Lịch sử Quân sự Việt Nam - Tập 9

[UyenNhi05]

Ngày 19-8, ở thị xã Phúc Yên, gần 500 tự vệ được vũ trang 50 súng kíp và súng trường, đã cùng đoàn biểu tình bao vây, giải tán chính quyền địch, thành lập chính quyền cách mạng Phúc Yên.

Tại Bắc Giang, tới trước ngày 17-8, được tin ngày 18-8 quân Nhật sẽ trao chính quyền tỉnh Bắc Giang cho bọn Đại Việt nên ban lãnh đạo khởi nghĩa quyết định phải giành chính quyền vào trước ngày 18-8-1945. Ngày 17-8, từ 6 giờ sáng, ban lãnh đạo khởi nghĩa đã cùng hơn chục tự vệ đột nhập vào dinh, yêu cầu tên tỉnh trưởng giao chính quyền, nộp vũ khí. Tên tỉnh trưởng đầu hàng và cùng đại biểu Việt Minh sang trại Nhật đàm phán. Lực lượng vũ trang chiếm trại bảo an binh, thu gần 200 súng. Quân Nhật còn đóng ở Lục Nam cũng chấp nhận ngừng bắn, rút quân về tập trung ở cầu Lồ Và thị xã, trao cho ta 30 súng trường và 4 súng máy. Ngày 21-8, Uỷ ban nhân dân cách mạng lâm thời Bắc Giang đã ra mắt nhân dân.

Tại Thái Nguyên, chiều ngày 16-8, Giải phóng quân do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy, rời Tân Trào tiến về vị trí chiến lược quan trọng này. Thái Nguyên bấy giờ gồm bảy huyện: bốn huyện miền núi là Định Hoá, Phú Lương, Đại Từ, Võ Nhai và ba huyện trung du là Đồng Hỷ, Phổ Yên, Phú Bình.  Trong thời kỳ tiền khởi nghĩa, hai huyện Phú Bình và Phổ Yên được đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ Bắc Giang để cùng với Hiệp Hoà, Đông Anh... trở thành An toàn khu dự bị của Trung ương và Xứ uỷ ở ven đô Hà Nội.

Năm huyện còn lại thuộc Phân khu B của Chiến khu Việt Bắc đã từng có nhiều trận chiến đấu chống Nhật ở La Hiên, Đình Cả, Chợ Chu, Đại Từ. Mặc dầu nằm trong vùng sôi động cách mạng của Việt Minh, nhưng quân Nhật ở đây vẫn cố thủ như cố thủ một tiền đồn án ngữ cho Hà Nội. Trước đây một trận công đồn đã diễn ra lâu dài nhưng quân ta chưa đạt được kết quả trọn vẹn bằng quân sự.

Lần này, trước khi quân giải phóng tới, cơ sở cách mạng ở nội thị đã đẩy mạnh hoạt động. Các đội vũ trang các huyện lân cận đã kéo về thị xã, chuẩn bị phối hợp với Giải phóng quân. Chiều 18-8, đội tuyên truyền xung phong Vũ Nhai gồm 10 thanh niên đã đột nhập thị xã, tổ chức nhân dân tuần hành thị uy qua trại lính Nhật. Các đội vũ trang của Phú Bình, Phổ Yên cũng tiến vào thị xã, lùng bắt 30 tên tay chân Nhật đem giam ở Nhà Đèn. Quân Nhật thấy vậy cũng không dám hành động. Còn bảo an binh thì hết sức lo sợ. 

Sáng 19-9, hai đại biểu của đội tuyên truyền xung phong đã đến dinh tỉnh trưởng báo cho y biết phải chuẩn bị giao chinh quyền cho cách mạng, sau đó sang trại bảo an yêu cầu giữ gìn vũ khí để trao cho quân cách mạng, đồng thời lấy ngay 10 súng trường và mấy súng lục ra trang bị cho thanh niên thị xã.

Xuất phát từ Tân Trào, tuy đã phải tranh thủ thời gian bằng cách bỏ qua những đồn trại lẻ tẻ của Nhật để sớm về Thái Nguyên nhưng Giải phóng quân cũng phải mất gần ba ngày (1 giờ chiều ngày 16 đến 1 giờ chiều ngày 19-8) mới tới được Thịnh Đán. So với trước, giờ đây, quân số và vũ khí của ta đã tăng đáng kể.

Trưa ngày 19-8, khi tới Thịnh Đán, tổng số quân đã lên tới một chi đội khoảng 450 người, chia làm ba đại đội, được trang bị súng trường trung hên, tiểu liên, bazôca, súng cối. Đó là chưa nói tới lực lượng quần chúng có vũ trang với cả súng trường, súng kíp và các vũ khí thô sơ từ các nơi trong tỉnh kéo về hỗ trợ.

Về phía địch, có hai lực lượng là quân Nhật và bảo an.  Quân Nhật độ 120 tên, trong đó có từ 60 đến 70 lính chiến đấu đóng tại trại lính khố xanh cũ và dinh tỉnh trưởng cũ, giáp cầu Gia Bẩy. Bảo an binh đông hơn, gồm khoảng 400 tên, trang bị súng trường và một số súng máy, đóng tại trại lính Tây cũ, gần bến Thượng, cạnh dinh tỉnh trưởng. 

Với Tương quan lực lượng là như vậy, Quân giải phóng đã chuẩn bị chu đáo mọi mặt trước khi tấn công bằng cách ra lệnh cho nhân dân các xã ngoại vi thị xã đến trụ sở xã cung cấp tình hình, không cho người ở ngoài vào thị xã để phong toả tin tức. Tổ chức điều tra phỏng vấn hơn 20 thanh niên và công chức trong thị xã. Nhờ mấy công chức làm việc ở sở Công chính tình nguyện vẽ giúp địa đồ tỉ mỉ của thị xã. 

[UyenNhi05]

Sau khi chuẩn bị kỹ càng về mọi mặt như thế, Bộ chỉ huy quyết định xuất quân vào hồi 12 giờ đêm. Chi đội Giải phóng quân đặt dưới quyền chỉ huy của chi đội trưởng Lâm Cẩm Như chia làm ba mũi tiến công. Một đại đội tiến về phía trại bảo an binh, chiếm trại bảo an và dinh tỉnh trưởng. Một đại đội được trang bị các vũ khí tốt, siết chặt vòng vây xung quanh trại Nhật, từ Đồi Thông đến cầu Gia Bẩy. Một đại đội làm nhiệm vụ “Đội dự bị” để tiếp ứng khi cần. Chỉ huy sở của Giải phóng quân đặt tại Toà thị chính thị xã Thái Nguyên. 

5 giờ sáng, mũi thứ nhất đã tới dinh tỉnh trưởng. Ban chỉ huy cử đại diện vào gặp tỉnh trưởng và đưa tối hậu thư, đòi trao chính quyền cho Uỷ ban khởi nghĩa và thuyết phục binh sĩ bảo an nộp khí giới. Trong khi đó, ta đã bao vây trại bảo an binh, sẵn sàng nổ súng nếu họ chống cự lại. Tên tỉnh trưởng buộc phải chấp nhận các yêu cầu của Uỷ ban khởi nghĩa và bắt bảo an binh phục tùng mệnh lệnh, giao nộp hết súng ống, đạn dược.

Phái viên của Bộ chỉ huy Quân giải phóng đưa thanh niên và tự vệ Thái Nguyên vào trại thu được gần 600 khẩu súng, chuyển về địa điểm thứ hai của Bộ chỉ huy đặt tại nhà máy điện, do đồng chí Trần Đăng Ninh phụ trách.  Đây cũng là cơ sở tiếp tế cho các nơi đang chiến đấu và trang bị cho các đội tân binh mới được thành lập... 

Mũi thứ hai tiến công doanh trại Nhật cũng nổ súng vào rạng sáng 20-8. Loạt đạn đầu tiên, ta đã tiêu diệt được một số lính Nhật tụ tập trong sân trại. Lập tức, từ bốn phía, liên thanh, phóng lựu và bazôca của ta đồng loạt bắn vào. Sau mấy phút hoang mang, Nhật bắn trả lại dữ dội. 8 giờ sáng ngày 20-8, Giải phóng quân ngừng bắn và dùng loa kêu gọi thương lượng. Từ trong trại Nhật, mấy sĩ quan Nhật cầm cờ trắng ra đón đại biểu Giải phóng quân và nhận lá thư của Uỷ ban khởi nghĩa.

Nội dung thư là:

“Các bạn quan quân và binh sĩ Nhật Bản! 

“Chính phủ Nhật đã đầu hàng Đồng minh. Quân đội Nhật đã lần lượt bị Tước khí giới tại khắp các mặt trận. 

“Trước khi quân Đồng minh kéo vào Đông Dương, các bạn hãy trao khí giới lại cho Việt Minh, cho đội quân Giải phóng Việt Nam.

“Giờ phút cuối cùng định đoạt số phận của các bạn đã đến các bạn chớ trù trừ. Trù trừ sẽ không có lợi cho các bạn.  Chúng tôi đợi thư trả lời của các bạn trước 14 giờ ngày 20-8-1945!.

“Quân Giải phóng Việt Nam
 
“Việt Minh”

Theo Thomas, người chỉ huy toán “Con Nai” đi theo quân Giải phóng từ Tân Trào về Hà Nội thì, lúc đó, Thomas cũng thảo một tối hậu thư bằng tiếng Anh định cùng gửi vào cho quân đội Nhật, nhưng phải để lại vì họ không thể đại diện được cho Đồng minh.

Cuộc đàm phán giữa ta với các phái viên Nhật diễn ra tại một địa điểm gần bộ chỉ huy quân Giải phóng và kéo dài hơn một tiếng đồng hồ. Ta đòi trao lại toàn bộ vũ khí. Nếu tới 14 giờ ngày 20-8 phía Nhật không trả lời ta sẽ tấn công. Hai phái viên Nhật trở về trại.

Tại thị xã Thái Nguyên, ngoài doanh trại chính ra, Nhật còn có trại lẻ: một ở kho gạo; một ở trụ sở hiến binh và một ở phía nam trại khố xanh. Từ ba điểm này, địch thường bắn từ trên mái nhà hoặc cửa sổ ra để cản trở giao thông, ngăn chặn các hoạt động cách mạng của quần chúng. Trinh sát ta quyết định phải diệt ba điểm lẻ này.

Tới 2 giờ chiều ngày 20-8, địch hoãn binh bằng cách hứa sẽ trả lời tói hậu thư hòng chờ quân tiếp viện từ Hà Nội lên.  3 giờ chiều, đại đội Quang Trung được lệnh sử dụng toàn bộ hoả lực gồm cả súng cối, bắn vào trại Nhật. Địch bắn trả ác liệt. Nhân dân dựng chiến luỹ khắp các đường phố, tiếp đạn dược, cơm nước cho bộ đội.

[UyenNhi05]

Ngày 22-8, ta chiếm được vị trí ở nhà Gôchiê, nơi chiến sự diễn ra gay go nhất. Ngày 24, ta chiếm trại hiến binh.  Mặc dầu chưa tiêu diệt được trại Nhật và chiến sự còn diễn biến, nhưng khi tên tỉnh trưởng và lực lượng bảo an binh đã đầu hàng, chính quyền địch đã bị lật đổ, thì ngay buổi chiều 20-8, Uỷ ban khởi nghĩa đã tổ chức mít tinh tuyên bố bãi bỏ chính quyền tay sai Nhật, thành lập chính quyền nhân dân, tuyên bố thi hành các chính sách của Chính phủ lâm thời trong thị xã và trong toàn tỉnh Thái Nguyên.

Cuộc chiến đấu tiếp diễn từ ngày 19 đến ngày 26-8. Giải phóng quân tiếp tục bao vây quân địch cho đến khi phái viên của Bộ Tham mưu ta và phái viên của Bộ Tư lệnh quân đội Nhật từ Hà Nội lên gặp nhau, quân Nhật ở Thái Nguyên mới buộc phải nhận những điều kiện do ta nêu ra, trao lại toàn bộ vũ khí cho quân giải phóng. Quân ta phụ trách việc đưa binh sĩ Nhật từ Thái Nguyên về Hà Nội. Cùng ngày, chi đội Giải phóng quân đã từ Thái Nguyên tiến về Thủ đô.


IV. NHỮNG HOẠT ĐỘNG QUÂN SỰ TRONG NGÀY TỔNG KHỞI NGHĨA Ở HÀ NỘI VÀ MẤY TỈNH VEN ĐÔ

Hà Nội khởi nghĩa Hà Nội là thủ đô của cả nước, có tầm quan trọng đặc biệt.  Để đảm bảo khởi nghĩa thắng lợi, cần phải huy động nhiều tổ chức và lực lượng cách mạng, trong đó có những bộ phận quan trọng vốn không thuộc phạm vi lãnh đạo của Thành uỷ mà do Xứ uỷ (có phần do cả Trung ương Đảng) trực tiếp lãnh đạo (như binh vận, trí vận, Dân chủ Đảng, đội Danh dự Việt Minh...).

Vì thế, ngay từ tối 14 và sáng ngày 15-8-1945, Xứ uỷ Bắc Kỳ đã họp tại làng Vạn Phúc (Hà Đông) chủ trương thành lập Uỷ ban Quân sự Cách mạng Hà Nội để chỉ đạo khởi nghĩa ở Thủ đô. Uỷ ban quân sự cách mạng Hà Nội gồm các đồng chí: Nguyễn Khang, Uỷ viên thường vụ Xứ uỷ; Nguyễn Huy lôi tức Trần Quang Huy) phụ trách Ban Công vận Xứ uỷ; Nguyễn Quyết, Bí thư Thành uỷ Hà Nội; Lê Trọng Nghĩa, cán bộ của Xứ uỷ và Nguyễn Duy Thân, thành uỷ viên, đồng chí Trần Đình Long là cố vấn. 

Chiều ngày 15-8, đồng chí Nguyễn Quyết, sau khi nhận được “Thông cáo khẩn cấp của kỳ bộ Việt Minh Bắc Kỳ” do đồng chí Trần Quang Huy chuyển tới, đã tổ chức gấp một cuộc họp của Thành uỷ Hà Nội tại chùa Hà (Dịch Vọng, ngoại thành Hà Nội). Cuộc họp gấp này có các đội trưởng công nhân xung phong, thanh niên xung phong, tự vệ chiến đấu để sơ bộ kiểm điểm lực lượng quân sự trong thành phố, ấn định những công việc cấp bách nhằm chuẩn bị khởi nghĩa. 

Sáng ngày 16-8, Uỷ ban quân sự Cách mạng Hà Nội họp tại 101 phố Gambetta (nay là phố Trần Hưng Đạo) để nghe đồng chí Nguyễn Khang phổ biến chỉ thị và quyết định của Xứ uỷ Hội nghị nhất trí cử đồng chí Nguyễn Khang làm chủ tịch và đồng chí Trần Quang Huy làm Bí thư của Uỷ ban quân sự cách mạng Hà Nội.

Cuộc họp đã phân tích những hoạt động mới nhất của Chính phủ lâm thời Trần Trọng Kim, của khâm sai Phan Kế Toại và của các đảng phái thân Nhật và thấy rằng, tuy đã hoang mang, bối rối sau khi Nhật đầu hàng nhưng các lực lượng trên đây vẫn ngoan cố dựa vào Nhật chống lại cách mạng.

Tại cuộc họp này, Uỷ ban quân sự cách mạng nghe báo cáo về cuộc gặp giữa khâm sai Phan Kế Toại với đoàn đại biểu Việt Minh do đồng chí Nguyễn Khang dẫn đầu, kiểm điểm lực lượng quân sự của ta, nhận định về tiềm năng quân sự của địch và khả năng phản ứng của chúng cùng bọn tay sai.

Hội nghị thấy rõ phía địch lúc ấy còn hơn 10.000 quân đóng ở Hà Nội, trong đó, có một bộ phận quân tinh nhuệ của Tập đoàn quân Phương Nam của Nhật do Tướng Terauchari chỉ huy. Còn về phía chính phủ bù nhìn thân Nhật thì ngày 13-8, Trần Trọng Kim cho phép khâm sai Bắc Kỳ được “toàn quyền hành động” và yêu cầu khâm sai triệu tập gấp cái gọi là “Hội đồng tư vấn Bắc Kỳ” để bàn việc đối phó với thời cuộc.

[UyenNhi05]

Ngày 14-8, chính phủ bù nhìn ra tuyên bố nói rõ: “Nhất quyết không chịu lùi bước trước một sự khó khăn nào để - làm trọn cái sứ mệnh củng cố nền độc lập của Tổ quốc”. Để đạt được mục đích ấy, họ khẳng định: “Vẫn hợp tác chặt chẽ với các nhà đương cục Nhật Bản”, và nói rõ, họ “không bao giờ quên rằng quân đội Nhật Bản giải phóng cho ta ra ngoài cái ách áp chế của người ngoại quốc”.

Ngày 15-8, họ đã thành lập “Uỷ ban chỉ đạo chính trị” . . . Một số đã “chạy chọt xin Nhật phân phát cho vũ khí để chống lại Việt Minh” 1.  Cũng tại cuộc gặp này, khâm sai Phan Kế Toại trân trọng mời “Việt Minh tham gia “Chính phủ lâm thời”, nhưng đã bị đồng chí Nguyễn Khang bác bỏ. Phạm Hữu Chương, phụ tá khâm sai giở giọng đe doạ, đại ý nói: “Tuy Nhật đã thua trận nhưng ở Đông Dương họ vẫn còn thừa sức đánh nhau với Việt Minh, chớ nên gây chuyện đánh nhau với Nhật. . . , nên để cho Chính phủ lâm thời Trần Trọng Kim thương lượng xin Nhật trao trả độc lập” 2 .

Sau khi nhận định về tiềm năng quân sự của địch và khả năng phản ứng của chính phủ thân Nhật, Hội nghị kiểm lại tình hình tổ chức và lực lượng của ta và nhận thấy rằng: lúc ấy, lực lượng vũ trang chính thức của ta mới có 3 chi đội tự vệ chiến đấu, mỗi chi đội gồm 3 đại đội, tổng số khoảng hơn 700 người, được trang bị khoảng 70-80 khẩu súng trường và súng lục, còn phần lớn là vũ khí thô sơ. Lực lượng này đã qua một vài lớp huấn luyện cấp tốc. Ngoài ra còn vài ba nghìn tự vệ chiến đấu của các tổ chức quần chúng tại chỗ.

Về lực lượng quần chúng này, một hồi ký còn ghi lại: “Lúc này, ở một số nhà máy, Uỷ ban công nhân đã ra mắt mọi người... Các đội tự vệ chiến đấu băng đỏ đeo tay, chia nhau canh gác mọi nơi. Bọn chủ, bọn cai ký, tay sai Nhật không dám ló mặt... Ngay tại các xưởng chế tạo vũ khí của Nhật. . . cách đây nửa tháng, một số công nhân cứu quốc đã rèn dao găm, mã tấu. Thép díp Ô tô sẵn đấy, chặt từng đoạn nhỏ 15 - 20 phân một, cứ thế rèn dao...  Xưởng vũ khí của ta chỉ cách xưởng chính của nó hơn 1 00m. . .  Bên cạnh đó, dưới bóng ổi là một lớp huấn luyện quân sự cấp tốc. anh em đang tập đâm lê, múa đao, múa gậy. . .” 3 .  Còn ở các xã ngoại thành như Nam Đồng, Mai Động, Hoàng Mai, Quỳnh Lôi, Tương Mai... tự vệ đã làm nòng cốt cho nhân dân đứng lên tước đồng triện của các tổng lý, giành chính quyền.

Ngày 16-8, đoàn xung phong tuyên truyền Hoàng Diệu đã tổ chức đột nhập cùng một lúc vào ba rạp hát: Quảng Lạc, Hiệp Thành, Tố Như để diễn thuyết kêu gọi đồng bào sẵn sàng tham gia khởi nghĩa. Tại rạp Tố Như, đội xung phong tuyên truyền đã bắn chết một viên sĩ quan Nhật, bắn bị thương tên Võ Văn Cầm, là tên cầm đầu ác ôn của “Đoàn thanh niên ái quốc” thân Nhật. Cả ba cuộc diễn thuyết này đã làm chấn động Hà Nội, kích thích tinh thần cách mạng trong đông đảo các tầng lớp nhân dân. Lực lượng xung phong tuyên truyền là một loại hình đặc biệt của đấu tranh vũ trang kết hợp với đấu tranh chính trị.

Khác với các chiến khu ở nông thôn, đồng bằng và rừng núi có các đội du kích và du kích thoát ly, ở Hà Nội không có tổ chức du kích mà chỉ có các đội tự vệ. Lực lượng tự vệ ở Hà Nội chia làm hai loại: tự vệ nói chung mà nhiệm vụ chủ yếu là bảo vệ cơ sở cách mạng và làm nòng cốt cho các cuộc đấu tranh quần chúng như phá kho thóc, tước đồng triện của tổng lý. . . và Tự vệ chiến đấu , được tổ chức chặt chẽ hơn, gần như quân đội chính quy, một số được phát vũ khí và sẵn sàng chiến đấu khi có lệnh.

Theo đồng chí Nguyễn Quyết, Bí thư Thành uỷ, người phụ trách quân sự của Thành uỷ thì tới ngày 16-8, tự vệ chiến đấu mới chỉ có chừng 7-800 người; vũ khí có khoảng 70 khẩu súng trường, gần 30 súng ngắn.  Ngày 17-8, cuộc họp của Hội đồng tư vấn Bắc Kỳ được nhóm họp hòng cứu nguy cho chính quyền thân Nhật đang có nguy cơ sụp đổ. Tổng hội công chức cũng tổ chức mít tinh ở Quảng trường Nhà Hát lớn với mục đích tương tự.

Vì thế, Uỷ ban quân sự Cách mạng Hà Nội đã chủ trương kiên quyết phá cuộc mít tinh ấy của bọn phản động để biến thành cuộc mít tinh của Việt Minh bằng cách bố trí trà trộn các lực lượng tự vệ chiến đấu, các đội viên của đội tuyên truyền và các quần chúng tích cực của ta vào cuộc mít tinh.  Sau khi đại diện của Tổng hội công chức tuyên bố lý do, thì bất ngờ lá cờ đỏ sao vàng lớn xuất hiện, cùng với tiếng hô vang dậy “Hoan hô Việt Minh”! “ủng hộ Việt Minh” ! . . . Cùng lúc, anh em tự vệ chiến đấu chĩa súng dồn bọn tổ chức cuộc mít tinh vào một góc, chiếm diễn đàn, hạ cờ quẻ ly thay bằng cờ đỏ sao vàng lên.


___________________________________________________
1, 2. Trần Quang Huy: Hà Nội trong rạng đông kỷ nguyên Hồ Chí Minh. Bài viết đăng trong 19-8 - Cách mạng là sáng tạo, Hội khoa học lịch sử, Hà Nội, 1995, tr.26, 27.
3. Hà Nội khởi nghĩa, Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng Hà Nội xuất bản, 1966, t.5, tr. 16-17.

[UyenNhi05]

Ngọn cờ vừa kéo lên thì những người thuộc Đoàn Thanh niên xung phong Dân chủ Đảng ùa lên chiếm diễn đàn, diễn thuyết. Và khi bài diễn thuyết vừa xong, thì một thành viên Đội Danh dự Việt Minh vác lá cờ đỏ sao vàng dẫn đầu đoàn biểu tình đi diễu qua phố, cho tới tận 9, 10 giờ tối. Hàng vạn quần chúng xuống đường biểu tình với khí thế cách mạng chưa từng có, khiến bọn Nhật ở Hà Nội cũng buộc phải án binh bất động.

Sau hai ngày 16 và 17-8, trước khí thế sục sôi cách mạng của nhân dân, bọn lính Nhật nói chung đã phải “án binh bất động”. Nhưng tại Hà Nội lúc đó, vẫn còn hơn 1.000 bảo an binh trong trại. Ta chưa nắm được bọn chỉ huy của bọn bảo an này. Đây là bọn được trang bị đầy đủ và vẫn trông chờ vào bọn Nhật.

Theo kế hoạch khởi nghĩa đã định, các lực lượng vũ trang nòng cốt từ ehỗ là lực lượng xung kích trong biểu tình nay biến thành khối quần chúng đầy khí thế kéo đi chiếm các dinh thự, công sở của địch. Dưới sự chỉ đạo chung, lực lượng vũ trang đã dẫn đầu hai khối quần chúng đi chiếm lĩnh các cơ quan trọng yếu:

- Khối thứ nhất, do  đồng chí Nguyễn Khang, đồng chí Trần Quang Huy và một số thác trong Uỷ ban quân sự cách mạng chỉ huy, đi chiếm phủ khâm sai, toà Thị chính, Kho bạc, bưu điện và Sở cảnh sát Hàng Trống. 

Khi tiến đến phủ Khâm sai (nay ở 14 phố Ngô Quyền), bọn địch bên trong đã cho đóng chặt cổng lại, bố trí lực lượng bên trong hàng rào sắt chĩa những họng súng liên thanh ra phía quần chúng cách mạng. Nhưng do ở đây đã có một số binh lính được giác ngộ, có cảm tình với Việt Minh nên khi ta vừa kêu gọi bảo an binh quay súng, đứng về phía nhân dân cứu nước cứu nhà thì chỉ huy bảo an binh đã tỏ ra lúng túng. 

Liền lực đó, một số đội viên tự vệ chiến đấu và hội viên cứu quốc đã vượt rào sát nhảy vào bên khu nhà làm việc, nhà tiếp khách của khâm sai nay là 12 Ngô Quyền). Trước sức mạnh của cách mạng, lính bảo an xin hàng, xếp vũ khí thành đống và ra mở cổng. Quần chúng khởi nghĩa tràn vào sân, hạ cờ quẻ ly kéo cờ đỏ sao vàng, tịch thu toàn bộ súng đạn và tống giam bọn cầm đầu “Uỷ ban chính trị”.

Sau khi chiếm được phủ khâm sai, ta liền dùng điện thoại gọi các tên tỉnh trưởng và thị trưởng Hải Phòng, Hải Dương, Bắc Ninh, Hà Nam; Nam Định, báo cho chúng rõ ở Hà Nội Việt Minh đã giành được chính quyền; đồng thời ra lệnh cho chúng phải nhanh chóng trao chính quyền cho Việt Minh.

Sau đó, một bộ phận lực lượng do đồng chí Trần Quang Huy trực tiếp chỉ huy kéo sang chiếm toà Thị chính, Kho bạc, Bưu điện và Sở cảnh sát Hàng Trống. Thị trưởng Trần Văn Lai ra tận cổng đón quân cách mạng. Việc chiếm kho bạc, bưu điện, Sở cảnh sát Hàng Trống diễn ra Tương đói thuận lợi.

- Khối thứ hai do đồng chí Nguyễn Quyệt dẫn đầu đoàn Thanh niên xung phong Hoàng Diệu đi chiếm trại bảo an binh.

Tại đây, tuy ta chưa thuyết phục được bọn chỉ huy và chưa có nhiều lính bảo an ngả về phía cách mạng, nhưng khí thế của quần chúng đã tỏ ra áp đảo tinh thần quân địch. Thấy quân ta đến cổng trại, bọn lính đóng chặt cửa, chỉ để trơ lại hai lính bảo an. Một thanh niên trong đoàn Thanh niên xung phong Hoàng Diệu bất thần nhảy vào tước súng, phá cổng trại. Viên chỉ huy buộc phải mở cổng và xin gặp cấp chỉ huy Việt Minh. Ta lập tức chiếm các vị trí quan trọng trong trại, kể cả kho vũ khí rồi tập hợp bảo an binh giải thích chính sách của cách mạng. Số bảo an binh tình nguyện gia nhập hàng ngũ cách mạng được tiếp nhận. Số còn lại được ta cho phép tự do trở về quê quán.

Giữa lúc đó, Nhật đem quân lính có xe tăng đi kèm bao vây trại bảo an binh đòi trả trại bảo an và tước vũ khí của ta.  Uỷ ban quân sự cách mạng liền huy động hàng vạn quần chúng cách mạng kéo đến hợp lực với lực lượng vũ trang khép chặt vòng vây chung quanh các xe tăng và sĩ quan, binh lính Nhật, hô khẩu hiệu ủng hộ Việt Minh. Đồng thời đồng chí Trần Đình Long dẫn đầu đoàn đại biểu đến Bộ Tổng tham mưu Nhật để thương lượng. Cuộc đấu tranh kéo dài. 

[UyenNhi05]

Đến 5 giờ chiều, Nhật mới nhượng bộ cho binh lính và xe tăng rút lui. Ta hoàn thành việc chiếm trại bảo an binh. Việc chiếm Ty liêm phóng cũng diễn ra thuận lợi. Bọn mật thám và các công chức cao cấp đều đã bỏ trốn, chỉ còn lại khoảng 60 nhân viên hành chính, căn cước, tuỳ phái... không một ai dám chống lại.

Thái độ của bọn cầm đầu quân đội Nhật ở Hà Nội không dám chống lại cách mạng đã tạo thêm điều kiện thuận lợi cho ta trong việc giải quyết cuộc chiến đấu đang diễn ra gay go giữa lực lượng vũ trang ta với quân đội Nhật ở một số nơi trên cả nước.

Từ thực tiễn giành chính quyền ở Hà Nội mà nét nổi trội là việc kết hợp giữa lực lượng chính trị với lực lượng vũ trang để buộc Nhật phải khoanh tay, chấp nhận để ta giành chính quyền, Ban Thường vụ Trung ương Đảng đã kịp thời chỉ thị cho các địa phương: nơi nào có thể giải quyết được theo hướng của Hà Nội thì cứ tiến hành; nơi nào quân đội Nhật không chịu hạ vũ khí, vẫn chống cự thì kiên quyết đánh lại, nhất định phải giành cho được chính quyền với bất cứ giá nào! 

Thắng lợi ở Thủ đô Hà Nội có sức thôi động mạnh tới tình hình chung trên toàn cõi Việt Nam, cổ vũ và thúc đẩy các nơi khác trong cả nước đứng dậy cướp chính quyền với một khí thế “xung thiên” mà trước tiên là các tỉnh lân cận Hà Nội. 

Hà Đông, tiếp giáp với thủ đô, có căn cứ của Xứ uỷ (ở Vạn Phúc) từ sớm đã có phong trào vũ trang mạnh. Trước ngày giành chính quyền ở tỉnh lỵ, một số huyện đã vũ trang cướp đồn, chiếm huyện. ở ứng Hoà, lực lượng vũ trang đã đánh úp một toán bảo an binh thu 11 súng trường, 1 súng lục. ở Đan Phượng ta đã chiếm được đồn khố xanh bằng binh vận thu gần 40 súng trường, v.v..

Ở thị xã, ngày 18-8, đồng chí Trần Tử Bình - Xứ uỷ viên được đoàn biểu tình thị uy của quần chúng hỗ trợ, đã vào trại Nhật gặp viên quan năm Nhật cùng tỉnh trưởng và chỉ huy bảo an binh là quản Dưỡng điều đình.  Nhật đồng ý không can thiệp vào công việc của Việt Minh. 

Chiều 19-8, nhân dân thị xã, có lực lượng tự vệ dẫn đầu vào chiếm trại bảo an binh. Quản Dưỡng chịu khuất phục, mở cửa trại cho dân quân, tự vệ vào tiếp nhận, nhưng ta lại vẫn để cho quản Dưỡng trông coi trại. Đêm 19-8, quản Dưỡng trở mặt, bắt hai cán bộ ta nằm trong bảo an binh và niêm yết ra ngoài: “Đây là hai Việt gian phản quân ngũ”.  Đồng thời, Nhật cũng trở mặt, sáng 20-8 ra lệnh cấm không ai được mang khí giới ra đường và cấm mít tinh, biểu tình. . . 

Trước tình hình đó, Tỉnh bộ Việt Minh Hà Đông quyết định tổ chức biểu tình thị uy, sử dụng lực lượng chính trị kết hợp với lực lượng vũ trang giành chính quyền. Ngay sau đó, ngày 21-8, nhân dân các huyện kéo về thị xã với hơn 2.000 dân quân, tự vệ làm nòng cốt, biểu tình tuần hành thị uy.  Một bộ phận vũ trang kéo vào chiếm trại bảo an binh. Quản Dưỡng chống lại, không mở cổng. Tự vệ, dân quân trèo tường vào. Thấy thế, địch từ trong lô cốt xả súng bắn vào đoàn biểu tình.

Do thiếu súng đạn, phía ta chỉ bắn trả được mấy phát súng và đã bị tổn thất rất lớn: 47 người chết, 30 người bị thương, 40 người bị địch bắt. Nhưng chỉ hai ngày sau (23-8), do áp lực của khí thế cách mạng từ Hà Nội và khắp nơi dồn về, tên tỉnh trưởng và quản Dưỡng đã phải thương lượng với đại diện Việt Minh và tự nguyện trao lại chính quyền. 

Bắc Ninh, tỉnh tiếp giáp với Hà Nội ở phía bắc, có căn cứ của Xứ uỷ nằm trong An toàn khu của Trung ương và Xứ uỷ, phong trào đấu tranh vũ trang ở đây từ sau ngày 9-3 phát triển lên khá mạnh. Tại đây, đã có xưởng sản xuất vũ khí thô sơ ở Chém, dọc An toàn khu của tỉnh. Lực lượng tự vệ phát triển và được trang bị tốt nhờ lấy được súng của bảo an binh và gây được cơ sở binh vận trong linh khố xanh ở thị xã. 

Trước ngày khởi nghĩa, ta đã tổ chức phá được nhiều kho thóc, uy hiếp chính quyền địch, thành lập các Uỷ ban nhân dân cách mạng. Ngay từ ngày 16-8, du kích các nơi đã tập trung thành đội ngũ, chuẩn bị khởi nghĩa.  Ngày 20-8, hàng vạn người có các đội bán vũ trang hỗ trợ đã từ các địa phương kéo về biểu tình thị uy tại thị xã.

[UyenNhi05]

Dẫn đầu đoàn biểu tình là đội du kích khoảng 40 đến 50 người được vũ trang đầy đủ. Khi về tới thị xã, đoàn biểu tình chia làm hai bộ phận. Một bộ phận vào sân vận động dự mít’ tinh; một bộ phận có đội du kích vũ trang đi kèm đã tiến sát vào cửa thành Bắc Ninh áp đảo quân Nhật. Nhật thấy lực lượng ta đông nên chỉ dám cố thủ, bắn ra mấy phát súng thị uy. 

Bất chấp hiểm nguy, nhiều người hăng hái xông lên hạ cờ Nhật, kéo cờ đỏ sao vàng lên. Lúc này, bọn Nhật mới ra mặt chống cự, liền bị du kích bắn trả và ném lựu đạn vào thành.  Cuộc xô xát nhanh chóng kết thúc, ta bị chết và bị thương mấy người. Nhật phải mời đại biểu Việt Minh vào thành thương lượng. Cuối cùng, hai bên đồng ý kéo cả cờ ta lẫn cờ Nhật, treo chéo nhau ở cổng thành; đồng thời đại biểu ta và đại biểu Nhật cùng ra nói chuyện trước công chúng.

Cuộc “công thành” kết thúc đúng vào lúc các đoàn quân khác cũng chiếm xong các công sở và trại bảo an binh.  Ngày 21-8, chính quyền cách mạng tỉnh Bắc Ninh được thành lập và ra mát nhân dân.

Hưng Yên, là một trong những tỉnh có phong trào vũ trang mạnh. Trong cao trào tiền khởi nghĩa, lực lượng vũ trang đã hạ đồn Bần Yên Nhân (12-3-1945), thu nhiều súng đạn, hỗ trợ quần chúng phá các kho thóc cứu đói, xây dựng lực lượng tự vệ ở các địa phương.

Trước ngày Tổng khởi nghĩa, lực lượng vũ trang đã hỗ trợ cho phong trào quần chúng giành chính quyền ở các huyện: Kim Động, Mỹ Hào, Phù Cừ, Văn Lâm. . . Đến trước ngày Tổng khởi nghĩa, Uỷ ban khởi nghĩa Hưng Yên họp ở Thủ Cốc (Yên Mỹ) quyết định kế hoạch giành chính quyền ở tỉnh lỵ vào ngày 22-8-1945.

Thực hiện kế hoạch đó, ngày 22-8, quần chúng cách mạng các địa phương có lực lượng vũ trang hỗ trợ đã kéo về thị xã, tổ chức biểu tình tuần hành áp đảo tinh thần địch. Tên tỉnh trưởng bù nhìn hoảng sợ bỏ chạy từ mấy hôm trước, chỉ còn số ít quân Nhật chiếm đóng trong thị xã.

Do có điều đình trước, Nhật bằng lòng giao tất cả các kho vũ khí của Pháp cho ta và giữ thái độ trung lập. Cuộc giành chính quyền đã diễn ra thuận lợi. Các lực lượng vũ trang đã tích cực tham gia xây dựng và bảo vệ chính quyền cách mạng mới được thành lập. 

Sơn Tây, là một tỉnh giáp Thủ đô, có căn cứ quân sự lớn của thực dân Pháp ở Tông bị Nhật chiếm đóng. Bọn Đại Việt tay sai Nhật hoạt động ở thị xã, ở Tông và một số huyện.  Chúng ra sức chống phá, gây nhiều tổn thất cho cách mạng.  Sau ngày Nhật đảo chính Pháp, một số cán bộ cách mạng đã vượt ngục, tiếp tục hoạt động trên địa bàn của tỉnh, đặc biệt ở thị xã. Trung ương cũng cử thêm cán bộ về tăng cường cho Sơn Tây, thành lập Ban cán sự tỉnh (sau là Tỉnh uỷ). 

Đến trước ngày Tổng khởi nghĩa, phong trào Việt Minh phát triển mạnh ở nhiều nơi. Ở Tông và ở thị xã, công nhân Nhà máy điện, Nhà máy nước, Nhà máy dẫn thuỷ nhập điền cùng với một số lái xe cho Nhật, một số viên chức trong chính quyền bù nhìn, một số sơ sãi được giác ngộ... đã tham gia các đoàn thể cứu quốc.

Đầu tháng Tám năm 1945, các tổ chức cứu quốc bí mật bao vây các vì trí địch, bắt liên lạc được với chiến khu Hoà- Ninh- Thanh thông qua các căn cứ địa cách mạng ở miền núi Tùng Thiện, Bất Bạt. Lực lượng tự vệ và tự vệ chiến đấu phát triển. Có nơi phong trào mạnh đã giác ngộ được bảo an binh, biến họ thành các đội tự vệ. Các đoàn thể cứu quốc tích cực chế tạo, mua sắm vũ khí tự trang bị.

Ở Bất Bạt, nhân dân đã thu được vũ khí của Pháp vứt lại dọc đường khi Nhật đảo chính Pháp. Các lớp huấn luyện quân sự được mở ở Cấn Xá, Sài Sơn, Hạ Bằng. . . Đảng bộ Sơn Tây cử được một số cán bộ đi học trường quân chính kháng Nhật của Trung ương.

Trong cao trào tiền khởi nghĩa, nhiều cuộc tuyên truyền xung phong chống Nhật đã diễn ra, như ở chợ Nủa đầu tháng 7-1945 với trên 1.000 người tham dự, biến thành cuộc tuần hành thị uy mà bọn Nhật cũng phải làm ngơ. Một số thanh niên Phan Anh đã ngả theo cách mạng tham gia truyền bá quốc ngữ, cứu đói...

[UyenNhi05]

V. NHỮNG HOẠT ĐỘNG VŨ TRANG Ở CHIẾN KHU TRẦN HƯNG ĐẠO (ĐÔNG TRIỀU) Và CÁC TỈNH PHỤ CẬN

Ngày 10-8, được tin Nhật đầu hàng, lãnh đạo chiến khu Đông Triều đã xin chỉ thị của Xứ uỷ Bắc Kỳ cho phép tiến hành Tổng khởi nghĩa ở địa phương mà trước tiên là Hải Dương và Hải Phòng.

Khởi nghĩa giành chính quyền ở Hải Dương ngày 18-8-1945

Ở phía bắc Hải Dương, trừ huyện Kim Thành, còn các huyện khác đều đã được giải phóng.

Ở phía nam, các huyện Cẩm Giàng, Bình Giang, Thanh Miện, Gia Lộc, Tứ Kỳ, Ninh Giang, Vĩnh Bảo và thị xã Hải Dương còn nằm trong vùng địch kiểm soát. Tại đây, số mật thám chỉ điểm, tay sai Nhật còn hoạt động mạnh. Chúng đã chỉ điểm bắt đồng chí Vũ Duy Hiệu. Lực lượng Thanh niên Đại Việt thân Nhật cũng chưa chịu khuất phục trước Việt Minh.

Ở Thanh Miện, tri huyện Trần Văn Tuyên còn tổ chức Thanh niên Đại Việt và Bảo an đoàn tới khắp các xã. Để việc giành chính quyền ở các huyện này được thuận lợi, nhiệm vụ đặt ra là phải diệt các tên phản động tay sai đắc lực của Nhật và uy hiếp lực lượng Đại Việt đang có xu hướng chống đối Vì vậy các đội danh dự Việt Minh được lệnh đẩy mạnh công tác trừ gian. Trong khi đó, phong trào phá kho thóc của Nhật chia cho dân cũng đang lên nhanh. Các hoạt động trên đây tạo nên áp lực mạnh đối với chính quyền bù nhìn, buộc tri huyện Trần Văn Tuyên phải ngả theo cách mạng. 

Ở Ninh Giang, nơi tự vệ cứu quốc phát triển mạnh, sau khi tự vệ tiêu diệt được tên chỉ điểm Tống Văn Kim là kẻ đã chỉ điểm bắt 2 đồng chí tỉnh uỷ viên Hải Dương thì tri huyện Lê Văn Thành mới dao động, xin nộp súng cho cách mạng bằng cách cho một tiểu đội lính cơ đem 11 súng giả vờ đi tuần đến một nơi đã hẹn.

Ở Thanh Hà, ngày 17-7, lực lượng vũ trang đã tiêu diệt tên phản động Hội Núi, chiếm huyện đường buộc tri huyện phải đầu hàng, nộp 18 súng. Tự vệ khu đông Thanh Hà tước súng của tổng lý, địa chủ được 19 khẩu trong đó có 1 trung liên Bờ ren, chặn bắt 5 thuyền quân nhu của Nhật loại trọng tải 200 tấn, thu được thuỷ lôi, xăng dầu, muối gạo, đậu tương...

Ở Tứ Kỳ, ngày 15-8 tự vệ cùng nhân dân đã kéo lên chiếm huyện đường tịch thu súng đạn, cảnh cáo tri huyện, phá kho thóc chia cho dân. ở Vĩnh Bảo, tự vệ cùng nhân dân bao vây nã súng vào huyện đường buộc tri huyện phải đầu hàng.

Ở Kim Thành, tự vệ tịch thu súng đạn của tổng lý, địa chủ được gần 10 khẩu, bao vây huyện đường, tri huyện ra hàng nộp súng cho ta.

Ở Cẩm Giàng, ngày 17-8, lực lượng vũ trang cùng nhân dân chiếm huyện lỵ, tri huyện sợ hãi bỏ trốn xuống một thuyền đánh cá, bị ta bắt.

Ở Bình Giang, ngày 19-8, lực lượng vũ trang đã cùng nhân dân chiếm huyện đường, thu vũ khí, lập Uỷ ban nhân dân cách mạng lâm thời. 

Tại thành phố Hải Dương, sáng 17-8, nhân khi thấy bọn Tỉnh đoàn Thanh niên Đại Việt họp bàn việc tổ chức cuộc biểu tình ủng hộ Chính phủ Trần Trọng Kim, ta đã tổ chức hàng ngàn quần chúng biểu tình trước dinh tỉnh trưởng. Tại cuộc biểu tình này, ta đã bắn mấy phát súng chỉ thiên đề uy hiếp, đồng thời hạ cờ quẻ ly thay bằng cờ đỏ sao vàng, công bố 10 chính sách của Việt Minh.

Ngay chiều hôm đó (17-8-1945), Uỷ ban nhân dân cách mạng lâm thời thị xã Hải Dương được thành lập. Trước khí thế của cách mạng, viên chỉ huy trại bảo an binh đem nộp toàn bộ vũ khí gồm khoảng 200 khẩu súng và xin cho cả trại đi theo quân cách mạng. Uỷ ban nhân dân lâm thời cử bốn đại biểu sang trại lính Nhật điều đình. Hai bên cùng trao trả những người bị bắt. Ta đã trao trả cho Nhật năm tên.

Ngày 18-8, Uỷ ban nhân dân cách mạng lâm thời thị xã Hải Dương ra mắt trước cuộc mít tinh và tuần hành thị uy của đông đảo quần chúng thị xã và các huyện lân cận. Đến 22-8, Hội nghị cán bộ Việt Minh toàn tỉnh bầu ra Uỷ ban nhân dân cách mạng tỉnh Hải Dương.

[UyenNhi05]

Giành chính quyền ở Hải Phòng, Kiến An

Ở Hải Phòng, do các lực lượng cách mạng đã thâm nhập được vào các tổ chức thanh niên, bảo an... của chính quyền thân Nhật nên khi được tin Nhật đầu hàng Đồng minh, thì các cơ sở cách mạng của ta đã sẵn sàng chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa.

Ngày 22-8, đại biểu Việt Minh đến thuyết phục chính quyền thân Nhật. Tên tỉnh trưởng ở đây ngoan ngoãn trao lại chính quyền. Ngày hôm sau, 23-8, các đội vũ trang từ các chiến khu kéo về cùng hàng vạn nhân dân biểu tình thị uy chào đón chính quyền cách mạng mới được thành lập do đồng chí Vũ Quốc Uy làm Chủ tịch. Bà Nguyễn Sơn Hà, đại biểu phụ nữ là thành phần tư sản dân tộc được mời tham gia chính quyền cách mạng.

Ở Kiến An, sau khi cướp chính quyền ở Kiến Thuỵ và An Lão, hai tiểu chiến khụ Kim Sơn và Câu Trung đã phối hợp với lực lượng vũ trang Tiên Lãng giành chính quyền ở Tiên Lãng ngày 19-8. Tiếp đó, quân cách mạng tiến vào huyện lỵ An Dương thu ba súng trường, cướp hai thuyền Nhật trên sông Lạch Tray thu 90 thùng ét xăng. . . Các lực lượng vũ trang bốn huyện cùng kéo lên giải phóng thị xã Kiến An. 

Tại thị xã Kiến An, ngày 21-8, được các lực lượng vũ trang gây áp lực đại diện Việt Minh xông thẳng vào dinh tỉnh trưởng, buộc tỉnh trưởng đầu hàng, lệnh cho bảo an binh trao lại toàn bộ vũ khí gồm 70 súng trường. 50 bảo an binh tự nguyện đi theo cách mạng. Ngày 23-8, Uỷ ban nhân dân cách mạng lâm thời Kiến An ra mắt nhân dân. 

Giành chính quyền ở Hòn Gai, Cẩm Phả, Hải Ninh - đụng độ với Việt Cách có quân Tưởng yểm hộ

Như trên đã nói, đối tượng của cách mạng Việt Nam trong Cách mạng Tháng Tám, không chỉ là Nhật và tay sai mà còn là các lực lượng phản động thân Tưởng, thân Pháp... ở vùng Đông Bắc bọn Đại Việt được Tưởng yểm hộ ngay trong những ngày tháng Tám đã tranh chấp chính quyền với Việt Minh. 

Ở Hòn Gai, ngay sau khi Nhật đầu hàng Đồng minh, một lực lượng vũ trang lớn của Việt Cách từ Ba Chẽ kéo về chiếm đóng nhiều điểm xung yếu như Hòn Gai, Cẩm Phả. Nhưng tại các nơi này, công nhân và nhân dân cách mạng vẫn tấp nập chuẩn bị đón Việt Minh.

Đêm 25-8, đại đội Hoàng Hoa Thám đã từ chiến khu Đông Triều về Hòn Gai. Chiều 26-8, mít tinh quần chúng biểu dương lực lượng, thành lập chính quyền. Bọn Việt Cách định nổ súng phá mít tinh. Nhưng trước áp lực của đông đảo quần chúng, chúng đã bị cô lập. 

Ở Cẩm Phả, ngày 27-8, một trung đội quân cách mạng từ Hòn Gai tiến về giải phóng Cẩm Phả - Cửa ông. Việt Cách rút chạy về Ba Chẽ. Chính quyền cách mạng được thành lập.

Ở các huyện Tiên Yên, Đình Lập, Bình Liêu, Đầm Hà, Hải Ninh, tình hình cũng Tương tự. Chỉ khi quân cách mạng từ chiến khu Đông Triều về thì bọn Đại Việt và bọn Việt Cách mới chịu nhượng bộ các lực lượng cách mạng địa phương.  Những nơi do hoàn cảnh khách quan, chính quyền cách mạng ra đời tương đối chậm là: Tiên Yên - giữa tháng 9; Đình Lập - 18-11; Bình Liêu - cuối tháng 11-1945; Đầm Hà - 27-1-1946; Uỷ ban nhân dân cách mạng tỉnh Hải Ninh - tháng 2-1946.

Riêng chính quyền cách mạng huyện Hải - Ninh - cửa khẩu thông với Trung Quốc, nơi quân Tưởng và phỉ tràn sang từ trước Cách mạng Tháng Tám thì sau khi Chính phủ Việt Nam thương lượng với đại diện của Tưởng, bọn Việt Cách mất chỗ dựa, Uỷ ban nhân dân huyện mới được thành lập (7-1946).

[UyenNhi05]

Ở các huyện Tiên Yên, Đình Lập, Bình Liêu, Đầm Hà, Hải Ninh, tình hình cũng Tương tự. Chỉ khi quân cách mạng từ chiến khu Đông Triều về thì bọn Đại Việt và bọn Việt Cách mới chịu nhượng bộ các lực lượng cách mạng địa phương.  Những nơi do hoàn cảnh khách quan, chính quyền cách mạng ra đời tương đối chậm là: Tiên Yên - giữa tháng 9; Đình Lập - 18-11; Bình Liêu - cuối tháng 11-1945; Đầm Hà - 27-1-1946; Uỷ ban nhân dân cách mạng tỉnh Hải Ninh - tháng 2-1946.

Riêng chính quyền cách mạng huyện Hải - Ninh - cửa khẩu thông với Trung Quốc, nơi quân Tưởng và phỉ tràn sang từ trước Cách mạng Tháng Tám thì sau khi Chính phủ Việt Nam thương lượng với đại diện của Tưởng, bọn Việt Cách mất chỗ dựa, Uỷ ban nhân dân huyện mới được thành lập (7-1946).


VI. NHỮNG HOẠT ĐỘNG QUÂN SỰ Ở CHIẾN KHU HOÀ - NINH - THANH VÀ CÁC TỈNH PHỤ CẬN

Chiến khu Hoà - Ninh - Thanh cùng các tỉnh Hà Nam, Nam Định, Thái Bình là trọng điểm phá lúa trồng đay của phát xít Nhật nên ở đây nạn đói xảy ra gay gắt nhất. Chiến tranh du kích chống Nhật ở đây phát triển mạnh. 

Ở Ninh Bình, trong cao trào tiền khởi nghĩa, căn cứ Quỳnh Lưu (Nho Quan) đã xây dựng được hai trung đội Giải phóng quân. Chính quyền ở một số xã đã về tay nhân dân.  Ngày 19-8, sau khi được lệnh khởi nghĩa, một số đơn vị giải phóng quân đã về lấy huyện Gia Viễn. Ở mấy huyện khác, tự vệ du kích cùng nhân dân đã nổi lên cướp chính quyền huyện.

Đến ngày 20-8, trên một vạn nhân dân có Giải phóng quân và các lực lượng vũ trang, bán vũ trang làm nòng cốt đã về giành chính quyền tỉnh. Đoàn biểu tình thị uy gặp ba Ô tô chở đầy lính Nhật ở Câu Huyện, bắt chúng dừng lại để đoàn biểu tình vượt qua. Nhật không dám phản ứng gì. Việc chiếm trại bảo an binh, trại khố xanh, tịch thu súng đạn diễn ra trót lọt. Các lực lượng vũ trang cùng nhân dân đi giải phóng các huyện còn lại. Toàn bộ chính quyền tỉnh đã về tay nhân dân.

Ở Hoà Bình, ngày 23-8, từ căn cứ Mường Khói, chi đội du kích khoảng 20 người kéo ra họp với tự vệ Vụ Bản dẫn đầu đoàn biểu tình lên lấy châu Lạc Sơn. Lấy xong châu Lạc Sơn, với vũ khí tước được của lính khố xanh, hai tiểu đội tự vệ mới đã được thành lập.

Đến Cao Phong - Thạch Yên lại có thêm đội du kích và nhân dân ở đây gia nhập nên đoàn biểu tình đông tới 3-4.000 người kéo về thị xã. Quân Nhật đóng ở thị xã không can thiệp. Chính quyền cách mạng tỉnh được thành lập. Lực lượng vũ trang cùng nhân dân tiếp tục đi giải phóng các châu huyện còn lại, không nơi nào xảy ra đổ máu. 

Ở tỉnh Thanh Hoá, tình hình Tổng khởi nghĩa ở các huyện như sau:

Tại huyện Hà Trung, lực lượng vũ trang đã chia làm ba đội: một đội mai phục ở đồn Bỉm Sơn; một đội mai phục ở Đò Lèn để ngăn quân Nhật; một đội vào giành chính quyền huyện. Sau khi giành được chính quyền, đội mai phục ở Bỉm Sơn rút tới cầu Tống Giang thì gặp Ô tô Nhật. Ta nổ súng tiêu diệt hai tên. Hai chiến sĩ của ta đã anh dũng hy sinh.

Ở Nga Sơn, tối 19-8 hàng ngàn nhân dân cùng tự vệ đã giành chính quyền huyện. Sáng ngày 20-8, năm thuyền Nhật từ Phát Diệm tới, tự vệ ra thuyết phục. Do chúng chống cự, ta buộc phải nổ súng. Bảy tự vệ của ta đã hy sinh. Dù vậy, cuối cùng ta vẫn giành được chính quyền.

Ở Thiệu Hoá, chính quyền địch dựa vào bọn Đại Việt đã sử dụng lực lượng bảo an và lính khố xanh chống lại cách mạng. Chúng ngoan cố tung tin là: “Thanh Hoá hàng, nhất định Thiệu Hoá không hàng”.  Ta huy động hàng chục đội tự vệ tấn công, giành được chính quyền ngày 18-8. Trong cuộn đụng độ này, ta đã bị thiệt hại: 13 chiến sĩ cách mạng tử trận, hơn 50 chiến sĩ bị thương.

Ở Hoằng Hoá, tự vệ tổng Hành Bái đã bắn chết một hiến binh Nhật ở Hàm Rồng. Ta cũng bị thương một chiến sĩ. Tự vệ tổng Bút Sơn phá một Ô tô Nhật ở cầu Tào . . .