfgruppe Kassnitz của Sư đoàn Grossdeutschland phối thuộc sẽ tiến đánh Dubrovka từ rìa bắc của khu vực đột phá và thiết lập liên lạc với Sư đoàn 19 thiết giáp đánh từ hướng nam.¹⁴

Cuối ngày 6 tháng 12, Đại tướng Harpe tin tưởng rằng ông đã lường trước hết những khả năng có thể xảy ra và đã tiến hành những biện pháp cần thiết để đối phó với chúng. Hài lòng nhưng vẫn hồi hộp, Harpe báo cho 2 cánh quân đột kích bắt đầu trận đánh như kế hoạch vào ngày hôm sau.

[chiangshan]

Bản đồ 16. Tình hình từ ngày 1 đến 6 tháng 12 năm 1942: Khu vực Belyi.

[chiangshan]

7-8 tháng 12

Căng thẳng bao trùm sở chỉ huy của Đại tướng Harpe sáng 7 tháng 12 đã được giải tỏa theo cách nào đó bởi quyết định mở đợt công kích mới vào Belyi của quân Nga. Như có vẻ vô lý như Harpe cảm thấy, lúc bình minh xe tăng và bộ binh Nga dưới sự yểm trợ của pháo binh đã tiếp tục tấn công ở phía nam Belyi (Bản đồ 18). Một nhân chứng ghi lại những trận đánh không được chờ đợi này:

Ngày 7 tháng 12, bộ chỉ huy Nga tiến hành một nỗ lực cuối cùng nhằm nghiền nát vị trí then chốt Belyi bằng những mũi tiến công đồng thời từ phía nam, tây và đông nam nhằm vào phòng tuyến Tập đoàn quân 9. Thương vong lớn của các đơn vị chiến đấu [Nga] trong cuộc phòng thủ quyết liệt, sự kém cỏi trong chỉ huy ở cấp trung của quân Nga vốn rất vụng về như từ trước đến giờ cùng sự kháng cự kiên cường và sẵn sàng chiến đấu cao độ của binh sĩ Sư đoàn 1 thiết giáp đã dẫn tới thất bại của toàn bộ các nỗ lực trên. Dọc theo mặt trận phía tây của Binh đoàn Kruger, trọng điểm của cuộc phòng thủ, những đợt xung phong ồ ạt của bộ binh đối phương đã bị đẩy lùi sau trận đánh kéo dài 4 giờ và trận địa vẫn đứng vững.¹⁵

Cuộc tiến công dữ dội và bất ngờ đã gây trì hoãn nhưng không ngăn được công tác chuẩn bị của cánh quân xung kích phía bắc của Đức.

Harpe cũng bị phân tâm bởi chiến sự phía đông Belyi, nơi các đơn vị Nga bị cắt đường rút ngày hôm trước sau khi Kampfgruppe von der Meden chiếm Shaitrovshchina chiến đấu quyết liệt để giành lại trận địa phía nam đường. Các phân đội được quân Đức nhận diện là Lữ đoàn xe tăng 47 liên tục cố phá vây sang bên kia đường ở đông và tây Shaitrovshchina. Họ được hỏa lực rocket Katiusha dữ dội từ các vị trí vẫn do quân đội Xô-viết đóng giữ tại làng Novaia ngay phía nam đường bắn yểm trợ. Một cuộc giao tranh gay go và đẫm máu diễn ra khi các đơn vị của Tiểu đoàn 1 Trung đoàn xung kích thiết giáp 1 đè bẹp các phân đội Hồng quân độc lập khi họ tiến công con đường dưới sự yểm trợ của xe tăng. Sư đoàn bộ binh 246 tham gia chiến đấu và giúp đẩy số lính Nga sống sót về phía bắc con đường, phá hủy 7 chiến xa.¹⁶ Trong những ngày tiếp theo, quân Đức đẩy lùi nhiều nỗ lực vượt qua bức tường lửa dọc con đường và tiêu diệt những toán tàn quân của lữ đoàn Nga đã bị đánh bại.

Trưa 7 tháng 12, ngay khi báo cáo từ Kampfgruppe von der Meden cho biết quân Đức dọc sông Nacha đã đánh lui nhiều đợt tiến công cục bộ và đang trong tư thế sẵn sàng tiến về phía tây, trận đánh quanh Belyi yếu dần. Harpe nhẹ nhõm phát tín hiệu cuối cùng bắt đầu cuộc phản công.

Quân đội Xô-viết không biết rằng Sư đoàn thiết giáp 19 do Thiếu tướng G. Schmidt chỉ huy đã bắt đầu tiến về phía bắc từ khu vực Podselitsa vào giữa buổi sáng hôm đó. Như một nhân chứng nhớ lại, “Sư đoàn 19 thiết giáp khởi hành trong thời tiết nhiều mây và tuyết dày 40cm với khoảng 70 chiến xa sơn ngụy trang màu trắng không có pháo hỏa chuẩn bị (nhân tố bất ngờ). Bỏ qua những ổ đề kháng hai bên vốn có nhiệm vụ tiêu diệt các đơn vị theo sau, Sư đoàn 19 thiết giáp giao tranh với quân phòng thủ ngoan cố của địch với đà tiến công mà những dàn phóng hỏa tiễn đối phương không thể chặn nổi”.¹⁷

Với đội tiền vệ của Trung đoàn xung kích thiết giáp 74 dẫn đầu, cánh quân do Trung tá Bruns chỉ huy tới và làm chủ cứ điểm làng Volynovo nằm ở chính đông Demekhi ngay sau buổi trưa và tiến lên chiếm đầu tiên là Plskoe, sau đó là Shevnino vào lúc chiều tối. Đòn đột kích của Brun xé toạc tuyến phòng thủ của Hồng quân và các đơn vị Nga hoặc bị tiêu diệt tại chỗ, hoặc bị phân tán ra khắp các khu rừng phía đông và tây đường trước đường tiến của thiết giáp Đức. Những hàng dài thiết giáp và bộ binh cơ giới Đức truy kích như vũ bão về phía bắc qua những tuyến đường tuyết phủ nằm song song thêm hơn 10 ki-lô-mét ở cả hai bên đường Dukhovshchina-Belyi.¹⁸

Trong khi Sư đoàn thiết giáp 19 thuộc Quân đoàn XXX mở đường qua những vị trí phòng thủ bên cánh của quân Nga, Sư đoàn kỵ binh SS 1 tiến bên cánh trái. Họ đẩy đối phương về thị trấn Demekhi trong lúc Trung đoàn xung kích thiết giáp 59 và Tiểu đoàn 1 Trung đoàn xung kích thiết giáp 112 thuộc Sư đoàn thiết giáp 20 chậm chạp tiến về phía bắc bên cánh phải, đánh bật các đơn vị Xô-viết khỏi Samsonnikha và Bocharniki. Tại đây quá trình diễn ra chậm chạp hơn do địa hình khó khăn và sức kháng cự của quân Nga tăng dần.

Với Quân đoàn XXX đang tiến quân an toàn, tối muộn ngày hôm đó Đại tướng Harpe lệnh cho Sư đoàn thiết giáp 1 và Trung đoàn Khinh quân Grossdeutschland tham chiến vào hôm sau và bắt tay với mũi nhọn của Sư đoàn thiết giáp 19 ở Dubrovka. Lúc đó cái bẫy của Harpe sẽ sập xuống những đơn vị từng thắng thế nhưng lúc này đang choáng váng của Hồng quân.

Sáng 7 tháng 12, Thiếu tướng Tarasov, Tư lệnh Tập đoàn quân 41 sững sờ trước trận đánh ở Belyi và lo lắng về số phận Lữ đoàn cơ giới 47 của Dremov bị cô lập. Chỉ thị mới của Purkaev từ phương diện quân yêu cầu ông nối lại những trận tấn công vô ích vào Belyi nhưng Tarasov biện minh cho mệnh lệnh này bằng ý nghĩ cho rằng chúng liên quan tới một kế hoạch lớn mới do phương diện quân hay Zhukov đề ra. Do vậy ông nghiến răng thực hiện điều đó, biết rõ kết quả sẽ thế nào. Trong lúc ấy, ông ra lệnh thành lập và tập kết một lực lượng giải tỏa ở nam đường Belyi để có thể hỗ trợ Dremov rút lui dưới sự yểm trợ của pháo binh tập trung ở Novaia. Ông biết các trận đánh ác liệt đang diễn ra dọc con đường, nhưng trước khi Tarasov có thể biết được kết cục của chúng, những tin tức mới đến sở chỉ huy tập đoàn quân đã đột ngột đảo ngược toàn bộ tình hình. Ngay sau 14 giờ 00, báo cáo từ các lữ đoàn dưới quyền Povetkhin cho biết 50 xe tăng địch đang đột phá về phía bắc dọc theo đường Dukhovshchina-Belyi tại điểm tiếp giáp giữa Sư đoàn bộ binh Cận vệ 17 và Lữ đoàn bộ binh 74 Quân đoàn bộ binh 6. Làng Volynovo đã mất và đối phương đang nhanh chóng tiến về Shiparevo nằm sâu trong hậu tuyến Hồng quân.¹⁹

Trước nguy cơ phần lớn đạo quân của ông sẽ bị hợp vây đã hiển hiện, Tarasov phản ứng nhanh chóng. Ông ra lệnh cho Đại tá Vinogradov chuyển cánh trái của Lữ đoàn bộ binh 75 về Demekhi và nhập với Sư đoàn bộ binh Cận vệ 17 bố trí tuyến phòng thủ mới không cho quân Đức tiến sâu hơn về phía tây qua sông Vishenka. Lữ đoàn bộ binh 78 do Đại tá Sivakov chỉ huy có vẻ đã bị đợt tiến công của quân Đức cắt vụn sẽ phải gom lực lượng nhiều nhất có thể và giữ vững các vị trí mới xung quanh Shevnino, dọc theo bên sườn và chính diện mũi đột kích Đức. Lữ đoàn bộ binh 74 của Đại tá Repin đã bị địch đẩy về phía đông sẽ rút lui và “tìm sửa” cánh phải quân Đức. Tuy nhiên như Tarasov sớm nhận ra, các lữ đoàn trưởng bộ binh của ông không thể thực hiện được những mệnh lệnh đó. Đối phương đã chiếm được Shevnino trước khi lữ đoàn Sivakov đang phân tản có thể chặn được, còn lữ đoàn Repin đang bị kéo giãn thì đang phải đối đầu với chủ lực Sư đoàn thiết giáp 20 Đức và không thể làm gì trừ việc trì hoãn bước tiến của chúng.²⁰