Thất bại lớn nhất của Zhukov - D. Glantz

[chiangshan]

Những vấn đề trên còn lan ra trong số sĩ quan của quân đoàn, điều không có gì ngạc nhiên là đã gây ra tỉ lệ tử vong cao trong số cán bộ. Hôm 30 tháng 12, Đại úy Moiseenko, thư ký Hội đồng quân sự Tập đoàn quân 20 báo cáo như sau với Thiếu tướng Ksenofontov, tư lệnh mới của Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8:

Hội đồng quân sự đã nhận được thông tin rằng đêm 14.12.42, trưởng Ban 1 của Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8, Đại tá Cận vệ Andrianov đã tới sở chỉ huy Sư đoàn bộ binh 354 trong trạng thái say khướt và không thể giải thích rõ ràng nguyên nhân đồng chí đó tới đây. Đồng chí Andrianov sau đó được cho đi ngủ.

Hôm 19.12 ở Lữ đoàn bộ binh 148, Thiếu tá Fedorov, tham mưu trưởng pháo binh lữ đoàn sau khi nốc đầy rượu đã gây ra một vụ xô xát trong bếp, dùng súng ngắn bắn bị thương anh nuôi Chernovalenko ở bụng và bắn xuyên qua áo khoác, thẻ Đảng và tiền của Trung úy Danilov. Fedorov đã bị khai trừ khỏi Đảng…

Tư lệnh tập đoàn quân, Trung tướng Khozin ra lệnh: …2. Nếu [trong lý lịch] trước đây chưa có tiền sự nào thì kỷ luật Andrianov và Fedorov, và nếu trước đó đã từng có hành vi vi phạm thì truy tố ra tòa một cách thích đáng. Báo cáo lại việc thực hiện.³⁸

Việc sĩ quan say rượu dù có thường xuyên xảy ra hay không cũng là một kết quả tất yếu của một hệ thống kỷ luật không cho phép các cán bộ chỉ huy có bất kỳ sự yếu đuối nào. Kỷ luật cứng rắn này được thể hiện rõ ràng trong Mệnh lệnh số 0081 lúc 20 giờ 00 13.12.42 của Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8: “Cảnh báo tất cả cán bộ chỉ huy rằng việc rời vị trí chiến đấu mà không có lệnh sẽ được xem là phản bội Tổ quốc… Báo cáo tình hình sẵn sàng phòng thủ [của các đồng chí] cho cá nhân tôi lúc 08 giờ 00 ngày 14.12.42 và trong trường hợp địch tiến công vào vị trí do các đồng chí bảo vệ, không được rút lui một bước, hãy tiêu diệt địch hoặc là chết”.³⁹

Báo cáo của tình báo Đức lý giải cho nhiều thất bại của quân Nga. Tổng kết của quân báo Tập đoàn quân 9 hôm 30 tháng 11 ghi nhận sự chi viện yếu kém của pháo binh đối với bộ binh đang tiến công: “Không thấy có sự phối hợp giữa cơ động và hỏa lực, và khi cuộc tấn công diễn ra sự hiệp đồng giữa bộ binh và pháo binh còn trở nên tồi tệ hơn”. Tuy nhiên cũng chính báo cáo này chỉ ra “sự xuất hiện bất thường của các trung đoàn chiến xa được chỉ huy bởi các sư đoàn và lữ đoàn [bộ binh]”, điều mà họ kết luận rõ ràng là với mục đích khắc phục những thất bại trước đó để đảm bảo sự phối hợp giữa xe tăng và bộ binh.⁴⁰ Các báo cáo Đức cũng xác nhận quân Nga đã cho thiết giáp và kỵ binh của họ bước vào chiến đấu quá sớm, trước khi bộ binh có thể tạo được mức đột phá thích hợp. Hơn thế, phía Đức nhận định rằng người Nga luôn đánh giá quá thấp sức mạnh của đối phương, một xu hướng mà bản báo cáo xếp vào loại truyền thống. Rõ ràng, sai lầm này cũng đã dẫn tới những “bất đồng” đáng kể trong các kênh chỉ huy của quân Nga. Một tổng kết khác của tình báo Tập đoàn quân 9 được chuẩn bị hôm 3 tháng 12 xác thực việc họ không đánh giá đúng thực lực quân Đức và kết quả là sự bất ngờ khi bộ chỉ huy Đức tung các đơn vị dự bị chiến dịch sung sức vào những điểm then chốt của trận đánh. Bản báo cáo mới trích dẫn các tài liệu thu được của Hồng quân cho thấy các đơn vị Xô-viết đã mất trọn vẹn một nửa quân số.⁴¹ Khi Tập đoàn quân 9 chuẩn bị báo cáo ngày 15 tháng 12, họ kết luận rằng Hồng quân đã bị giáng một thất bại nặng nề và đã bị “vắt kiệt”. Cơ quan tình báo của Model ghi nhận thất bại chung là do sự yếu kém trong chỉ huy của đối phương:

Hệ thống chỉ huy của đối phương vốn đã thể hiện được sự khôn khéo và khả năng thích ứng trong công tác chuẩn bị và triển khai ban đầu của cuộc tiến công, nói chung thường tuân thủ chặt chẽ Mệnh lệnh 306 và 325 của Stalin [về sử dụng các cụm xung kích và sử dụng xe tăng tập trung] một lần nữa lại cho thấy những điểm yếu cố hữu của họ khi chiến dịch diễn ra. Trên thực tế, kẻ địch đã học được nhiều nhưng lại tiếp tục thể hiện là họ không có khả năng khai thác những tình huống thuận lợi quan trọng. Bức tranh được tái diễn khi chiến dịch – bắt đầu với những thành công cục bộ khá chắc chắn đã sa vào những đợt tấn công lộn xộn và vô nghĩa lặp lại nhằm vào các vị trí trên phòng tuyến vững chắc mỗi khi họ gặp thiệt hại lớn ban đầu và tình huống không lường trước. Hành động khó hiểu này lặp đi lặp lại. Nhưng ngay cả trong khủng hoảng, người Nga cũng không bao giờ hành động theo logic; họ quay trở lại với bản năng tự nhiên, và bản năng tự nhiên của người Nga là dùng chiến thuật nghiền nát ồ ạt và theo đuổi mục tiêu định trước bất kể tới sự thay đổi trong tình hình.⁴²

Báo cáo của Tập đoàn quân 9 lưu ý tới xu hướng triển khai các đơn vị hoàn toàn mới vào chiến đấu, mặc dù đều là tân binh được huấn luyện sơ sài, cũng như “gom góp” tàn quân của các đơn vị bị tiêu diệt để tổ chức lực lượng mở những đợt tiến công mới.43 Chỉ trích sự cứng nhắc quá mức trong chiến thuật của quân Nga, phía Đức ghi nhận rằng Lữ đoàn bộ binh 130 tấn công lần lượt từng đại đội và “sau khi từng đại đội bị xóa sổ”.⁴⁴ Một ví dụ tương tự xảy ra trong khu vực thứ yếu trên cánh trái của Tập đoàn quân 22 Xô-viết: “Sư đoàn 262 bộ binh [đúng phải là 362] tiến công hôm 25 tháng 11 với toàn bộ các tiểu đoàn trên tuyến theo Mệnh lệnh [số 306] của Stalin”. Họ vẫn duy trì cách đánh này, “mặc dù đến tối họ đã mất một nửa quân số”.⁴⁵ Bản báo cáo đã không bổ sung là đòn đột kích dữ dội của quân Nga đã buộc quân Đức phải lùi tuyến phòng thủ về phía sau nhiều ki-lô-mét.

[chiangshan]

Đề cập đến tinh thần suy giảm của lính Nga, báo cáo của Tập đoàn quân 9 viết:

Phẩm chất chiến đấu [sự tin cậy] của địch quân nhìn chung là tồi. Đến tháng 11, một lần nữa một nửa trong số quân bổ sung là từ các dân tộc ít người. Trong nhiều đơn vị, khả năng chỉ huy kém và cư xử tồi tệ đã tiếp tục gây ra sự xa cách giữa sĩ quan và binh lính. Hôm 18.11.42, báo cáo từ Sư đoàn 262 bộ binh [sic] nhắc đến 22 trường hợp tử vong trong một trung đoàn do kiệt sức và căng thẳng trong chiến đấu. Một mệnh lệnh ngày 4.11.42 tới binh sĩ Phương diện quân Kalinin chỉ ra “việc xử bắn bừa bãi chiến sĩ Hồng quân vì những lý do không nghiêm trọng”.46

Tài liệu của phía Đức một lần nữa nhấn mạnh sự hiệp đồng không tốt giữa bộ binh Nga và các binh chủng khác. Trong khi ghi nhận những nỗ lực của họ nhằm thực thi Mệnh lệnh 325 của Stalin về phối hợp triển khai hiệu quả xe tăng và bộ binh, bản báo cáo viết

Vẫn còn thiếu sự phối hợp giữa bộ binh và chiến xa. Một nhược điểm đặc biệt trong chỉ huy chiến xa của địch quân có thể được thấy qua thực tế là mỗi khi đợt tấn kích bị đẩy lùi hay đánh bật, nó lại tái diễn ở cùng vị trí và thời gian có thể đoán trước mà không thay đổi gì trong chiến thuật. Vì lý do này, hiệu quả vũ khí chống chiến xa của họ đã không nâng lên được. Theo các chỉ huy chiến xa, mệnh lệnh cho các đại đội trưởng không đi đầu mà thay vào đó ở lại vị trí quan sát xa phía sau đã làm suy yếu sức tiến công. Nó [cũng] làm yếu hệ thống chỉ huy vì chỉ có đại đội trưởng được trang bị điện đài và [do vậy] từ đó không còn khả năng liên lạc với đơn vị. Vì thế các trận tấn công thường tan ra thành hành động của những phân đội lẻ tẻ.

Sự thiếu linh hoạt được thể hiện hôm 25 và 26.11 ở Gredjakino (mặt trận đông) khi cả một lữ đoàn chiến xa biệt lập với 58 xe lao vào bãi mìn của quân Đức và tổn thất nặng nề. Khí tài được bổ sung khá nhanh chóng, đặc biệt là ở mặt trận đông. Tuy nhiên quân số bổ sung thì kém hơn. Tân binh tăng cường cho Lữ đoàn 200 chiến xa chỉ có 5 giờ huấn luyện lái xe trước khi bước vào chiến đấu.⁴⁷

Ở khía cạnh khác, phía Đức ghi nhận và đánh giá cao những biện pháp mới của người Nga nhằm khôi phục và sửa chữa xe tăng trên chiến trường bằng việc bố trí những “xe bọc thép sửa chữa” mới đi cùng các đơn vị tăng. Theo bản báo cáo, tiểu đoàn tăng-vận tải [hỗ trợ] mới được triển khai “cung cấp ngay lập tức đạn dược và nhiên liệu trên trận địa”.⁴⁸ Về pháo binh chi viện, ngoài việc ghi nhận sự thiếu hụt hỏa lực trên mặt trận đông [Vazuza], phía Đức cho biết hỏa lực yểm trợ tập trung ở khu vực Belyi không còn hiện diện kể từ thời điểm đột phá bắt đầu hôm 12 tháng 12, khi các đợt phản kích của quân Đức đang tiến triển thuận lợi.

Mặc dù những sai lầm chiến thuật và chiến dịch cũng như chỉ huy yếu kém ở các cấp này rõ ràng đã gây ra thất bại của quân đội Xô-viết, những nguyên nhân chủ yếu khiến Chiến dịch “Sao Hỏa” không thành công nằm ở cấp chiến lược. Trách nhiệm cho điều này thuộc về Zhukov, Konev và Purkaev, những người đã lên kế hoạch và giám sát chiến dịch, thuộc về Stavka và Bộ Tổng tham mưu, những người phê chuẩn kế hoạch của Zhukov và thuộc về các tư lệnh tập đoàn quân đã tiến hành nó. Tuy nhiên, trong một hệ thống chỉ huy cứng nhắc như Hồng quân cuối năm 1942, chiến lược gia chủ chốt của Stavka chịu trách nhiệm chính cho thắng lợi hay thất bại. Trong Chiến dịch “Sao Hỏa” vị chỉ huy đó là Đại tướng Zhukov, người điều hành chung các hoạt động của bộ đội Xô-viết trên Chiến trường hướng Tây.

Sự tập trung hoàn toàn vào việc tiêu diệt Cụm quân Trung tâm của Zhukov, bắt đầu từ thất bại của ông ở Moscow năm 1941 và 1942 và xung quanh Rzhev hồi tháng 8 năm 1942 đã gần như chuyển thành một sự ám ảnh. Nó khiến ông quá lạc quan và che mắt ông trước cả những khả năng và hậu quả chiến lược nếu thất bại. Nói một cách đơn giản, ông đã mất khả năng nhận định tình huống và đã lên một phương án quá tham vọng cho một chiến dịch hai giai đoạn mang mục tiêu không gì khác là xóa sổ Cụm quân Trung tâm danh tiếng của người Đức. Khi quá trình lập kế hoạch diễn ra, sự lạc quan của Zhukov tiếp tục tăng lên. Cuối cùng nó thậm chí còn được bổ sung bằng sự tự lừa dối vốn nằm trong lời cam kết của Zhukov đã trở thành lời nguyền của bản thân ông. Viễn cảnh hấp dẫn về một thắng lợi chiến lược to lớn hơn trong Chiến dịch “Sao Mộc” đã phá hỏng kế hoạch của ông cho Chiến dịch “Sao Hỏa” và làm suy yếu bất cứ mục tiêu thực tế nào mà đáng lẽ “Sao Hỏa” đã có thể đạt được. Điều này được minh chứng rõ ràng qua những thay đổi vào phút chót trong bố trí lực lượng “Sao Hỏa” (đặc biệt là việc triển khai Quân đoàn cơ giới 2 ở khu vực Velikie Luki) và qua sự tìm kiếm dai dẳng cho một chiến thắng lớn hơn của Zhukov.

Khi Chiến dịch “Sao Hỏa” mở màn, Zhukov bị xâm chiếm với việc đạt được thành công, và sự kiên quyết bẩm sinh (được cộng thêm vào là sự ghen tỵ với Vasilevsky) đã ngăn cản ông hạ thấp mục tiêu và kỳ vọng dựa theo tình hình thực tế. Thay vào đó, bản thân là một chiến binh, ông yêu cầu các sĩ quan và binh sĩ dưới quyền nỗ lực chiến đấu. E ngại trước số phận bi đát của những người tiền nhiệm đã thất bại, các chỉ huy sư đoàn, quân đoàn và tập đoàn quân của Zhukov không ngừng thúc bộ đội tiến lên, thường xuyên quên mất những bài học khắc nghiệt ngày trước dưới sức nóng của cuộc chiến đấu. Có thể đoán trước, thành công rực rỡ ở một vài khu vực không thể sánh được với cuộc tàn sát khủng khiếp ở những nơi khác. Rốt cục, cuộc tàn sát đó đã nghiền nát tất cả và chiến dịch sụp đổ hoàn toàn. Theo tính cách đặc trưng, Zhukov vẫn giữ sự lạc quan cho đến phút chót khi ông dùng đến giọt máu và chút sức lực cuối cùng của những người lính chật vật và rõ ràng đã kiệt sức của mình. Cũng vẫn là tính cách đặc trưng, sau khi chiến dịch cáo chung, Zhukov đã đang tập trung vào việc tiếp tục cuộc trường chinh ở thời điểm sớm nhất có thể. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất là chính sự lạc quan cũng như kiên định to lớn đó đã giúp Zhukov giữ được vị trí là người được Stalin ủng hộ nhiều nhất.

[chiangshan]

Cái giá và hậu quả của thất bại

Quân Đức thắng trận đã bị những tổn thất trong tháng 11 và 12 làm suy yếu nghiêm trọng hệ thống phòng ngự Rzhev, nhưng thiệt hại của phía Liên Xô còn nặng nề hơn, nếu không muốn nói là thảm họa. Lực lượng ban đầu của 7 tập đoàn quân Xô-viết tham chiến trong Chiến dịch “Sao Hỏa” lên tới 667.000 quân và hơn 1.900 xe tăng trên tổng số 1.890.000 quân và 3.375 xe tăng hợp thành Phương diện quân Kalinin, Tây và Khu phòng thủ Moscow thời điểm tháng 11 năm 1942 (Xem Phụ lục). Ngoài ra, có ít nhất 150.000 quân và hàng trăm xe tăng được tăng cường trong thời gian chiến dịch.

Các nguồn Đức ước tính thiệt hại về quân số của phía Liên Xô là trên 200.000 người, bao gồm khoảng 100.000 chết và tổng số tổn thất về chiến xa là từ 1.655 đến 1.847 trên tổng số 2.000 xe được đưa vào chiến đấu.⁴⁹ Người Đức ghi nhận số tù binh và lính Hồng quân đào ngũ là 5.272 người, mặc dù cả hai phía đều thường không bắt tù binh.

Báo cáo của các đơn vị cấp thấp xác nhận con số khắc nghiệt trên. Ví dụ, trong giai đoạn từ ngày 25 tháng 11 tới ngày 5 tháng 12, Sư đoàn thiết giáp 5 ghi lại rằng dọc theo sông Vazuza ban đầu quân đội Xô-viết triển khai lực lượng gồm 44.000 quân cùng 550 xe tăng và trong quá trình chiến đấu họ đã mất 42.000 quân cùng 183 xe tăng bị phá hủy.⁵⁰ Báo cáo của Tập đoàn quân 9 tuyên bố quân Nga đã mất 300 chiến xa trong một khu vực rộng 4 ki-lô-mét trong 48 giờ chiến đấu từ ngày 12 tới 14 tháng 12.⁵¹ Sư đoàn thiết giáp 1 cho biết Hồng quân mất 121 xe tăng trong chiến đấu và nhiều chiếc khác bị bỏ lại trong vòng vây phía nam Belyi. Tổng kết chung của Tập đoàn quân 9 Đức về thiệt hại của từng đơn vị Xô-viết như sau:

Đơn vị    Tập đoàn quân 41    Quân đoàn cơ giới 1       Lữ đoàn cơ giới 19       Lữ đoàn cơ giới 35       Lữ đoàn cơ giới 37       Lữ đoàn xe tăng 65       Lữ đoàn xe tăng 219    Lữ đoàn cơ giới 47    Lữ đoàn cơ giới 48    Quân đoàn bộ binh 6 Stalin       Lữ đoàn bộ binh 74       Lữ đoàn bộ binh 75       Lữ đoàn bộ binh 78       Lữ đoàn bộ binh 91       Sư đoàn bộ binh 150    Trung đoàn xe tăng 229 Tập đoàn quân 22    Quân đoàn cơ giới 3       Lữ đoàn cơ giới 1       Lữ đoàn cơ giới 3       Lữ đoàn cơ giới 10       Lữ đoàn xe tăng Cận vệ 1       Lữ đoàn xe tăng 49    Lữ đoàn xe tăng 104 Tập đoàn quân 39    Lữ đoàn xe tăng 28    Lữ đoàn xe tăng 81    Lữ đoàn cơ giới 46    Trung đoàn xe tăng 28    Trung đoàn xe tăng 29    Trung đoàn xe tăng 32 Tập đoàn quân 20    Quân đoàn xe tăng 5       Lữ đoàn xe tăng 24       Lữ đoàn xe tăng 41       Lữ đoàn xe tăng 70    Quân đoàn xe tăng 6       Lữ đoàn xe tăng 22       Lữ đoàn xe tăng 100       Lữ đoàn xe tăng 200    Lữ đoàn xe tăng 11    Lữ đoàn xe tăng 17    Lữ đoàn xe tăng 18    Lữ đoàn xe tăng 20    Lữ đoàn xe tăng 25    Lữ đoàn xe tăng 31    Lữ đoàn xe tăng 32    Lữ đoàn xe tăng 80    Lữ đoàn xe tăng 93    Lữ đoàn xe tăng 140    Lữ đoàn xe tăng 255 Tập đoàn quân 31    Lữ đoàn xe tăng 145    Lữ đoàn xe tăng 332 Tập đoàn quân 30    Lữ đoàn xe tăng Cận vệ 10 Tập đoàn quân 29    Lữ đoàn xe tăng 20    Lữ đoàn xe tăng 120    Lữ đoàn xe tăng 161

Tổn thất Bị tiêu diệt. Bị tiêu diệt. Bị tiêu diệt. Bị tiêu diệt. Bị tiêu diệt. Bị tiêu diệt. Tổn thất nặng. Bị tiêu diệt. 80-90%. 75%. 75%. Không rõ (ước tính 60%). Trên 50%. 80% (bộ binh), 75% (xe tăng). Trên 80%. Tổn thất nặng. Tổn thất nặng. Tổn thất nặng. Tổn thất nặng. Tổn thất nặng. Không thể sẵn sàng chiến đấu. 50%. 30%. 5 T-34 và 15 T-60, ngày 14 tháng 12 còn lại 70 trên tổng số 130 xe tham chiến. Tổn thất nặng. Tổn thất nặng. Tổn thất nặng. Ngày 14.12 lực lượng giảm xuống còn bằng 1 tiểu đoàn (21 xe) trên tổng số hơn 200 xe tham chiến. Tổn thất nặng. Tổn thất nặng. Tổn thất nặng. Tổn thất nặng. Tổn thất nặng. Bị tiêu diệt. Bị tiêu diệt. Bị tiêu diệt. Bị tiêu diệt. 50%. Bị tiêu diệt. Tổn thất nặng. Tổn thất nặng. Tổn thất nặng. Bị tiêu diệt. Bị tiêu diệt. 50%. Bị tiêu diệt (12-14.12). Tổn thất nặng (12-14.12). Tổn thất nặng (12-14.12).

Cũng các báo cáo trên ước tính thiệt hại về quân số và trang bị trong tất cả các đơn vị bộ binh Xô-viết tham gia ở mức từ 50 đến 80 phần trăm.⁵²

Cuối cùng, tổng kết của phía Đức đánh giá (ước tính) tổn thất trong chiến đấu của quân Nga như sau:

Phân loại    Quân số Tù binh Đào ngũ Xe tăng Pháo dã chiến Pháo chống tăng và cao xạ Súng cối Súng phóng lựu Súng máy Xe bọc thép Xe vận tải Máy bay   Do Luftwaffe   Do bộ binh

Tổn thất 200.000 4.662 610 1.847 279 353 264 183 8.718 78 1.247 127   97   30

[chiangshan]

Căn cứ vào những nỗ lực giấu kín chiến dịch của phía Liên Xô và xu hướng chung của họ (cho đến gần đây) là ít thành thật trong vấn đề thương vong, có thể hiểu được là không có số liệu tổng quát và chính xác cho thiệt hại của Hồng quân. Tuy nhiên, những bằng chứng rải rác trong tài liệu lưu trữ và những số liệu tổn thất chung mới được giải mật gần đây có xu hướng ủng hộ các tài liệu Đức. Ví dụ, các nguồn lưu trữ cho biết Quân đoàn cơ giới 1 Xô-viết bước vào chiến đấu với 15.200 quân và khoảng 200 xe tăng (thiếu Lữ đoàn cơ giới 47 và 48). Với lực lượng này, quân đoàn mất 2.280 người hy sinh, 5.900 người bị thương và toàn bộ xe tăng trong vòng vây. Chỉ có 7.000 người phá vây được mang theo vũ khí cá nhân, trong đó có nhiều thương binh.⁵³ Cùng thời gian trên, Quân đoàn bộ binh Siberi tình nguyện 6 Stalin thiệt hại 22.500 trên tổng số 30.000 quân cũng trong cuộc bao vây đó. Ở phía đông Sychevka, Quân đoàn xe tăng 6 tổn thất phần lớn 170 chiến xa trong biên chế ban đầu vào cuối tháng 11, và sau khi được tăng cường lên thành 170 xe tăng, đơn vị mất hầu hết số xe này trong thời gian từ ngày 12 đến 14 tháng 12. Các sư đoàn bộ binh thuộc Tập đoàn quân 20, 31 và 29 liên tục tham gia những trận tiến công chính diện đẫm máu vào đầu cầu Vazuza và dọc sông Osuga và Gzhat’ đã thương vong tối đa 80% quân số. Các tài liệu lưu trữ rời rạc nhưng rõ ràng của Liên Xô ghi nhận thiệt hại về người và xe tăng của Hồng quân như sau (xem Phụ lục để biết nguồn):

Đơn vị    Tập đoàn quân 20 Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8 Sư đoàn bộ binh Cận vệ 26 Lữ đoàn bộ binh 148 Lữ đoàn bộ binh 150 Quân đoàn cơ giới 1 Quân đoàn xe tăng 5 Lữ đoàn bộ binh cơ giới hóa 5 (Quân đoàn xe tăng 5) Quân đoàn kỵ binh Cận vệ 2 Sư đoàn kỵ binh Cận vệ 3

Lực lượng ban đầu 114.176 quân (24 tháng 11) 80.322 quân (11 tháng 12) 25.000 quân (ước tính) 7.000 quân (ước tính) 4.000 quân (ước tính) 4.000 quân (ước tính) 15.200 quân, 224 xe tăng 131 xe tăng (11 tháng 12) 1.650 quân (11 tháng 12) 10.000 quân (ước tính) 1.200 ngựa 1.600 quân

Tổn thất 58.524 người (12 tháng 12) (bao gồm 13.929 hy sinh, 41.999 bị thương, 1.596 mất tích), cộng thêm 10.000 người (sau 12 tháng 12). 6.058 người (25-30 tháng 11) (bao gồm 1.116 hy sinh, 4.623 bị thương, 197 mất tích, 122 bệnh binh), cộng thêm 8.136 người (5-17 tháng 12) (bao gồm 1.540 hy sinh, 6.095 bị thương, 139 mất tích và 398 vì các nguyên nhân khác). Còn lại 497 quân chiến đấu. Còn lại 27 quân chiến đấu. Còn lại tổng cộng 495 người (110 có thể làm nhiệm vụ chiến đấu). 8.180 người (bao gồm 2.280 hy sinh, 5.900 bị thương) và 224 xe tăng. 48 xe tăng (11 tháng 12). 23 xe tăng (12 tháng 12). 26 xe tăng (13 tháng 12). 827 người (11 tháng 12). 395 người (12 tháng 12). 171 người (13 tháng 12). 6.717 người, 1.150 ngựa 775 người (bao gồm 600 hy sinh, 75 bị thương và 100 bệnh binh)

Nhìn chung, theo các số liệu tổn thất mới được công bố gần đây, Phương diện quân Tây và Kalinin có 606.171 người chết và mất tích cùng 1.172.948 người bị thương trong suốt năm 1942. Trừ đi những thiệt hại trong các chiến dịch Rzhev-Viaz’ma (tháng 1 đến tháng 4) và Rzhev-Sychevka (tháng 8 ) trước đó và tỷ lệ tổn thất trung bình hợp lý theo từng ngày cho các thời kỳ tương đối yên tĩnh còn lại, thiệt hại trong Chiến dịch “Sao Hỏa” vào khoảng 100.000 người chết và mất tích và khoảng 235.000 người bị thương (Xem Phụ lục để biết số liệu chi tiết).⁵⁴ Nó khá phù hợp với ước tính của phía Đức. Quan trọng hơn, những thiệt hại này theo cách nào đó đã khiến Chiến dịch “Sao Hỏa” được gắn với tư cách không mấy dễ chịu là một trong những trận tiến công thất bại đắt giá nhất của Hồng quân trong cả cuộc chiến. Phân tích trên các phương diện, Zhukov mất 335.000 quân trong Chiến dịch “Sao Hỏa” kéo dài không đầy 1 tháng, còn Vasilevsky mất 485.000 quân trong thắng lợi chiến lược kéo dài 2 tháng rưỡi ở Stalingrad. Hơn thế, số liệu đối với Vasilevsky không chỉ có tổn thất trong Chiến dịch “Sao Thiên vương” mà bao gồm cả trong Chiến dịch “Sao Thổ nhỏ”, Chiến dịch Kotel’nikovsky và chiến dịch tiêu diệt quân Đức bị bao vây ở Stalingrad. Zhukov sẽ để tái diễn sự chết chóc này theo cung cách tương tự dễ thấy khi vào tháng 4 và tháng 5 năm 1945, Phương diện quân Belorussia 1 dưới quyền chỉ huy trực tiếp của ông sẽ mất 37.610 người chết và mất tích cùng 141.880 người bị thương trong chiến dịch Berlin, chiếm khoảng một nửa tổng số thương vong của 3 phương diện quân tham gia.⁵⁵

Thất bại của Chiến dịch “Sao Hỏa” mang lại hai hậu quả trực tiếp và nhiều ảnh hưởng đáng kể về mặt lâu dài. Trước tiên và hiển nhiên nhất, Chiến dịch “Sao Mộc” tiếp nối theo buộc phải hủy bỏ. Stalin đã làm điều này ngay cả trước khi chiến sự kết thúc ngày 23 tháng 12. Thứ hai, trọng tâm chiến lược của Liên Xô giờ tất yếu được chuyển xuống phía nam. Đến cuối tháng 12, các đạo quân dưới quyền Vasilevsky ở khu vực Stalingrad đã siết chặt vòng vây xung quanh quân Đức trong thành phố, đánh lui các nỗ lực giải tỏa và mở rộng chiến dịch bằng cách tiến công thêm về hướng bắc dọc theo mặt trận sông Don. Sau đó, trong khi Zhukov tiếp tục tranh luận về việc khôi phục hoạt động dọc theo trục chiến lược Tây, Stalin và Stavka vẫn kiên trì bác bỏ. Thay vào đó, họ tập trung chú ý vào hướng nam. Theo đó, các lực lượng dự trữ của quân đội Xô-viết tiếp tục đổ xuống khu vực này. Rốt cục, Stalin đã mệt mỏi trước thất bại nối tiếp ở phía tây Moscow và giờ ông ra lệnh cho phần lớn các đại đơn vị thuộc lực lượng dự bị chiến lược tăng cường cho Vasilevsky. Tập đoàn quân Cận vệ 2 do Trung tướng Malinovsky chỉ huy đi đầu, tiếp theo là Tập đoàn quân xe tăng 3 dưới quyền Trung tướng Rybalko. Các đơn vị dự bị khác sẽ nhanh chóng tập trung xuống hướng nam, trong đó có Tập đoàn quân 70 mới thành lập cùng Tập đoàn quân xung kích 2 và 5 (mới được tổ chức từ các tập đoàn quân dự bị), nhiều quân đoàn xe tăng, cơ giới độc lập và một khối lượng lớn pháo binh của RKV (Dự bị Bộ Tổng tư lệnh).

Ngoài ra, nhiều đơn vị của Phương diện quân Tây và Kalinin sẽ nhanh chóng chấm dứt tồn tại, có thể đoán là vì vai trò mà họ đã thể hiện (hay không thể hiện được) trong thất bại “Sao Hỏa”. Đầu tháng 1 năm 1943, Zhukov đã mất thêm nhiều đơn vị quý giá. Stavka thành lập Tập đoàn quân xe tăng 1 mới tổ chức từ cơ quan chỉ huy Tập đoàn quân 29 cùng Quân đoàn cơ giới 3 và Quân đoàn xe tăng 6 của Chiến trường hướng Tây. Vào tháng 2 năm 1943, tập đoàn quân xe tăng trên lúc này do Katukov chỉ huy sẽ được phối thuộc cho Phương diện quân Tây Bắc chiến đấu ở tây Demiansk. Đến tháng 4 năm 1943, Tập đoàn quân 41 do Thiếu tướng I. M. Managarov, người đã thay thế Tarasov bất hạnh làm tư lệnh từ cuối tháng 12 năm 1942 bị giải thể, quân số của đơn vị được bổ sung cho Tập đoàn quân 39 và 43. Cùng thời gian đó, Quân đoàn cơ giới 1 của Solomatin hành quân xuống phía nam để tham gia trận đánh đang bùng nổ xung quanh Kursk.

Bất chấp những biến động lớn và mất mát lực lượng, Zhukvo tiếp tục khẳng định rằng trục hướng tây vẫn là khu vực trọng yếu nhất và yêu cầu Stavka gộp cả khu vực này vào phương án tiến công mở rộng trong tương lai. Thật trớ trêu, vào tháng 2 năm 1943, chính là thành công sau đó của Hồng quân ở phía nam một lần nữa đã thuyết phục Stalin tin rằng có lẽ Zhukov nói đúng.

[chiangshan]

THÀNH CÔNG CỦA SAO THIÊN VƯƠNG VÀ SỰ CHUYỂN HÓA CỦA SAO THỔ

Chiến thắng của Vasilevsky

Trong khi Chiến dịch “Sao Hỏa” đang thất bại, bộ đội Phương diện quân Tây và Kalinin dưới quyền Zhukov đang nỗ lực chiến đấu và hy sinh nhằm giành quyền kiểm soát mấu lồi Rzhev, Vasilevsky đang chỉ huy một chuỗi chiến thắng vững chắc ở miền nam nước Nga. Tại thời điểm những họng pháo của Zhukov bắt đầu khai hỏa dọc sông Vazuza và gần Belyi và Rzhev, các mũi nhọn thiết giáp thuộc Phương diện quân Tây Nam và Stalingrad của Vasilevsky đã hội quân gần Kalach trên sông Don, khóa chặt gần 300.000 quân Đức và Rumani bất hạnh trong chảo lửa Stalingrad. Thành công của Chiến dịch “Sao Thiên vương” làm bất ngờ ngay cả chính những người lên kế hoạch cho nó, và số quân địch trong rọ còn lớn hơn nhiều những gì họ đã hình dung trong giấc mơ táo bạo nhất. Chỉ trong vòng vài ngày, Vasilevsky cùng các tư lệnh phương diện quân phải giải quyết hai nhiệm vụ lớn song song là tiêu diệt quân địch bị vây ở Stalingrad và đồng thời mở Chiến dịch “Sao Thổ” để khai thác thành công của “Sao Thiên Vương”.

Những chỉ huy Xô-viết chưa quen với việc xử lý một chiến dịch tiến công thắng lợi. Trước đây, chỉ có một lần xung quanh Moscow hồi tháng 1 năm 1942 họ được trao cơ hội biến thành công cấp chiến dịch thành cấp chiến lược. Ở Moscow, Hồng quân đã nỗ lực phát triển dựa trên những thắng lợi đạt được trong cuộc phản công quyết liệt hồi tháng 12. Kế hoạch tiến công trong chiến dịch phản công Moscow được xây dựng vội vã và những phương thức đột kích của quân đội Liên Xô đã được tiến hành một cách lộn xộn. Kết quả, trong tháng 1 đơn giản là đà tiến công cùng với kế hoạch chu đáo đã đẩy Hồng quân về phía tây tới Viaz’ma và Smolensk. Trong Trận chiến Moscow, Zhukov lên phương án cho các hoạt động tiếp theo trước khi chiến dịch hiện thời hoàn tất, và mục tiêu cuối cùng ông muốn hướng đến tỏ ra quá tham vọng và không thể thực hiện nổi. Tháng 11 năm 1942, chính mấu lồi Rzhev là một bằng chứng câm lặng cho thất bại hồi mùa đông của ông. Vì vậy vào mùa thu 1942, Stavka, Zhukov, Vasilevsky cùng những chỉ huy thuộc cấp xây dựng kế hoạch “Sao Hỏa”, “Sao Thiên vương”, “Sao Mộc” và “Sao Thổ” theo cách thận trọng hơn nhiều nhằm tránh khỏi những vấn đề mùa đông năm trước và tạo ra cơ sở lớn hơn cho các hoạt động trong tương lai. Dù thế, thành công mà họ đạt được là những hiện tượng mới, và Stavka cùng những chiến lược gia của nó vẫn còn đang học cách xử lý, tận dụng chúng. Thắng lợi của Chiến dịch “Sao Thiên vương” đã mang lại cơ hội và thách thức đó (Bản đồ 24).

Qua thảo luận chặt chẽ với Stavka, đầu tháng 12 Vasilevsky chuẩn bị cho việc tiêu diệt quân Đức trong vòng vây Stalingrad (Chiến dịch “Cái vòng” [Kol’tso]) và cùng thời gian đó mở Chiến dịch “Sao Thổ” theo kế hoạch.⁵⁶ Vì mục đích này, Stavka điều Tập đoàn quân Cận vệ 2 của Malinovsky tiến nhanh xuống phía nam từ khu vực Tambov. Nhiệm vụ ban đầu của Malinovsky là đóng vai trò lực lượng phát triển trong Chiến dịch “Sao Thổ”. Đạo quân của ông sẽ thọc sâu qua phòng tuyến Đức, chiếm Rostov và cô lập toàn bộ Cụm tập đoàn quân A và B Đức ở khúc cong của sông Don và khu vực Caucasus. Tuy nhiên, ngay khi Malinosky tới khu vực Stalingrad, tình hình một lần nữa lại thay đổi. Nỗ lực đầu tiên nhằm tiêu diệt số quân Đức bị vây không thành do lực lượng của chúng lớn hơn nhiều so với dự kiến. Cùng thời gian đó, quân Đức gây phức tạp thêm cho vấn đề của Vasilevsky khi tập trung một cánh quân giải tỏa nhằm cứu nguy cho đồng bọn.

Để đối phó với tình hình đang biến động đột ngột, Vasilevsky nhanh chóng thay đổi kế hoạch. Lúc đầu ông dự kiến sử dụng đạo quân hùng hậu dưới quyền Malinovsky tiêu diệt số quân Đức bị bao vây. Sau đó, khi đối phương bắt đầu tiến hành một nỗ lực nghiêm trọng nhằm giải vây Stalingrad bằng một đòn đột kích từ hướng tây nam, ông điều Malinovsky sang ngăn chặn cánh quân này. Quyết định này đã lấy đi thành phần mạnh nhất của Chiến dịch “Sao Thổ” và buộc Vasilevsky phải thu gọn nó thành Chiến dịch “Sao Thổ nhỏ”. Trong khi “Sao Thổ” tính đến một mũi thọc sâu dọc theo trung lưu sông Don tới Rostov nhằm hợp vây toàn bộ quân Đức ở khúc cong của sông Don và Causasus, “Sao Thổ nhỏ” ít tham vọng hơn nhiều. Nó đưa ra một mũi đột phá nhỏ hơn qua trung lưu sông Don nhằm bao vây và tiêu diệt quân phòng thủ Đức và Ý, và ngăn chặn nỗ lực giải vây thứ hai của quân Đức sẽ diễn ra ở phía tây.

Đến giữa tháng 12, trong khi Zhukov đang cố gắng vật lộn để thay đổi số phận Chiến dịch “Sao Hỏa”, các cánh quân dưới quyền Vasilevsky tiến công về phía nam qua sông Don, đập tan Tập đoàn quân 8 Ý và chấm dứt vĩnh viễn những cố gắng giải tỏa Stalingrad từ hướng tây. Đồng thời, Tập đoàn quân Cận vệ 2 hùng hậu do Malinovsky chỉ huy tham gia cùng Phương diện quân Stalingrad đẩy lui các nỗ lực mở vây của quân Đức từ hướng tây nam và tiến quân tới Rostov. Đến cuối tháng, quân Đức ở nam sông Don và Caucasus đã chạy dài về hướng tây và nam tới Rostov và sông Bắc Donets với quân đội Xô-viết truy kích dồn dập phía sau. Quan trọng hơn, số phận Tập đoàn quân 6 Đức trong vòng vây Stalingrad đã được định đoạt. Cuối cùng nó sẽ phải đầu hàng vào ngày 2 tháng 2 năm 1943.

Sau khi Chiến dịch “Cái vòng” kết liễu sự tồn tại của Tập đoàn quân 6 Đức, Vasilevsky cùng Stavka tổ chức hàng loạt đợt hoạt động thành công, đe dọa gây sụp đổ hoàn toàn hệ thống phòng ngự của quân Đức ở phía nam. Các đòn tiến công này nhằm mục đích đánh bại Cụm tập đoàn quân Sông Don mới thành lập của quân Đức và xóa sổ Cụm tập đoàn quân A lúc này đang tiến hành một cuộc rút lui nguy hiểm và vội vã khỏi những vị trí lộ liễu của chúng ở Caucasus. Trong tháng 1 năm 1943 và với thành công chóng vánh, Phương diện quân Voronezh được tăng cường Tập đoàn quân xe tăng 3 điều từ phía bắc và nhanh chóng có sự tham gia của Phương diện quân Briansk mở chiến dịch Ostrogozhsk-Rossosh' và Voronezh-Kastornoe. Trong những trận đánh được lên kế hoạch khá khẩn trương này, quân đội Liên Xô đè bẹp Tập đoàn quân 2 Hungary và Tập đoàn quân 2 Đức, giải phóng bờ tây sông Don, mở màn một mũi tiến quân thần tốc về phía tây tới Kursk và Khar’kov. Đồng thời, Phương diện quân Tây Nam và Nam đẩy quân Đức về Voroshilovgrad bên sông Bắc Donets và Rostov trên sông Don, giải phóng Rostov và chuẩn bị cho các chiến dịch tiếp theo tiến vào lòng chảo Donets (Donbas).⁵⁷

Tại thời điểm này, Vasilevsky và Stavka nhanh chóng lên kế hoạch cho hai mũi tiến quân lớn nhằm phát triển thành công hồi tháng 1. Lần này, mục tiêu của Hồng quân là tiêu diệt toàn bộ quân Đức ở khu vực Donbas, đặc biệt là Cụm tập đoàn quân Nam (Cụm tập đoàn quân Sông Don trước đây, lúc này do Thống chế Erich von Manstein chỉ huy). Chiến dịch đầu tiên trong những trận đánh đầy tham vọng này mang mật danh “Nhảy vọt” (Skachok) dự kiến tới một đòn đột kích thắng lợi qua Donbas tới sông Dnepr và biển Azov. Chiến dịch thứ hai mang mật danh “Tinh cầu” (Zvezda) đặt mục tiêu chiếm Kharkov, đột phá tới Zaporozhye bên sông Dnepr và bảo vệ cánh bắc của "Nhảy vọt". Hai chiến dịch được tiến hành cùng nhau này sẽ tạo ra kết thúc có tính quyết định của Chiến cuộc mùa đông. Tuy nhiên, khi chúng phát triển thuận lợi trong đầu tháng 2, cơ hội đã mất của Chiến dịch “Sao Hỏa” và sự tập trung vào việc tiêu diệt Cụm quân Trung tâm Đức của Zhukov sẽ cùng quy về thành một ảnh hưởng mạnh tới quyết định của Stavka và kết quả cuối cùng của Chiến cuộc mùa đông.

[chiangshan]

Bản đồ 24. Chiến cuộc mùa đông: tháng 10 năm 1942 tới tháng 3 năm 1943.

[chiangshan]

Hệ quả chiến lược của Chiến dịch “Sao Hỏa”

Trong suốt tháng 1 và đầu tháng 2 năm 1943, Đại tướng Zhukov kiên trì đề xuất rằng Hồng quân nên tiếp tục khôi phục tiến công ở mặt trận trung tâm, chỉ ra những tổn thất mà ông đã gây ra cho Cụm tập đoàn quân Trung tâm cũng như sự suy yếu của quân Đức trong mấu lồi Rzhev đã tăng lên. Mặc dù ban đầu Stalin từ chối, đến cuối tháng 1 chuỗi chiến thắng không ngờ tới của Vasilevsky ở phía nam rốt cục đã giúp Zhukov có được cơ hội mà ông đang chờ đợi. Trong khi Phương diện quân Briansk và Voronezh từ sông Don tiến về phía tây nhằm vào Tập đoàn quân 2 Đức sứt mẻ và đang bị ép mạnh, Zhukov lập luận rằng căn cứ vào điểm yếu của kẻ địch trong khu vực này, Kursk nên được bổ sung thêm vào danh sách dài những mục tiêu trong mùa đông của quân đội Xô-viết. Với thành công dường như đang không có giới hạn, Stavka không thể phản đối. Hôm 26 tháng 1, Stavka giao nhiệm vụ cho Phương diện quân Voronezh chiếm Kursk trong khi vẫn tiếp tục hướng tiến công chính tới Khar’kov.

Lúc này, trước thắng lợi của những cánh quân dưới quyền, Vasilevsky cũng bị ảnh hưởng bởi sự lạc quan của Zhukov. Đến đầu tháng 2, Hồng quân đang tiếp cận Kursk, Khar’kov và đã khoan một lỗ hổng lớn vào hệ thống phòng ngự Đức ở Donbas. Quan trọng hơn, Stalingrad đã được giải phóng hôm 2 tháng 2 năm 1943, và giờ toàn bộ hay một phần của 6 tập đoàn quân thuộc Phương diện quân Sông Don do Thượng tướng K. K. Rokossovsky chỉ huy vừa thắng trận ở đây có thể được sử dụng để tham chiến ở những nơi khác. Niềm tin của Zhukov rằng Phương diện quân Tây và Kalinin của ông vẫn còn đóng vai trò quan trọng trong Chiến cuộc mùa đông, thắng lợi sớm rõ ràng của các phương diện quân thuộc quyền Vasilevsky và sự sẵn sàng của Phương diện quân Sông Don hùng hậu khiến Stavka một lần nữa thay đổi kế hoạch. Lần này, nhớ lại cơ hội đã mất của Chiến dịch “Sao Hỏa”, Stalin và Stavka chú ý tới lời khuyên của Zhukov, đồng thời Vasilevsky cũng tán thành với phương án mới vì các phương diện quân của ông sẽ đóng vai trò chủ lực.

Nói ngắn gọn, kế hoạch được thay đổi bổ sung thêm một chiến dịch lớn có tính chiến lược gồm 3 giai đoạn (mật danh không rõ) cho phương án hiện tại.⁵⁸ Trong giai đoạn một, Phương diện quân Briansk cùng cánh trái của Phương diện quân Tây sẽ nhanh chóng được Phương diện quân Trung tâm (Phương diện quân Sông Don đổi tên) của Rokossovsky hỗ trợ tiến công từ bắc Orel và khu vực Kursk nhằm phá vỡ tuyến phòng thủ của Tập đoàn quân 2 và Tập đoàn quân thiết giáp 2 Đức ở khu vực Orel. Sau đó, trong giai đoạn hai và ba, Phương diện quân Kalinin và phần còn lại của Phương diện quân Tây do Zhukov nắm sẽ tiến về phía tây qua Velizh và từ Kirov ở phía đông nhằm hợp vây toàn bộ cụm quân Đức ở Rzhev-Viaz’ma và hội quân với lực lượng phát triển của Phương diện quân Trung tâm gần Smolensk. Kế hoạch lớn được bắt đầu ngày 12 tháng 2 với đòn tiến công nhằm vào Orel và mở rộng ra hôm 15 tháng 2 với sự tham chiến của Phương diện quân Trung tâm do Rokossovsky chỉ huy là thể hiện cho giấc mơ của Zhukov và hoàn thành những gì xâm chiếm ông. Về thực chất, đây là sự tái hiện Chiến dịch “Sao Hỏa” và “Sao Mộc”, hiển nhiên là với quy mô lớn hơn phối hợp với những đạo quân thắng trận của Vasilevsky.

Tuy nhiên, cũng như trường hợp tháng 11 và 12 năm 1942, nỗ lực mới đầy tham vọng nhằm hoàn thành những mục tiêu chưa thực hiện được của “Sao Hỏa” và “Sao Mộc” thất bại vì nhiều lý do tương tự. Sự lạc quan từ Zhukov lan truyền khiến Stavka và lần này là cả Vasilevsky cố gắng làm quá nhiều với quá ít trong tay. Mũi tiến quân tham vọng vào Donbas và tây Khar’kov bị sa lầy, các cuộc tấn công của Phương diện quân Tây và Briansk kẹt lại trong những trận giao tranh đẫm máu, và Phương diện quân Trung tâm của Rokossovsky bị chậm trễ do những khó khăn trong vận tải đã bước vào chiến đấu muộn theo cung cách lẻ tẻ. Mặc dù bộ phận đi đầu của ông đã thọc sâu vào hậu tuyến quân Đức ở tây Kursk, họ đã làm điều đó đúng lúc Thống chế von Manstein tổ chức và tiến hành một đòn phản công xuất sắc đánh vào Phương diện quân Tây Nam của Vasilevsky đang bị kéo giãn lực lượng ở Donbas. Trong khi đội tiên phong của Rokossovsky đang tiến tới sông Desna gần Novgorod Severskii – mũi đội phá sâu nhất của Hồng quân trong Chiến cuộc mùa đông, von Manstein bất ngờ tiến công Phương diện quân Voronezh và đẩy lui họ qua Khar’kov. Lo sợ trước cuộc tiến quân thắng lợi của von Manstein lên phía bắc, Stavka đã điều động những cánh quân quan trọng từ khu vực của Rokossovsky để chặn đà tiến của von Manstein, và đòn công kích của Rokossosky thoái trào rồi sụp đổ. Cùng với nó là sự cáo chung cho kế hoạch giai đoạn ba chiến dịch của Zhukov với mục tiêu chiếm Smolensk và tiêu diệt Cụm tập đoàn quân Trung tâm. Không phải là tình cờ khi thất bại quân sự nặng nề này của phía Liên Xô, ẩn bên dưới những chiến dịch đáng chú ý và được biết đến nhiều hơn ở vùng Donbas đã bị che giấu và lãng quên phần lớn.

Chiến dịch tiến công tháng 2 và tháng 3 năm 1943 thất bại đã để lại sự kế thừa về mặt địa lý là vòng cung lớn Kursk ở trung tâm Mặt trận phía Đông.⁵⁹ Mấu lồi nổi tiếng này cũng là một hệ quả gián tiếp từ Chiến dịch “Sao Hỏa” không thành công của Zhukov. Nó minh chứng cho những gì đã xâm chiếm Zhukov và là chứng nhân câm lặng cho những hy vọng của ông đã biến thành tro bụi trong Chiến dịch “Sao Hỏa”. Zhukov sẽ phải đợi nhiều tháng trước khi trút sự báo thù của mình xuống Cụm quân Trung tâm. Rốt cuộc ông sẽ làm điều đó ở Kursk vào tháng 7 năm 1943.

[chiangshan]

SỐ PHẬN CỦA THẦN VÀ NGƯỜI

Lịch sử và những vị thần: “Sao Hỏa” trong lịch sử

Hàng thập kỷ sau khi Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại kết thúc, câu nói có ảnh hưởng nhiều nhất, chân thành nhất và phổ biến nhất được những thế hệ người Nga sống sót qua cuộc chiến nhắc đến “Không ai bị lãng quên, không gì bị lãng quên”. Những đau khổ chưa từng thấy mà người dân Liên Xô phải hứng chịu từ quân Đức, và thường xuyên là từ chính những nhà lãnh đạo của họ khiến những từ ngữ đó còn lớn hơn cả một câu khẩu hiệu đơn giản và rộng rãi viết trên những tấm băng rôn, in trong sách báo hay khắc trên những đồng xu kỷ niệm. Có những lý do đúng đắn để không quên; quan trọng nhất trong đó là rất nhiều thảm họa mà Hồng quân đã trải qua. Do vậy thật trớ trêu khi nhiều thất bại quân sự cũng như hàng vạn binh sĩ Hồng quân đã ngã xuống trong những trận đánh đó trên thực tế đã bị quên lãng. Chế độ phải chịu trách nhiệm một phần cho cuộc tàn phá đó cho rằng lợi ích tốt nhất cho nó là hạ thấp những thất bại và thay vào đó nhấn mạnh thắng lợi lịch sử của đất nước và chế độ xã hội chủ nghĩa Xô-viết mà nó đại diện.

Liên Xô không có lựa chọn nào khác ngoài thừa nhận những thảm kịch của Hồng quân năm 1941 và mùa hè 1942, vì những thất bại đó đã được người Đức công bố hùng hồn và không thể che giấu khỏi dư luận. Tuy nhiên sau chiến dịch tiến công Stalingrad tháng 11 năm 1942, cán cân chiến lược đã thay đổi và cùng với nó là vận mệnh chiến tranh cùng sự tin cậy của lịch sử Liên Xô. Từ năm 1942 cho đến khi chấm dứt chiến tranh, Liên Xô tái hiện lịch sử của mình như một hành trình không ngừng tới chiến thắng. Những sự kiện không may mắn xảy ra, những chiến dịch kiệt sức và lần này tới lần khác quân Đức mở những trận phản kích thắng lợi cục bộ. Nhưng bất chấp những cản trở không dễ chịu đó, hành trình không thể lay chuyển này vẫn tiếp tục tới Berlin và kết thúc với sự cáo chung của Werhmacht và Hitler. Bức tranh lịch sử quân sự này hầu như không có vết gợn nào, nhưng chỉ vì các sử gia Xô-viết cố làm cho nó như thế.

Bộ mặt công khai của lịch sử Liên Xô nếu nhẹ thì cũng là không hoàn toàn trung thực, còn nếu nặng thì đó là sự kết hợp giữa nửa sự thật và nửa dối trá. Trên thực tế, như trong lịch sử bất cứ cuộc chiến tranh nào, chiến thắng luôn bị ngắt quãng bởi những thất bại thường xuyên và cay đắng. Đối với Hồng quân cũng vậy. Những bài học đắt giá bắt đầu năm 1941 và tiếp tục năm 1942 đã không chấm dứt vào năm 1943. Những bài học từ thất bại xảy đến ngay cả trong bối cảnh chiến thắng đến vô số vào năm 1943, 1944 và 1945. Trong suốt thời kỳ từ 1943 tới 1945, trong khi dư luận hân hoan trước những thắng lợi ở Stalingrad, Kursk, Belorussia, Berlin và trong hàng trăm chiến dịch quân sự lớn nhỏ, những nhà lãnh đạo chính trị và quân sự Xô-viết hầu như không ghi lại thất bại nào mà người dân Liên Xô có thể thương xót hay các sử gia Xô-viết có thể nghiên cứu. Như thể để thỏa mãn mối quan tâm đáng ngại của dư luận cũng như cộng đồng nghiên cứu sử và để duy trì sự tin cậy, trong những năm 1960 nhà chức trách Xô-viết công bố về thảm họa quân sự mà họ đã phải chịu ở Khar’kov tháng 5 năm 1942 như một bằng chứng. Tuy nhiên họ chỉ làm vậy một cách hời hợt, để Khar’kov có thể đóng vai trò một “ngôi làng Potemkin”^(*) hay một cây cột thu lôi trong đề tài những thất bại của Hồng quân.⁶⁰

Tuy vậy, trong hành trình dường như không ngừng tới chiến thắng từ 1943 tới 1945, quân đội Liên Xô đã phải trải qua những cản trở, nhiều trong số đó là những thất bại nghiêm trọng. Những thất bại mà Liên Xô không hoàn toàn che giấu thường xuyên được giải thích là những hành động nghi binh, thao diễn hay có tầm quan trọng thấp hơn rất nhiều so với thực tế. Trong số chiến dịch lớn không thành đó có chiến dịch tiến công Kursk lần thứ nhất tháng 2 và 3 năm 1943, chiến dịch Belorussia mùa thu 1943 và đông 1944, chiến dịch Đông Phổ tháng 10 năm 1944 cùng nhiều cuộc tiến công khác với hậu quả nhẹ hơn.⁶¹ Tất cả đều là sản phẩm từ sự quá tham vọng của Stavka. Tuy nhiên, quan trọng nhất trong đó là Chiến dịch “Sao Hỏa” và Chiến dịch “Sao Mộc” bị hủy bỏ của Zhukov.

Cái tên “Chiến dịch Sao Hỏa” đã sống trong quên lãng, chỉ xuất hiện một cách đơn độc và gần như chỉ là một cái tên chú thích trên bản đồ và trong một cuốn lịch sử quân sự chính thống.⁶² Hầu như không có nguồn nào khác, cả hồi ức lẫn quân sử các đơn vị hay thậm chí là tài liệu mật của Bộ Tổng tham mưu Xô-viết nhắc lại cái tên đó. Chỉ có những tư liệu lưu trữ của quân đội Liên Xô và Đức cùng những nguồn tin rời rạc của Đức mô tả bản chất, mục tiêu và tầm quan trọng thực sự của chiến dịch. Chiến dịch mang mật danh “Sao Hỏa”, được chính thức gọi là Chiến dịch tiến công Rzhev-Sychevka được biết đến trong vài tư liệu của Liên Xô, nhưng chưa bao giờ ở mức chi tiết hữu ích.⁶³ Một vài nguồn khác cung cấp thông tin rộng hơn về hoạt động của một số đơn vị tham gia. Tuy nhiên chúng không cho biết bối cảnh hay nhắc tới mật danh hoặc tên chiến dịch, chúng minh chứng một cách miễn cưỡng cho lòng dũng cảm, tài năng và những khó khăn của các đơn vị cùng người chỉ huy đã chiến đấu trong chiến dịch mà không tiết lộ về chính bản thân chiến dịch.

Trong hồi ức của mình Zhukov đề cập tới chiến dịch như một ghi chú thoáng qua trong bối cảnh Stalingrad mà không nhắc đến tên gọi. Những đoạn văn ngắn ngủi mà ông dành cho nó chỉ đề cập một phần và hạ thấp thành một đòn nghi binh nhằm giữ chân lực lượng dự bị Đức khỏi chiến dịch Stalingrad lớn và quan trọng hơn. Hai tư lệnh phương diện quân khác không nhắc gì đến nó. Purkaev không viết hồi ký, và Konev bắt đầu hồi ức của mình – một cách dễ chịu cho bản thân ông – với những sự kiện tháng 1 năm 1943. Không tư lệnh tập đoàn quân nào của “Sao Hỏa” viết hồi ký. Cuốn lịch sử duy nhất về một đơn vị cấp tập đoàn quân từng tham gia chiến dịch – Tập đoàn quân 31 thì hoàn toàn bỏ qua giai đoạn này. Thông tin vụn vặt về chiến dịch chỉ xuất hiện trong những cuốn sử đơn vị cấp quân đoàn, sư đoàn và lữ đoàn.

Tướng M. E. Katukov, chỉ huy tương lai của Tập đoàn quân xe tăng 1 cùng các sĩ quan dưới quyền trong tập đoàn quân, Đại tá A. Kh. Babadzhanian và D. A. Dragunsky có đề cập tới chiến dịch, nhưng ngắn ngủi. Katukov ghi lại một cách mập mờ, “Hôm 25 tháng 11, chiến dịch Rzhev-Sychevka của Phương diện quân Kalinin và Tây bắt đầu” nhưng không nói gì thêm.⁶⁴ Những tư liệu chi tiết nhất đến từ phía Liên Xô là hồi ức của Tướng M. D. Solomatin và A. L. Getman cùng cuốn lịch sử của Quân đoàn xe tăng 5. Solomatin kể lại toàn bộ hoạt động tác chiến của Quân đoàn cơ giới 1 dưới quyền ông trong chiến dịch và phản ánh tinh thần glasnost’^(**) của Khrushchev đang nhanh chóng lan tràn vào thời điểm cuốn sách xuất bản. Hồi ức Getman và lịch sử Quân đoàn xe tăng 5 (một sản phẩm glasnost’ của Gorbachev) mô tả lại các diễn biến chiến đấu riêng của Quân đoàn xe tăng 6 và 5 nhưng cũng không cung cấp được thông tin quan trọng về bối cảnh chiến dịch. Tất cả những tư liệu trên đều được viết trong thời kỳ “tan băng” của Khrushchev hay vào cuối những năm 1980 khi sự trung thực lịch sử đang là trào lưu. Nhưng dù có những nỗ lực vừa phải của số tác giả ít ỏi đó, câu chuyện thực của Chiến dịch “Sao Hỏa” vẫn chưa được kể ra cho công chúng Nga.

Bất chấp sự im lặng từ phía Liên Xô và Nga, nhiều tư liệu Đức thuật lại rõ ràng chiến dịch mà không nhắc đến tên hay đề cập tới quy mô và ý đồ đầy tham vọng của nó. Nhiều tài liệu mật lưu trữ trước đây của Liên Xô cũng vậy, mặc dù phần lớn thông tin về chiến dịch vẫn đang bị khóa trong kho lưu trữ. Ở đây, trong những cuốn sử cấp sư đoàn, các tài liệu chiến dịch của phía Đức và trong hàng ngàn báo cáo lưu trữ nguyên bản của Liên Xô cùng các nghiên cứu đã được Bộ Tổng tham mưu Xô-viết tiến hành, Chiến dịch “Sao Hỏa” đã sống lại. Sau hơn 50 năm kể từ 3 tuần đẫm máu chưa từng thấy, câu chuyện của “Sao Hỏa” và hàng trăm nghìn binh sĩ Xô-viết và Đức đã chiến đấu và trải qua nó cuối cùng cũng được kể lại.




(*) Chú thích của chiangshan: Theo giai thoại, khi Nữ hoàng Nga Catherine II đi năm Crimea năm 1787, Công tước Grigory Potyomkin (Potemkin), người chỉ huy chiến dịch Crimea đã cho xây dựng những ngôi làng giả để lừa dối nữ hoàng về giá trị của vùng đất này, qua đó tự đề cao vị thế của bản thân.

(**) Chú thích của chiangshan: Tự do ngôn luận.

[chiangshan]

Sao Hỏa trên dải ngân hà của những chiến dịch quân sự

Trong rất nhiều chiến dịch được Stavka tiến hành vào cuối năm 1942, số ít những người nhắc đến Chiến dịch “Sao Hỏa” đều hạ thấp vai trò của nó thành một đòn nghi binh lão luyện. Những thông tin chính thức do Zhukov và phần lớn các chỉ huy Xô-viết ở cấp thấp cho rằng “Sao Hỏa” mở màn vào cuối tháng 11 hay đầu tháng 12 để ngăn lực lượng dự bị Đức ở mặt trận trung tâm tăng cường cho đồng bọn ở miền nam. Vì vậy, họ lập luận, "Sao Hỏa” đã đóng góp vào chiến thắng Stalingrad và do đó đã hoàn thành nhiệm vụ. Những quan điểm đó ít nhất cũng là không thành thật, nếu không muốn nói là những lời dối trá trắng trợn. Xét về thời gian, quy mô, mục tiêu, kỳ vọng và hệ quả, Stavka đã dự kiến Chiến dịch “Sao Hỏa” với vai trò quan trọng hơn nếu không muốn nói là còn hơn cả Chiến dịch “Sao Thiên vương”.

Trái với những lý giải chính thức của Zhukov, công tác lập kết hoạch cho “Sao Hỏa” đã hoàn tất vào ngày 1 tháng 10 và quân đội Xô-viết sẽ tiến hành chiến dịch vào ngày 12 tháng 10 năm 1942. Sau đó, thời tiết xấu và những vấn đề về hậu cần đã trì hoãn ngày mở màn đến 28 tháng 10 và cuối cùng là 25 tháng 11. Như dự kiến ban đầu, “Sao Hỏa” sẽ hoàn thành trước khi “Sao Thiên vương” bắt đầu và “Sao Thiên vương” sẽ ngăn cản Bộ tư lệnh Đức phục hồi những tổn thất của quân Đức dọc theo trục Moscow-Berlin trên khu vực trung tâm trọng yếu này. Khi ngày tiến công được chuyển sang tháng 11, Stavka tin rằng “Sao Hỏa” sẽ khai thác trực tiếp giá trị nghi binh từ đòn đánh ở phía nam (Stalingrad), vì các đơn vị dự bị chiến dịch chủ yếu của quân Đức sẽ bị hút khỏi mặt trận trung tâm xuống các khu vực bị uy hiếp ở miền nam nước Nga.

Mục tiêu của Chiến dịch “Sao Hỏa” có ý nghĩa chiến lược và về phương diện nào cũng không thể thấp hơn “Sao Thiên vương”. Trong Chiến dịch “Sao Hỏa”, hơn một nửa lực lượng của Phương diện quân Kalinin và Tây sẽ hợp vây mấu lồi Rzhev và tiêu diệt một tập đoàn quân Đức duy nhất – Tập đoàn quân 9. Trong Chiến dịch “Sao Mộc” tiếp nối, bộ phận còn lại của 2 phương diện quân sẽ đập nát phần lớn một cụm quân Đức trọn vẹn – Cụm tập đoàn quân Trung tâm. Mục tiêu then chốt trong 2 chiến dịch trên lần lượt là Sychevka, Viaz’ma và Smolensk nằm trong chiều sâu chiến thuật, chiến dịch và chiến lược trong hậu phương Đức. Nhiệm vụ của “Sao Thiên vương” cũng tương tự. Trong chiến dịch này khoảng một nửa lực lượng của 3 phương diện quân nhỏ hơn (Tây Nam, Sông Don và Stalingrad) sẽ hợp vây quân địch ở khu vực Stalingrad để tiêu diệt một tập đoàn quân Đức – Tập đoàn quân 6. Trong Chiến dịch “Sao Thổ” tiếp theo, toàn bộ 3 phương diện quân sẽ phải tiêu diệt một cụm quân Đức – Cụm tập đoàn quân B. Mục tiêu then chốt của “Sao Thiên vương” và “Sao Thổ” lần lượt là Stalingrad, Morozovk và Rostov trong chiều sâu chiến thuật, chiến dịch và chiến lược.

Quy mô và binh lực của hai chiến dịch đồng thời này cũng tương tự nhau (Xem Phụ lục). Vào tháng 11 năm 1942, Phương diện quân Kalinin và Tây cùng Khu phòng thủ Moscow có 1.890.000 quân, 24.682 khẩu pháo cối, 3.375 xe tăng và pháo tự hành cùng 1.170 máy bay. Phương diện quân Tây Nam, Sông Don và Stalingrad có 1.103.000 quân, 15.501 khẩu pháo cối, 1.463 xe tăng và pháo tự hành cùng 1.463 máy bay. Trong Chiến dịch “Sao Hỏa” Zhukov huy động khoảng 668.000 quân và gần 2.000 xe tăng cho các mũi chủ công và thêm 415.000 quân cùng 1.265 xe tăng sẵn sàng tham chiến trong Chiến dịch “Sao Mộc”. Trong Chiến dịch “Sao Thiên vương” ban đầu Vasilevsky triển khai khoảng 700.000 quân cùng 1.400 xe tăng và sau đó là thêm 400.000 quân cùng 1.200 xe tăng trong giai đoạn “Sao Thổ” đã được thay đổi.

Không tính đến đòn tiến công ở Velikie Luki được thiết kế nhằm hỗ trợ “Sao Hỏa”, 2 phương diện quân của Zhukov triển khai 7 tập đoàn quân tham gia tiến công (Tập đoàn quân 41, 22, 39, 30, 31, 20, 29) và 3 phương diện quân dưới quyền Vasilievsky huy động 7 tập đoàn quân (Tập đoàn quân 21, 65, 24, 64, 57, 51, Tập đoàn quân xe tăng 5). Con số tổng cộng là 36 sư đoàn rưỡi trong Chiến dịch “Sao Hỏa” và 34 sư đoàn rưỡi trong Chiến dịch “Sao Thiên vương”. Zhukov tung vào trận 6 quân đoàn cơ động (Quân đoàn cơ giới 1 và 3, Quân đoàn xe tăng 5, 6 và 8 cùng Quân đoàn kỵ binh Cận vệ 2) để chi viện “Sao Hỏa” (và quân đoàn thứ bảy ở Velikie Luki), trong khi Vasilevsky triển khai 8 quân đoàn (Quân đoàn xe tăng 1, 4, 13, 16 và 26, Quân đoàn cơ giới 4, Quân đoàn kỵ binh 4 và 8 ). Tính cho số lữ đoàn cơ động, Zhukov có 39 và Vasilevsky có 33. Về pháo binh và công binh, Zhukov có 48 trung đoàn pháo binh, 21 trung đoàn chống tăng, 15 trung đoàn cao xạ và 21 tiểu đoàn công binh, trong khi Vasilevsky có 54 trung đoàn pháo binh, 34 trung đoàn chống tăng, 21 trung đoàn cao xạ và 29 tiểu đoàn công binh. Do vậy về số lượng và lực lượng, 2 chiến dịch này gần như tương đồng.

Về ảnh hưởng tương đối của những chỉ huy tham gia trong mỗi chiến dịch, “Sao Hỏa” có trong tay những nhân vật nổi tiếng ở thời điểm đó hoặc trong tương lai, lấy được vinh quang hay sự nghiệp bị hủy hoại trong chiến dịch. Nhà chỉ huy quân sự Xô-viết được kính trọng nhất, Đại tướng Zhukov nắm quyền điều hành chiến dịch, và được các nhà lãnh đạo chính trị và các sử gia Liên Xô ủng hộ, ông vẫn là một trong những chỉ huy quân sự Xô-viết lừng lẫy nhất trong chiến tranh. Tướng Purkaev và Konev là những tư lệnh phương diện quân xuất sắc và sẽ tiếp tục như thế. Danh tiếng và tầm vóc của Konev sẽ còn tiếp tục được nâng cao trong suốt thời gian còn lại của chiến tranh. Mặc dù hầu hết các tư lệnh tập đoàn quân tham gia chiến dịch trở nên mờ nhạt, phần lớn họ đã được lựa chọn vì đã thể hiện được phẩm chất và lòng dũng cảm. Một số chỉ huy lực lượng cơ động giỏi nhất của Hồng quân cũng phục vụ trong “Sao Hỏa” như Tướng Katukov, Getman, Solomatin cùng ngôi sao kỵ binh đang lên, Tướng Kriukov.

Ảnh hưởng tiềm tàng của Chiến dịch “Sao Hỏa” cũng tương đương hay thậm chí lớn hơn ảnh hưởng chiến lược của “Sao Thiên vương”. Vào tháng 11 năm 1942 mấu lồi Rzhev là đỉnh của những vị trí tiền tiêu Đức trên Mặt trận phía Đông, cách Moscow không đầy 200 ki-lô-mét. Trong con mắt của những chiến lược gia Stavka, lực lượng quân Đức hùng hậu đang chiếm lĩnh mấu lồi là một mối đe dọa lớn trong tương lai đối với Moscow. Tiêu diệt mấu lồi và cùng với nó là binh đoàn mạnh nhất của Cụm tập đoàn quân Trung tâm Đức sẽ loại bỏ được nguy cơ này. Quan trọng hơn, thắng lợi của “Sao Hỏa” sẽ giúp quân đội Xô-viết tiến về phía tây ở khu vực mặt trận quan trọng nhất dọc theo con đường ngắn nhất từ Moscow tới Berlin. Trong khi đó, khu vực Stalingrad xa xôi hơn nhiều, và trong khi thành công của quân Đức ở đây có thể tạo thuận lợi hơn cho mũi tiến quân sau đó của chúng vào vùng Caucasus giàu tài nguyên thì đến tháng 10 năm 1942, đã rõ ràng rằng cả 2 hướng tiến công của đối phương vào Stalingrad và Caucasus đều đã kiệt sức. Nếu “Sao Thiên vương” thắng lợi, những chiến dịch tiếp theo nhằm đẩy quân Đức ra khỏi vùng lãnh thổ rộng lớn phía nam nước Nga sẽ cần phải kéo dài và tổn nhiều thời gian. Chiến thắng ở hướng trung tâm quan trọng hơn, Stavka lý giải, sẽ đẩy nhanh thất bại của quân Đức và cuộc rút lui của chúng ở miền nam, và trong khi đó giúp hệ thống hậu cần tiết kiệm được thời gian và vật chất cho những chiến dịch quy mô lớn liên tiếp ở những khu vực xa xôi nhất. Nói ngắn gọn, các vấn đề chiến lược sẽ được giải quyết tốt hơn ở một khu vực mà binh lực của Hồng quân có thể dễ dàng được bổ sung và ở nơi những giá trị chiến lược có thể được nhận thấy nhanh chóng hơn.

So sánh cuối cùng về tầm quan trọng giữa Chiến dịch “Sao Hỏa” và “Sao Thiên vương” là tổn thất về nhân mạng và trang bị. Trong 3 tuần, Zhukov mất khoảng 100.000 người chết và mất tích cùng 235.000 người bị thương. Trong khi đó, trong toàn bộ giai đoạn các chiến dịch (19 tháng 11 năm 1942 đến 2 tháng 2 năm 1943), các phương diện quân của Vasilevsky thiệt hại 154.885 người chết và mất tích cùng 330.892 người bị thương.65 Ngoài ra, Zhukov mất 1.600 xe tăng, lớn hơn cả con số tổng cộng 1.400 xe mà Vasilevsky huy động trong Chiến dịch “Sao Thiên vương”. Tổn thất kinh hoàng mà hầu như không có chiến dịch tiến công nào của Hồng quân trong cuộc chiến sánh bằng này có thể giúp lý giả vì sao quân đội Xô-viết trên trục hướng Tây gặp khó khăn trong việc khôi phục những chiến dịch tiến công thắng lợi trong tương lai đến như vậy. Cuối cùng, quy mô, mục tiêu, ý đồ chiến lược và hệ quả, Chiến dịch “Sao Hỏa” cũng tương tự với những tình huống mà các nhà chỉ huy quân sự Đồng minh có thể gặp phải nếu Chiến dịch “Chúa tể tối cao” (Overlord) - cuộc đổ bộ Normandy - thất bại. Căn cứ vào những thực tế trên, nếu như trong trường hợp không hợp lý lắm là Zhukov nói đúng và “Sao Hỏa” thực sự là một đòn nghi binh, thì từ trước tới nay chưa có đòn nghi binh nào quá tham vọng, quá lớn, tiến hành quá lộn xộn và quá đắt giá như thế.

[chiangshan]

Lịch sử và những người chỉ huy

Chiến tranh (và cái chết) hủy hoại danh tiếng và sự nghiệp của rất nhiều chỉ huy Xô-viết trong Chiến dịch “Sao Hỏa” nhưng lịch sử bị thay đổi và những biến động bất ngờ trong một hệ thống chính trị chuyên chế cứu vãn nhiều người khác. Các tư lệnh phương diện quân bại trận bị uốn nắn nhưng không hề hấn gì vì Stalin và Stavka quyết định giữ lại danh tiếng và sự nghiệp của họ. G. K. Zhukov vẫn đóng vai trò quan trọng là phó tổng tư lệnh tối cao, chiến lược gia chủ chốt của Stavka và một tư lệnh phương diện quân thành công trong giai đoạn cuối chiến tranh. Khi chiến tranh kết thúc, “chiến binh” ưa thích nhất của Stalin trở thành chỉ huy nổi tiếng nhất của Hồng quân trong Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại và là một biểu tượng cho lịch sử quân sự Liên Xô và Nga ngày nay. Ngay sau khi cuộc chiến chấm dứt, Stalin đa nghi đã đẩy Zhukov vào hậu trường trong tạm thời. Sau cái chết của Stalin, ông trở thành Bộ trưởng Quốc phòng Liên Xô cho đến khi bị thay thế năm 1957 bởi Khrushchev cũng đa nghi không kém.

Tư lệnh Phương diện quân Tây, I. S. Konev, người cũng được Stalin đánh giá là có sự kết hợp giữa phẩm chất của một chiến binh với sự kiên định về chính trị vẫn ở vị trí chỉ huy phương diện quân trong suốt thời gian còn lại của cuộc chiến. Sau khi dẫn dắt thắng lợi Phương diện quân Thảo nguyên ở Kursk, ông chỉ huy Phương diện quân Ukraine 1 quan trọng qua những trận đánh ác liệt và thành công ở Ukraine và Ba Lan. Tháng 4 năm 1945 ông cùng với Zhukov – lúc này là đối thủ trong cuộc đua – chia sẻ vinh quang đánh chiếm Berlin. Nhờ thời gian binh nghiệp và sự tin cậy về mặt chính trị được ghi nhận, sau chiến tranh Konev là Tư lệnh Lực lượng Xô-viết Trung tâm ở Áo, Tư lệnh Lục quân và Tư lệnh khối Hiệp ước Warsaw, và cuối cùng là Tư lệnh Lực lượng Xô-viết ở Đức. Chỉ huy trưởng Phương diện quân Kalinin M. A. Purkaev thoát khỏi thất bại “Sao Hỏa” và tiếp tục giữ vị trí cấp phương diện quân, mặc dù ở cách xa Rzhev. Tháng 4 năm 1943 Stalin bổ nhiệm ông làm Tư lệnh Phương diện quân Viễn Đông 1, và vào tháng 8 năm 1945 Purkaev chỉ huy Phương diện quân Viễn Đông 2 chiến đấu chống quân Nhật trong chiến dịch lớn Mãn Châu Lý.

Số phận các chỉ huy tập đoàn quân của Chiến dịch “Sao Hỏa” thì kém hơn nhiều. Các tư lệnh G. F. Tarasov (Tập đoàn quân 41), V. A. Iushkevich (Tập đoàn quân 22), N. I. Kiriukhin (Tập đoàn quân 20) và E. P. Zhuravlev (Tập đoàn quân 29) đều bị cách chức trong hoặc ngay sau chiến dịch. Tarasov sau này nắm Tập đoàn quân 70 mới thành lập và chỉ huy nó trong cuộc tiến công không thành của Rokossovsky tháng 2 và 3 năm 1943, sau đó một lần nữa ông bị cách chức. Tarasov hy sinh ở Hungary ngày 19 tháng 10 năm 1944 khi đang phục vụ ở một vị trí tương đối mờ nhạt là Phó tư lệnh Tập đoàn quân 66 thuộc Phương diện quân Ukraine 2.⁶⁶

Iushkevich thì may mắn hơn. Hình như bị thương tháng 12 năm 1942, ông trở lại Tập đoàn quân 22 vào tháng 4 năm 1943, chỉ huy nó và Tập đoàn quân xung kích 3 cho đến tháng 8 năm 1944. Cuối năm 1944 ông trở thành Tư lệnh Quân khu Odessa mới tổ chức lại và kết thúc chiến tranh với quân hàm thượng tướng.⁶⁷

N. I. Kiriukhin, viên tư lệnh của Tập đoàn quân 20 có số phận kém may cũng trở nên mờ nhạt, trong giai đoạn sau của cuộc chiến ông giữ vị trí Phó tư lệnh Tập đoàn quân 38.⁶⁸ A. I. Zygin chỉ huy Tập đoàn quân 39 tới khi được bổ nhiệm làm Tư lệnh Tập đoàn quân Cận vệ 4 vào tháng 9 năm 1943. Ông hy sinh trong chiến đấu dọc sông Dnepr ngày 27 tháng 9 năm 1943.⁶⁹ E.P. Zhuravlev bàn giao lại Tập đoàn quân 29 vào tháng 1 năm 1943 và sau đó lần lượt chỉ huy Tập đoàn quân 53, 68, 21 và 18. Sau tháng 12 năm 1944 ông phục vụ ở nhiều cơ quan tham mưu của Hồng quân và ở Bộ Dân ủy Quốc phòng.⁷⁰

V. Ia. Kolpakchi chỉ huy Tập đoàn quân 30 cho đến tháng 4 năm 1943 và sau đó dẫn dắt Tập đoàn quân 63 và 69 tới khi chiến tranh chấm dứt. Danh tiếng của ông lên đến đỉnh cao vào năm 1945 khi Kolpakchi được phong Anh hùng Liên bang Xô-viết nhờ những thành tích của tập đoàn quân trong chiến dịch Vistula-Oder. Sau khi tham dự chiến dịch Berlin, Kolpakchi chỉ huy nhiều quân khu của Liên Xô trong thời gian hậu chiến và mất trong một tai nạn máy bay năm 1961.⁷¹ V. S. Polenov, Tư lệnh Tập đoàn quân 31 - đơn vị hầu như không làm sứt mẻ được phòng tuyến Đức nắm Tập đoàn quân 5 vào tháng 2 năm 1943 và sau này chỉ huy Tập đoàn quân 47 ở Ba Lan. Ông kết thúc chiến tranh với vị trí quân đoàn trưởng và sau đó đứng đầu nhiều quân khu.⁷² Không tư lệnh tập đoàn quân nào trong Chiến dịch “Sao Hỏa” phải chịu tai tiếng, cũng không ai viết hồi ký.

So với các chỉ huy nào dưới quyền Zhukov ở Rzhev, số phận các tư lệnh phương diện quân và tập đoàn quân dưới quyền Vasilevsky tốt đẹp hơn nhiều. N. F. Vatutin, Tư lệnh Phương diện quân Tây Nam chỉ huy xuất sắc Phương diện quân Voronezh và Ukrane 1 qua Kursk và tới năm 1944 khi ông bị du kích Ukraine^(*) sát hại ngay trước khi mở cuộc tiến công quyết định nhằm quét sạch quân Đức khỏi Ukraine. Sau khi Vatutin hy sinh, Zhukov nắm quyền chỉ huy phương diện quân và dẫn dắt nó thành công trong chiến dịch. K. K. Rokossovsky, Tư lệnh Phương diện quân Sông Don ở Stalingrad sau đó lần lượt đứng đầu nhiều phương diện quân khác cho đến chiến dịch Berlin. A. I. Eremenko ở Phương diện quân Stalingrad cũng đảm nhiệm vị trí chỉ huy cấp phương diện quân ở khu vực Baltic. Các tư lệnh tập đoàn quân P. L. Romanenko (Tập đoàn quân xe tăng 5), P. I.Batov (Tập đoàn quân 65), I. M. Chistiakov (Tập đoàn quân 21), V. I. Chuikov (Tập đoàn quân 62), M. S. Shumilov (Tập đoàn quân 64) cùng những người khác tiếp phục phục vụ ở cấp tập đoàn quân hoặc cao hơn - một phần thưởng rõ ràng từ Chiến dịch “Sao Thiên vương”. Hầu hết đều có được vinh quang lâu dài, và phần lớn đều viết những cuốn hồi ký hoành tráng.




(*) Chú thích của chiangshan: Ở đây là Quân nổi dậy Ukraine (UPA). UPA là lực lượng vũ trang của Tổ chức Dân tộc Ukraine OUN-B chủ trương thành lập nước Ukraine độc lập từ một số vùng lãnh thổ thuộc Liên Xô, Ba Lan, Rumani và Tiệp Khắc. UPA đánh lại cả quân Đức lẫn Hồng quân Xô-viết và vẫn duy trì chống đối vũ trang đối với chính quyền Liên Xô, Ba Lan sau khi chiến tranh kết thúc.