Lính Tây Nguyên Phần 5

[thaiminhhung]

Yểm hộ bác NTL-LTN

[nguyentrongluan]

                      Không Khôn

          Thời tôi đi làm cũng đã nhiều lần tôi làm cấp trên không hài lòng .

Chuyện bé nhất là chuyện tết . Gần đến tết , tôi nói với anh chị em cơ quan tôi phụ trách . Anh sẽ về quê ăn tết vì thế chúc mừng nhau thì làm luôn ở cơ quan , ai cũng tứ thân phụ mẫu quê hương bản quán bận lắm , đừng có đến nhà . Gom vào một bữa liên hoan hỉ hả rồi chia tay nhau ai lo việc nấy . Tất cả tết cấp trên tôi cũng chỉ đến văn phòng chào một câu và nói những lời chúc mừng năm mới  tới cả bố mẹ lãnh đạo . Thế mà cấp trên cứ lạnh tanh tanh . Cấp trên không hài lòng

Chuyện báo cáo tổng kết . Sáu tháng đầu năm  sáu tháng cuối năm rồi tổng kết cả năm tôi chán đề mục những thuận lợi khó khăn và những thành tích đạt được quá rồi nên chỉ viết : những việc đã làm được và những việc chưa làm được . Cấp trên không khoái .
Các cuộc họp dứt khoát tôi chỉ hai cái thưa . Thưa cac đồng chí lãnh đạo cấp trên và thưa anh chị em . Các loại cấp trên thấy tôi đánh đồng một bè nên giận . Cấp trên rất không khoái .

Tôi rất phản đối việc cấp trên đưa lịch làm việc với đơn vị tôi vào lúc 10 giờ trưa . Dăm ba câu đã đến giờ ăn trưa . Không dẫn lãnh đạo đi nhà hàng thì lãnh đạo buồn , dẫn đi thì khó nuốt . Tôi đề nghị nên làm việc ngay đầu giờ và chỉ chi phong bì ăn trưa . Cấp trên không khoái
Ngày 27/7 Lãnh đạo cho phòng tổ chức làm mấy cái phong bì . Thương binh phong bì 100 ngàn . Con Liệt sĩ phong bì 200 ngàn gọi họ lên văn phòng và giao cho họ thế là xong . Chúng tôi không khoái .

Chưa bao giờ bà Giám đốc nghĩ ra cái việc tổ chức gặp mặt những người đã tham gia bộ đội vào ngày 22/12 . Một năm ( 1993) nhân danh Quản đốc xưởng Cơ khí tôi tổ chức anh em lính tự góp tiền làm bữa liên hoan vào đúng 22/12 . Tôi mời Chị Giám đốc , mời anh Đảng ủy tới đánh chén . Chúng tôi vui vô cùng . Còn Cấp trên thấy vẻ  không khoái . Tuy nhiên từ ấy cứ đến 22/12 chúng tôi được lãnh đạo mời gặp mặt . …

Hôm mới rồi , nhân đi viếng đám ma bố thằng trưởng phòng đơn vị ngày xưa . Xong việc rồi kéo nhau ra bia hơi ngồi gọi là chia buồn . Thằng trưởng phòng tổ chức nay là chủ tịch công đoàn kiêm phó tổng bảo với mình giọng rất chi chân thành . Ngày xưa bác tuy thông minh nhưng không khôn . Nói rồi nó quệt ngang mồm bọt bia trắng toe toét .

[qtdc]

Hi hi. Bác Luân Đen ơi, sao bác không bảo ông ấy tao không khôn thì tao cũng là giám đốc, còn mày chỉ là trưởng phòng phó tổng nghĩa là làm sai vặt cho thằng tổng. Vậy mày có khôn không ? Xem anh chủ tịch công đoàn trả lời sao sao.

[nguyentrongluan]

                        Hải Yến (Haiyan)


Suốt ba hôm nay ngày nào cũng nghe cái tên Hai yaan . Đoc trên mạng cũng hai yaan , nghe ti vi cũng haiyan , thôi thì cứ gọi Hải yến cho nó đỡ nghịu mồm .
Bão khủng khiếp quá . Chết nhiều người ở xứ Phi luật Tân quá . Lo cho Hà nội , lo cho quê nghèo .
Sao mà Hải Yến ác thế quái dị thế . Hải Yến ở Khánh Hòa có mà đầy , nó hiền đến nỗi làm tổ cả trong nhà dân . ĐẸp thế hiền thế mà hóa ra bão , mà lại giật đến cấp 17 thì chết bỏ bố thằng tây chứ lị . Buột mồm trong lúc xem thời sự . Ối Hải Yến ơi Hải yến ơi ! Vơ đang nấu cơm ngoảnh lại , nhớ con bỏ mẹ nào thế ? già dúm dó rồi lại vẫn còn Hải Yến ơi . May có thằng con trai cũng đang ngồi ngó TV giải thích cho mẹ nó . Bà ta lại quay ra cười hơ hớ . Cứ tưởng bố mày gọi cô Hải Yến lùn kế toán của bố mày ngày xưa .
He he ! Mẹ nó nhắc mình nhớ tới Hải Yến lùn thật .
Yến chỉ cao nhỉnh hơn cái nạng thương binh . NHưng mặt rõ là xinh tóc rõ là dài . Năm 1988 Đang bán Bách hóa ở Hưng Yên đùng cái chạy ra Hà nội có hộ khẩu có nhà ngay cổng Truyền hình Giảng Võ . Nể quá .

Yến làm kế toán. Xuất thân học đại học Thương Nghiệp . Tôi phân công cho làm kế toán thanh toán . Chồng Yến mua cho cái xe máy Honda đời 92 màu mực Cửu long . Loay hoay một hồi cũng leo được lên xe . Lên xe là đi phe phé dừng lại là rất ngại . Một hôm được phân công đi làm việc trên Nhà máy tàu điện . Chiều về thấy người ta đi xe đạp qua lăng Bác cũng chạy luôn qua lăng . Yến kể , em thấy có thằng nào lịch bịch chạy đằng sau . Kệ, em cứ ga lên . Đến tận mấy bụi tre đằng ngà nó vụt em một cái vào đít . Quay lại thấy chú công an cỡ tuổi con mình . Hỏi sao mày đánh cô . Nó bắt em xuống xe đẩy xe lên vỉa hè . Nặng quá , em bảo mày đẩy hộ cô cái . Nó hầm hầm nó đòi xem giấy tờ . Giấy gì em cũng có , em đưa ra cả hóa đơn thu tiền điện tiền nước bằng lái lại đăng kí chính chủ . Nó hỏi , nhà quê mới lên hả ? Em trả lời , chúng mày làm công an giỏi thật biết cả cô mới lên . Mày quê đâu hả cháu . Nó gắt , thôi bà biến đi cho xong . Nhờ nó dắt xe xuống đường nó không thèm quay lại . Ôi Hải Yến ơi là Hải Yến ơi ! Tôi kêu lên

Hải Yến cười hơ hớ cả ngày . Cười rõ lâu . Rồi chợt nhớ ra cần phải lịch sự lại lấy tay bịt mồm . Rồi lại buông ra cười, rồi lại bịt mồm . Vài năm sau tóc dài mướt mát siến đi thay vào bộ tóc uốn sóng nom xinh phết . Hải Yến mặc váy . Vì người Yến ngắn nên váy nó ngắn . Ngoài bốn mươi trông đằng sau vẫn như thiếu nhi . Một bữa ông bạn của chồng Yến cùng dân buôn thép với nhau dừng xe giữa trưa nắng đẩy cửa vào . Yến nhìn trong ra thấy bạn chồng e cái váy ngắn quá liền quay lại đi vào . Ông khách nói rõ to , cún cún mày bảo bố mày xuống đây tao bảo . Yến thoăn thoắt lên cầu thang đi qua chiếu nghỉ ngó lại . ông khách nhận ra vợ bạn liền ngửa cổ : ối Hải Yến ơi là Hải Yến ơi

những ngày bão haiyan

[chienc3.1972]

Ối Luân đen ơi là Luân đen ơi! Mấy lần làm bố chồng rồi làm ông nội rồi mà còn tếu quá.

[baoleo]

Ối Luân đen ơi là Luân đen ơi! Mấy lần làm bố chồng rồi làm ông nội rồi mà còn tếu quá.

Thứ Tư, ngày 13 dương, lúc 5h30 chiều, bác 'Luân đen' còn là Giám đốc của 1 'hội hôn' nữa cơ đấy. Thế mà vẫn tếu táo, bác chienc3.1972 nhảy. 
Mà hôm đó, các bác 19C Ngọc Hà có đi không đấy, để baoleo em ngồi cùng mâm cho nó xôm 

[chienc3.1972]

Hôm đó tốt ngày, riêng thân nhân Hội quán 19C có hai vụ nên phải phân tán lực lượng nhưng chắc chắn vẫn có người ngồi cùng với baoleo đấy.

[nguyentrongluan]

  TRưa nay mình gọi điện cho cụ KHuất Duy Tiến để chúc mừng cụ vừa được phong danh hiệu Anh hùng LLVT . NGhe đầu bên kia cứ tưởng cụ ốm . Cụ bảo ..." này Luân ơi , tất cả anh em Trung đoàn dồn thành tích cho mình đấy . Bao sương máu anh em 64 từ Cam lộ ngã tư Sòng , đường 9 rồi 1015 , Đức Cơ cho mình cái danh hiệu ấy ..."

Mình chả biết nói sao nữa , chúc sức khỏe Trung đoàn trưởng rồi chào thủ trưởng . NGhe vẫn văng vẳng cụ nghẹn ngào

 http://www.qdnd.vn/qdndsite/vi-VN/61/43/10/90/90/272436/Default.aspx

[nguyentrongluan]

                          Để đời


         Về hưu rồi , ở cái miền quê ngoại thành này dặt những thuốc lào ngày xưa và bây giờ thì tạp nham đủ thành phần làm kinh tế . Thôi thì nuôi tôm , lập trang trại khai khẩn hoang hóa ven biển , nuôi cá giống , cây cảnh ai nấy lo bươn chải đến nỗi quên hết mọi sự vinh quang cay đắng ở đời . Cuộc  sống chả biết đi lên hay đi xuống chỉ biết bây giờ đến trẻ nứt mắt ra đã uống rượu cả lít xe máy nổ binh binh vào ngõ xóm sáng nhoe nhóe cả đêm khuya . Làng ông Tơm ối những ô tô , ông chỉ ra đến giữa xóm là có thể có mồi nhậu và nhậu gì cũng có .

         Ông Tơm làm trưởng phòng trên huyện . Bây giờ nghỉ . ông để lại cái nhà cho thằng con lớn cũng làm phòng giao thông huyện về làng trồng cây cảnh . Ông trồng toàn là đinh lăng , hoa kim ngân và sâm pa kha . Cái anh sâm pa kha cây như cây cau ông lặn lội vào tận Kon tum lấy giống mang về . Ông Tơm khoái và yêu quí cái loại cây như cây cau nhỏ síu này lắm . Ông bảo rễ nó thơm như mùi sắn nướng uống ngủ được lắm . Ông ngâm rượu và chỉ khi nào có bạn lính đến ông mới mang ra . Uống rượu sâm pa kha rồi nói chuyện chiến trường B3 . Những câu chuyện toàn là cười và cười rồi là nước mắt , những câu chuyện chỉ kết thúc khi ông và bạn đã say mềm .

        Hồi này hội đồng ngũ của ông Tơm hay tổ chức gặp mặt . Ông đã lên tận Thái nguyên dự cuộc bốn mươi năm ngày lên đường đi B. Lần ấy gặp nhiều bạn cũ quá . Mất mấy đêm về không ngủ . Vợ ông cằn nhằn , ông bảo thế là may mắn lắm rồi bà ạ . Gặp được cả những đứa đã cõng tôi lúc tôi sốt rét trên trường sơn . Ngày ấy nó khỏe thế mà bây giờ hom hem quá . Mình thì phệ bụng ra còn cái thằng cõng mình lưng còng thế không biết . Ông lên Thái Nguyên đúng lúc ở nhà thằng con lớn làm ở giao thông huyện gặp rắc rối . Ông cứ kệ mọi việc cho nó tự lo . Lúc ra đi chỉ nói mỗi câu , con làm gì thì làm cho đúng , mọi sự trên đời mọi việc làm là để đời cả đấy con ạ .
Nó kể với ông . Huyện mở con đường thiết kế của phòng con ông là sẽ sẽn vào đất của em vợ ông phó chủ tịch . Mà đất ấy cũng sàng sê từ diện tích xây dựng chợ huyện , nhưng chuyện lâu rồi từ cái thủa ông phó chủ tịch còn làm địa chính .

          Cái xe ô tô Lạc Long chạy vù vù như điên . Thôi thì đã ngồi lên xe rồi coi như kí thác mạng mình cho nó . Ông nhắm mắt lại , bỗng lại choàng mắt ra nhìn xem cái thằng tài xế nó nói điện thoại xong chưa . Thấy nó bỏ điện thoại rồi ông thở phào yên trí nhắm mắt . Cho mày vù vù khi nào đến Yên Nghĩa ông lại đi cuốc xe ôm mới tới nhà thằng Phình bạn ông . Khiếp cả người  mỗi khi phải về Hà nội .  Bụi chét hai lỗ mũi keo lại như nõ điếu cày , còi xe inh tai người ngợm cán khan như kiến , khuôn mặt nào cũng hằm hằm . Cái sự hằm hằm ấy toát ra từ hai lỗ mắt . Ông thở dài nghĩ tới ông Phình .
                         ***
Ông Phình nay cũng ngoài 60 tuổi rồi . Học đại học hết năm đầu là vào lính . Phình cao con , có nhẽ mét bẩy mấy . Người lẳng nhẳng được cái hay nói và nói duyên tốt tính với mọi người .. Dọc đường hành quân cánh lính là sinh viên chỉ được tinh thần thì tốt nhưng sức lực thì yếu hơn lính ở  quê . Chỉ sau hai tháng hành quân là sốt rét . Tơm nhớ là qua Savanakhet đang nhiều sâm pakha tối nào cũng đốt lửa trong hầm mà sấy mà sao khô cái thứ củ cây thơm thơm như ngô nướng ấy để hãm nước cho vào bi đông . Sốt quá , chia nhau hụm nước sâm pakha để động viên nhau chèo dốc không chịu gửi vào binh trạm . Càng ngày càng quỵ xuống . Thuốc tiên cũng chả lại được với vi trùng sốt rét đang rào rào tấn công vào máu . Hành quân mà nghe trong tai ô ô o o như đàn kiến bò gặm nhấm trong óc . Hễ nằm xuống ven đường là thấy như người rơi từ trên cao thăm thẳm xuống , càng rơi càng gai người , gai đến phát rét , rét như đẽo thịt sắp vào đến xương . Phình sốt trước , Tơm sốt sau , cả đại đội có tới ngót chục người sốt . Đại đội quệt quệ vì san sẻ ba lô dìu nhau khiêng nhau . Kiểu này cả đại đội ốm vì dìu nhau mất . Thế là người ta quyết định gửi lại trạm giao liên những người sốt rét để còn hành quân bổ sung vào chiến trường những người khỏe mà đánh giặc . Phình và Tơm trong số gửi vào trạm 78 ngay ngã ba Đông Dương.
      NHững ngày nằm ở trạm , Tơm và Phình hồi phục khá nhanh . Một tuần sau hai thằng đều xin trạm đi tiếp . Trạm giao liên thấy Tơm cao dáo chữ nghĩa đẹp có ý khuyên Tơm ở lại trạm làm lính 559 . Nhưng cả hai đều bồn chồn muốn đi tìm đơn vị lính Sinh viên của mình . Thế là nhận gạo nhận cá khô hành quân lẻ . Mười ngày sau nhóm thu dung đến T5 Kon Tum . Từ trạm này đi hai ngày là vào đến B3 . Đi mươi ngày nữa về đến binh trạm nam . Có cán bộ quân lực ra nhặt quân lang vải . Thế là hết hi vọng đuổi theo Tiểu đoàn cũ , hai thằng theo cán bộ dẫn về Mặt trận B3 . Trong họa có may , Tơm về lmf cảnh vệ rồi lên làm vệ binh cục Chính Trị . Phình làm cảnh vệ liền tù tì đến sau này . Bao nhiêu lần đi với thủ trưởng xuống chiến dịch , bao nhiêu lần hai thằng gặp nhau trên đường ra phía trước . Sướng lắm , có cái gì cũng để giành cho nhau , có khi vài điếu thuốc mốc meo lên vẫn để cho bạn . Suốt mấy năm đánh nhau trong Tây nguyên chưa có lần nào Phình biệt tăm với Tơm đến vài tháng . Thế mà đầu năm 74 Tơm bỗng không thấy Phình . Vài tháng sau , nhân lần đánh Đăc pet hai đứa gặp nhau . Tơm ôm lấy bạn , sao mày thảm hại thế ? Phình thở dài tao sốt rét đi viện 211 hơn một tháng , tưởng là đi ra rừng lồ ô rồi . Mùa khô , suối eo óc chẩy , Tơm ngồi nghe Phình kể chuyện mà thấy đầu cũng u u .
        
         Năm 72 đánh giải phóng được Diên Bình . Vùng giải phóng và vùng địch xen kẽ nhau và đụng độ liên miên . Phình bảo , chuyện một cán bộ cấp D chiêu hồi bọn tao nào có biết gì , một hôm cấp trên xuống họp tiểu đội cảnh vệ của tao , cấp trên quán triệt thì thầm bí mật và nghiêm trọng lắm . Bon tao ngây như ngỗng mà nghe . Sau bao nhiêu nhời vòng vo , bao nhiêu vẫn đề lí tưởng và giai cấp , bao nhiêu là kẻ thù trước mắt kẻ thù lâu dài , kẻ thù bên ngoài kẻ thù bên trong kẻ thù  ở xa kẻ thù ở gần . Chúng tao muỗi đốt sưng chân không dám đập . Rồi mới vỡ nhẽ ra sáng mai chúng tao phải thi hành lệnh tử hình một tên phản động . Tên này là cán bộ của ta . Bỏ chạy sang địch khi đi mang cả bản đồ ghi chép cả những cuộc họp cấp D cấp E . Mạt mả nhà nó bị quân ta bắt lại , nó lại phun ra toàn lời chán trường , chán cộng sản thế là khép tội chết . Cán bộ nói , nếu không tử hình tên này nó sẽ như cái ung nhọt lây lan và gây tổn hại không biết bao nhiêu sương máu anh em đồng chí chúng ta . Một tên chiêu hồi nói một câu chỉ điểm thôi là hàng tiểu đoàn ta hi sinh ngay tắp lự . căng thẳng quá khiếp quá . CHúng tao nhìn nhau.  Tao sợ ánh mắt cấp trên quá mày ạ . Lão ấy liếc đến đâu chúng tao cúi đầu đến đó . Một tiếng sét ngang tai . Đồng chí Phình ! và đồng chí tiểu đội trưởng nhận nhiệm vụ . Tao như người mất hồn . Cán bộ nói lên giọng rõ đanh , đây là nhiệm vụ như mệnh lệnh chiến đấu . Phải thi hành và thi hành tốt thi hành ngay ngày .. ư nay .
Chúng tao đứng dậy , tao như sốt đến nơi cây cối cứ đổ nghiêng đổ ngửa . Chiều ấy , tao và tay A trưởng Sơn dẫn thằng chiêu hồi đi . Rất bí mật rất lặng lẽ . Tay chiêu hồi mệt mỏi , chúng tao cũng mệt mỏi . Nó nhìn tao như không thèm để ý gì , vô thần vô thức . CHỉ đến khi cán bộ quát dừng lại thì nó bật tỉnh . Tao nói , anh thông cảm cho chúng tôi …vì nhiệm vụ … chúng tôi chỉ có thể giúp anh là sẽ chôn cất tử tế và sẽ báo cho gia đình anh nơi chôn cất . Tay chiêu hồi bảo , không cần , không cần báo cho ai . Tôi cũng thương các anh , tôi sẽ phù hộ cho … các anh . Giọt nước mắt lăn ra đùng đục . Tao cố không nhìn vào cái nòng súng của A trưởng Sơn . Tay A trưởng bặm môi ở cổ hằn rõ vệt gân xanh sốt rét . Nghe đây ! tất cả giật mình . Người chuẩn úy quản giáo ( hồi ấy những người làm trông coi tù hàng binh gọi là quản giáo ) rút tờ giấy trong túi mìn mo ra đọc dằn giọng . Đó là cái lệnh sử tử hình của quân giải phóng . Đôi mắt người sĩ quan chiêu hồi đờ dại nhìn lên vòm cây . Đúng lúc ấy mấy con vẹt bay xoẹt qua kêu kéc kéc . Tay chiêu hồi nhìn mãi theo cái chấm xanh lam hút đi . Trông ngực đập , mồ hôi toát ra mặc dù chưa ai bắn . Cả hai vẫn im lặng . Bỗng anh chuẩn úy quản giáo quát . Ơ kìa bắn đi ! đoàng đoàng . Tao giật bắn người tay cứng đờ trong vòng cò . Sơn bắn . Cả hai viên trúng ngực tay chiêu hồi . Hắn ngã sấp tay vẫn bị trói quặt phía sau . Phát súng ngắn thứ ba là của người quản giáo . Tao là người tháo dây trói lật anh ta lại và vuốt mắt . Thằng Sơn từ lúc nổ súng vẫn đứng im như trồng cây chuối . Ngay hôm sau tao bị kiểm điểm về tinh thần tiến công cách mạng .
Đêm ấy tao và Sơn bỏ ăn . Suốt đêm cứ nghĩ đến tên tuổi và quê quán tay sĩ quan chiêu hồi . Rồi tao sốt rét , vài ngày sau tao đi viện . Ra ngoài viện tao mãi không lên nổi 3 triệu hồng cầu . THế là nằm lịm ngoài 211 hơn một tháng .

        Chiến tranh tàn khốc ở cả phía trước phía sau mày nhỉ . Ở ngoài tăng gia của mặt trận chúng nó ăn sướng như vua , còn dưới đơn vị chia nhau khẩu phần sắn mà công đồn mà bám dân đánh địch . Gặp nhau đây là mừng rồi liệu có sống mà về trường nữa không mày nhỉ ? Phình nhìn Tơm rồi moi trong túi ra gói ớt chỉ thiên mới trộm ở nương đồng bào chia nhau mỗi thằng một nửa .

                                                      ***

          Cả hai ông không chết . Cả hai ông đi đến ngày 30/4/75 rồi về trường . Vài chục năm sau ra trường vẫn hay tìm đến với nhau . Cuối năm 2008 ông Phình xin về hưu trước trừ phần trăm . Gọi ông Tơm lên Hà nội . Ba mươi sáu năm kể từ ngày nhập ngũ hai ông  lại ngủ cùng giường . Nửa đêm ông Phình dựng ông Tơm dậy . Mày ạ , gần đây tao mới nhớ ra . Nhớ ra mà không ngủ được cứ hốt hoảng , đêm ngủ giật mình . ông Tơm hỏi , nhớ ra cái gì ? Phình bảo mày nhớ vụ bắn thằng sĩ quan chiêu hồi chứ ? Ừ tao nhớ rồi . Phình an ủi . Mà mày cũng quên đi thôi , chiến tranh thiếu gì chuyện đau đớn . Ông Phình bảo tao cố quên nhưng bây giờ lại khác . Mày ạ , từ ngày về trường rồi đi làm tao không nhớ tới vụ ấy nữa . Trời xui đất khiến thế nào khi đặt tên thằng con trai đầu lại đúng cái tên thằng Chiêu hồi . Thằng Huy Bảo ấy . Ôi trời ơi . Ông Tơm kêu lên . ÔNg Phình bó gối nói trong đêm với bạn . Tao đã tìm được địa chỉ quê thằng Sơn A trưởng , gọi điện về quê mới biết nó mất vì ung thư vài năm nay . Chả còn ai chia xẻ , tao như hứng lấy một mình nỗi buồn , gọi mày lên tao nói để xả hơi .  Ở đời chả cái gì không có giá mày ơi . Mỗi việc làm đều để đời cả đấy . À mà này  sang năm mày đi với tao vào Kon Tum đi . Gần đây tao hỏi mới được biết sau giải phóng bộ đội cũng mang cốt của tay chiêu hồi vào nghĩa địa của dân Diên Bình .  Chúng mình đi thắp hương  cho đồng đội rồi… tao đến thắp hương cho anh ấy .

NTL

[PhuongBac]

Chuyện nghe cứ đắng nghẹn. Gần đây lác đác trên các trang mạng nói về khía cạnh này của chiến tranh nhưng là những ám ảnh, day dứt của những người lính sinh viên khi thực thi mệnh lệnh kể lại. Có thể trong đó có cả sự oan ức do nâng quan điểm vì biết đâu phía địch dùng mánh lới tâm lý chiến thổi phồng cùng với sự quán triệt thái quá phía mình? Người lính công khai nói suy nghĩ thật của mình ngay thời điểm đó cũng dễ bị qui kết.
Người bị xử ô danh đã đành, cha mẹ, vợ con mới là những người chịu nỗi thống khổ.
Những người lính thế hệ sau đã qui tập mộ, dự định thắp hương đồng đội và cho cả người sĩ quan xấu số của những CCB cũng vợi nhẹ đi một phần nào đó nỗi đau của chiến tranh.