Ngọn lửa chiến tranh lạnh - Tập 2

[SaoVang]

Hội đàm có bước đột phá

.

Ngày thứ tư, ngày 25 tháng 2, buổi sáng Ních sơn tham quan Cố Cung. Khi xem chiếc áo ngọc Kim Lũ của một vị vương chết hai ngàn năm trước, ông nói: "Mặc cái của này chắc là khó đi đây đi đó". Nhìn thấy bộ đồ nút tai của một vị hoàng đế dùng mỗi khi không muốn nghe bầy tôi can gián, ông nói vui: "Tìm cho tôi một bộ nhé".

Cùng lúc đó, tại Điếu Ngư Đài:

Kítsinhgơ và Kiều Quán Hoa chẳng ai tỏ ra vẻ sốt ruột, vẫn thủng thẳng mạn đàm trao đổi ý kiến, vẫn ai giữ ý kiến của người ấy. Dường như cuộc đàm phán không có thời hạn cuối cùng, dường như hôm sau không phải bay đi Hàng Châu, ngày kia cũng không phải công bố thông cáo ở Thượng Hải. Thật ra, đó là chỉ là cách hai người cùng dùng để gây áp lực với đối phương. Đến chiều, sau khi Kiều Quán Hoa báo cáo với Chu Ân Lai, Kítsinhgơ báo cáo với Ních sơn, hai người lại gặp nhau. Hai bên đều đưa ra phương án mới và đều có sự nhượng bộ.

Theo ý kiến của Kiều Quán Hoa, chỉ cần nêu ra việc rút toàn bộ quân Mỹ ra khỏi Đài Loan, Trung Quốc sẽ không phản đối phía Mỹ tỏ ra quan tâm đến việc giải quyết hoà bình vấn đề Đài Loan.

Kítsinhgơ thì nêu hai vấn đề, mục tiêu cuối cùng là rút toàn bộ quân Mỹ và trong thời gian đó Mỹ rút quân từng phần nên tách riêng, hai điểm này trước đây gói gọn trong một câu. 

Kiều Quán Hoa có vẻ tán thành, lại nêu ý kiến nên sửa đổi một số từ. Theo ông, tốt nhất là nói "viễn cảnh" giải quyết hoà bình, không nên dùng từ "tiền đề”, vì từ "viễn cảnh" mang ý nghĩa tích cực hơn, thể hiện được ý kiến của cả hai bên, dùng từ "tiền đề” nghe như là do Oasinhtơn áp đặt vậy.

Kítsinhgơ đồng ý, còn nói đùa: 

- Tôi thấy số phận của Đài Loan không quyết định bởi sự khác biệt tế nhị trong ý nghĩa của từ ngữ như vậy đâu.

Cuộc hội đàm giữa Kítsinhgơ và Kiều Quán Hoa lúc này đã có bước đột phá, Chu Ân Lai đã tới tham gia hội đàm nửa tiếng. Ních sơn biết người Trung Quốc không thích làm động tác giả, thích thẳng thắn chân thành, nên trong khi hội đàm với Chu Ân Lai ông nói thẳng cái khó của mình: "Nếu lời lẽ của Thông cáo nói về vấn đề Đài Loan quá cứng rắn, tất sẽ gây khó khăn trong nội bộ Hoa Kỳ. Tôi sẽ bị công kích từ nhiều phía, từ các tập đoàn đứng ngoài Quốc vụ viện thân Đài Loan, chống Ních sơn, chống Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa và từ cả cái tập đoàn kiếm được lợi lộc trong chuyện này. Hành động chủ động đối với Trung Quốc sẽ có thể trở thành vấn đề tranh cãi giữa hai đảng. Đến lúc đó, nếu tôi vì vấn đề cụ thể này mà không trúng cử, thì người kế nhiệm tôi cũng sẽ khó tiếp tục phát triển quan hệ giữa Oasinhtơn và Bắc Kinh". 

Sau khi biết cuộc hội đàm giữa Kítsinhgơ và Kiều Quán Hoa đã có bước đột phá, Chu Ân Lai tỏ ý có thể xem xét luận điểm đã được điều chỉnh của phía Mỹ. Chu Ân Lai xin ý kiến Mao Trạch Đông và được ông phê chuẩn. Ních sơn cũng đồng ý tiếp nhận luận điểm đã được điều chỉnh của phía Trung Quốc.

[SaoVang]

Văn bản thông cáo đã được xác định

Sau bữa tiệc Ních sơn đáp lễ chủ nhân vào tối hôm đó (25-2) hồi 22 giờ 30 Kítsinhgơ và Kiều Quán Hoa lại gặp nhau. Lần đàm phán này rất thuận lợi, chỉ mất 15 phút đã giải quyết xong vấn đề lời lẽ chữ nghĩa về vấn đề Đài Loan, thống nhất hành văn như sau:

Hai bên đã xem xét lại những tranh chấp nghiêm trọng tồn tại từ lâu giữa hai nước Trung-Mỹ, phía Trung Quốc nhắc lại lập trường của mình: Vấn đề Đài Loan là vấn đề then chốt cản trở việc bình thường hóa quan hệ giữa hai nước Trung-Mỹ; Chính phủ nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa là Chính phủ hợp pháp duy nhất của Trung Quốc; Đài Loan là. một tỉnh của Trung Quốc, từ lâu đã thuộc về Trung Quốc; giải quyết vấn đề Đài Loan là công việc nội bộ của Trung Quốc, nước khác không có quyền can thiệp; toàn bộ lực lượng vũ trang và thiết bị quân sự của Hoa Kỳ phải rút ra khỏi Đài Loan một Trung Quốc kiên quyết phản đối bất kì mọi hành động nhằm tạo ra "một Đài Loan. Chính phủ Trung Quốc", "một Trung Quốc, hai Chính phủ”, "hai nước Trung Quốc", và tuyên truyền cho luận điệu "địa vị của Đài Loan chưa xác định".

Phía Hoa Kỳ tuyên bố, Hoa Kỳ nhận thức rằng, tất cả những người Trung Quốc ở hai bên bờ eo biển Đài Loan đều cho rằng chí có một nước Trung Quốc, Đài Loan là. một bộ bộ phận của Trung Quốc. Chính phủ Hoa Kỳ không có ý kiến gì khác với lập trường đó. Hoa Kỳ nhắc lại mối quan tâm của mình đối với việc người Trung Quốc tự giải quyết hòa bình vấn đề Đài Loan. Nghĩ tới viễn cảnh đó, Chính phủ Hoa Kỳ xác nhận mục tiêu cuối cùng là rút toàn bộ lực lượng vũ trang và thiết bị quân sự của Hoa.Kỳ ra khỏi Đài Loan. Trong thời gian này, cùng với sự làm dịu tình hình căng thẳng ở khu vực này, chính phủ Hoa Kỳ sẽ từng bước giảm thiểu lực lượng vũ trang và thiết bị quân sự của mình ở Đài Loan.

12 giờ đêm, Mao Trạch Đông phê chuẩn đoạn nói về vấn đề Đài Loan kể trên, Ních sơn cũng vậy.

Tiếp đó, Kítsinhgơ và Kiều Quán Hoa lại gặp nhau, mở rộng thêm phần về mậu dịch và giao lưu, rà soát lại từng dòng bản Thông cáo lần nữa cho mãi đến 2 giờ sáng hôm sau, bản Thông cáo coi như hoàn tất. Suốt trong mấy ngày qua, Kítsinhgơ và Kiều Quán Hoa hầu như không ngủ. Tới lúc này như cảm thấy trút được gánh nặng, mọi sức ép đã tiêu tan, hai người mới cảm thấy mệt mỏi rã rời, thèm ngủ, nhưng trong lòng rất nhẹ nhõm sung sướng.

Ngày thứ năm, ngày 26 tháng 2, trước khi bay đi Hàng Châu, Ních sơn và Chu Ân Lai duyệt lại bản Thông cáo ở sân bay. Ních sơn ngồi máy bay IL-18 của Trung Quốc bay đi Hàng Châu. Chuyên cơ Bôinh 707 của Tổng thống cũng bay theo. Trước khi máy bay cất cánh công việc in ấn bản Thông cáo cũng vừa xong.

Không ngờ vì chuyện Thông cáo, phía Mỹ lại xảy ra chuyện làm cho Ních sơn tức điên lên.

[SaoVang]

Phía Mỹ bất ngờ sinh chuyện

.

Trên máy bay đi Hàng Châu, các chuyên gia của Quốc vụ viện nhận được bản thông cáo. Sau khi xem xong, họ xầm xì bàn tán với nhau là bản Thông cáo không được "lí tưởng". Họ bất mãn là có nguyên nhân của nó. Các chuyên gia đi theo Quốc vụ khanh Rô giơ sang Trung Quốc dầu là các nhà ngoại giao chuyên nghiệp, nhưng trong quá trình soạn thảo Thông cáo họ không hề được tham gia, nên sinh chuyện là điều khó tránh. Ngoài ra, những người không tham gia đàm phán này không thấy hết được những khó khăn phức tạp diễn ra trong đàm phán, đã hình dung trong đầu óc mình một bán Thông cáo "lí tưởng” rồi đem so sánh với bản Thông cáo trong tay, nên có khá nhiều ý kiến.

Tới Hàng Châu, Rô giơ nói với Ních sơn là bản Thông cáo không được hoàn hảo và đưa cho ông ta một bản liệt kê những ý kiến của các chuyên gia Quốc vụ viện về bản Thông cáo, yêu cầu phải sửa lại. Ví dụ, câu "Tất cả những người Trung Quốc ở hai bên bờ eo biển Đài Loan đều cho rằng chỉ có một nước Trung Quốc", theo họ nói vậy quá tuyệt đối vẫn có thể có một số người Trung Quốc không cho là như vậy. Họ đề nghị sửa "tất cả người Trung Quốc" thành "người Trung Quốc". Một đề nghị khác là bỏ hai chữ "lập trường” trong câu "không có ý kiến gì khác đối với lập trường đó". Tất cả những chỗ cần sửa quan trọng như vậy tới hơn 15 chỗ. 

Trong phòng khách Khách sạn Lưu Trang, Ních sơn trong quần áo ngủ đi đi lại lại, mặt hầm hầm tức giận. Ông ý thức được rằng, về mặt chính trị ông bị kẹt đôi đường. Ông muốn làm được một chút gì nên có những hành động chủ động với Trung Quốc, nhưng phản ứng của những kẻ ủng hộ phái bảo thủ về chuyến thăm Trung Quốc đã làm ông đủ căng thẳng rồi. Ông sợ phái hữu sẽ công kích bản Thông cáo. Ông dự kiến, sự bất mãn của Quốc vụ viện trước sự nhân nhượng của Mỹ được tung ra rất có thể trở thành ngòi nổ chậm. Ông cũng biết, đã báo với phía Trung Quốc là ông đồng ý với bản Thông cáo nay lại đòi thảo luận lại, nói không giữ lời, người Trung Quốc sẽ đối xử ra sao với ông đường đường là một vị Tổng thống. Ngoài sự tức giận, điều làm ông cảm thấy đặc biệt đau khổ là muốn giải thích tầm quan trọng của những đề nghị sửa đổi đó mà không làm được.

Trước bữa tiệc tối, Ních sơn gọi Kítsinhgơ tới để bàn.

Kítsinhgơ tâm trạng cũng nặng nề, ngồi trên salông sầm mặt lại nói:

- Bọn Rô giơ nêu ra những chỗ phải sửa nhiều như vậy có khác gì bảo phải bỏ đi viết lại. Bọn họ nói là ngài nhượng bộ Trung Quốc. . .

- Tôi đã phê chuẩn, Bộ Chính trị của Mao Trạch Đông cũng đã phê chuẩn, chúng ta đơn phương đề nghị sửa lại thì còn mặt mũi nào nữa? Ních sơn gần như gào lên. 

- Tôi cũng biết, cả thế giới đều đang đợi ngày mai công bố Thông cáo ở Thượng Hải - Kítsinhgơ bất bình nói.

- Để xem, khi về tôi không dọn sạch cái lũ đó đi chớ kể! Ních sơn bừng bừng nổi giận - làm sao tôi có thể dẫn một đoàn đại biểu nội bộ lục đục trở về nước được đây? Trời ơi 

- Thưa Tổng thống, điều quan trọng là ngày mai công bố Thông cáo - Kítsinhgơ nói.

Ních sơn im lặng, mặt tái mét đi đi lại lại. Đột nhiên ông quay lại bảo Kítsinhgơ:

- Henri này, sau bữa tiệc ông tìm Kiều Quán Hoa bạn xem sao.

- Rất khó hé răng đấy? - Kítsinhgơ mặt cau có song vẫn nhận lời.

Tối hôm đó, những món đặc sản miền nam trong bữa tiệc Hàng Châu đặc biệt ngon, vốn là người sành ăn vậy mà Kítsinhgơ không sao nuốt nổi, đầu óc ông ta đang mải suy tính sau bữa tiệc sẽ nói thế nào với Kiều Quán Hoa.

10 giờ 20 tối, Kiều Quán Hoa và Kítsinhgơ gặp nhau sau mấy ngày vất vả vì bản Thông cáo, nay đã xong, Kiều Quán Hoa tâm trạng rất vui, trong bữa tiệc uống thoải mái, sắc mặt ửng đỏ, tươi cười ngồi xuống tiếp chuyện Kítsinhgơ .

[SaoVang]

Kítsinhgơ khó khăn lắm mới nói ra được những điều ông ta đã cân đi nhắc lại:

- Thưa ngài Kiều Quán Hoa, trong trường hợp bình thường, Tổng thống một khi đã quyết định thì Thông cáo coi như đã xong. Nhưng lần này, nếu chúng tôi chỉ tuyên bố một số chủ trương chính thức, thì chưa đạt được toàn bộ mục đích của chúng tôi. Chúng tôi cần phải huy động dư luận công chúng ủng hộ phương châm của chúng tôi.

Kiều Quán Hoa với giọng châm biếm nói vui:

- "Dư luận công chúng” của Tiến sĩ đã thành bảo bối của các ngài, động một tí là lại lôi ra.

Kítsinhgơ nói khéo:

- Nếu Ngài có thể hợp tác với chúng tôi, làm cho Quốc vụ viện của chúng tôi cảm thấy họ cũng có phần cống hiến, điều đó có lợi cho cả hai bên.

- Ngài cứ vòng vo mãi. Ngài muốn nói là Quốc vụ viện của quí quốc có ý kiến về bản Thông cáo đã được thông qua, muốn sửa lại, có phải vậy không? - Kiều Quán Hoa nói toẹt ra .

- Đúng thế. Đúng là ý như vậy - Kítsinhgơ thừa nhận.

Vẻ mặt tươi cười của Kiều Quán Hoa biến mất, giọng gay gắt:

- Hai bên đi đã khá xa, vả lại Trung Quốc chiếu cố nguyện vọng của Hoa Kỳ đã nhân nhượng khá nhiều. Nghe nói Tổng thống Ních sơn đã chấp nhận Thông cáo, tối hôm qua Bộ Chính trị của chúng tôi cũng đã phê chuẩn. Bây giờ cách thời gian công bố Thông cáo chưa đầy 24 tiếng, làm thế nào để kịp thảo luận lại?

- Thưa Ngài, Tổng thống chúng tôi quả thực có chỗ khó xử.

Kítsinhgơ biết người Trung Quốc chú trọng thực tế, hi vọng duy nhất của ông ta là phải nói thẳng, thế là ông trình bầy hết những chỗ lúng túng của Ních sơn rồi thành khẩn nói: .

- Mong các ngài suy nghĩ kĩ cho.

Kiều Quán Hoa tạm dừng cuộc trao đổi với Kítsinhgơ đi tìm Thủ tướng Chu Ân Lai xin ý kiến. .

Chu Ân Lai đang gọi điện đi Thượng Hải hỏi về công việc đón tiếp sắp tới ở đó. Ông vừa bỏ điện thoại xuống thì Kiều Quán Hoa tới báo cáo ngay việc trên.

Chu Ân Lai đã quá mệt mỏi.Trong thời gian Ních sơn ở thăm Trung Quốc, người bận rộn nhất là Thủ tướng Chu Ân Lai. Ông đích thân sắp xếp mọi hoạt động của Ních sơn, trực tiếp hỏi han tình hình tất cả các cuộc thảo luận hội đàm, hàng ngày báo cáo và xin ý kiến Mao Trạch Đông. Ông hầu như không ngủ, nhiều nhất là chợp mắt được độ tiếng đồng hồ.

Nghe Kiều Quán Hoa báo cáo, dưới ánh đèn êm dịu khuôn mặt gầy võ của ông càng nổi rõ góc cạnh, chỉ có đôi mắt vẫn rất sáng, rất tinh nhanh. Ông lóng ngóng châm một điếu thuốc, hít một hơi rồi đặt xuống mép chiếc gạt tàn.

[SaoVang]

Báo cáo xong, Kiều Quán Hoa chân tình nói:

- Thưa Thủ tướng, Thủ tướng quá mệt rồi.

- Đồng chí nói xem ý kiến của đồng chí ra sao. - Chu Ân Lai thở nhè nhẹ khói thuốc ra.

- Nội bộ của họ không thống nhất, lại muốn chúng ta nhượng bộ, chúng ta đã nhượng bộ nhiều rồi. Họ mâu thuẫn với nhau thì cứ để họ tự giải quyết- Kiều Quán Hoa nói

Chu Ân Lai nhìn ra bên ngoài cửa sổ, ánh đèn bên bờ Tây hồ lấp la lấp lánh. Trước bữa tiệc tối hôm nay, Chương Hàm Chi phiên dịch cho nhóm Rô giơ đến báo cáo với ông là Quốc vụ khanh Rô giơ và các chuyên gia trợ lý của ông ta ca thán rất dữ về bản Thông cáo đã được thoả thuận, cô còn nghe nói họ sẽ làm ầm lên khi tới Thượng Hải.

Chu Ân Lai suy nghĩ rất lung về chuyện đó. Ông đã nghiên cứu tình hình nước Mỹ, đã biết mâu thuẫn giữa Nhà Trắng và Quốc vụ viện từ khi Ních sơn lên cầm quyền. Ông liên tưởng đến chuyện theo chức vụ thì Rô giơ phải trên Kítsinhgơ, khi Chủ tịch Mao hội kiến với Ních sơn, Rô giơ lại không được đi, thảo nào người ta có ý kiến. Ông đang nghĩ ngày mai đến Thượng Hải ông phải đến thăm riêng Rô giơ để bù lại chuyện đó.

Chu Ân Lai nhìn Kiều Quán Hoa nói:

- Quán Hoa này, ý nghĩa của Thông cáo không chỉ ở câu chữ, mà ở hàm nghĩa sâu xa chưa thể lường hết phía sau nó. Đồng chí nghĩ xem, Thông cáo do hai quốc gia đã từng đối đầu nhau kịch liệt đến với nhau. Giữa hai nước còn tồn tại một số vấn đề, để lại một thời gian nữa giải quyết cũng không sao. Thông cáo sẽ dẫn đến những thay đổi to lớn cho ta và cho cả thế giới, điều này hôm nay tôi và đồng chí chưa thể lường hết được.

Kiều Quán Hoa lĩnh hội được ngay hàm ý trong câu nói của Chu Ân Lai, mỉm cười nói:

- Thưa Thủ tướng, tôi hiểu ạ.

Chu Ân Lai nói tiếp: 

- Chúng ta cũng không thể vứt bỏ những nguyên tắc cần phải giữ vững, việc này phải xin ý kiến Chủ tịch.

Chu Ân Lai nhấc ngay điện thoại màu đỏ lên. Nghe cáo cáo xong, suy nghĩ trong giây lát, Mao Trạch Đông trả lời với giọng rất kiên quyết:

- Đồng chí có thể nói với Ních sơn, trừ phần về Đài Loan chúng ta không đồng ý sửa, các phần khác có thể bàn bạc thêm. - Ngừng một lát, Mao Trạch Đông thêm một câu khá nghiêm khắc - Mọi mưu toan muốn sửa phần nói về Đài Loan đều có thể ảnh hưởng đến chuyện công bố Thông cáo vào ngày mai.

Thế là, Kítsinhgơ và Kiều Quán Hoa lại phải làm việc thâu đêm ở Nhà khách Lưu Trang. Họ dựa vào nguyên tắc do Mao Trạch Đông qui định, cân nhắc đi cân nhắc lại những ý kiến của các chuyên gia Quốc vụ viện Mỹ nêu ra.

Hai người làm việc cho đến tận 2 giờ sáng mới hoàn tất bản dự thảo "cuối cùng”, đương nhiên, trong đó có tiếp thu một phần ý kiến các chuyên gia trợ lý của Rô giơ. Bản dự thảo một lần nữa được trình lên các vị đứng đầu của hai bên chính thức phê chuẩn. Đó chính là Thông cáo Thượng Hải sau này.

Tuy nhiên, sau khi trời sáng, số phận của bản Thông cáo sẽ ra sao, hai ông Kítsinhgơ và Kiều Quán Hoa vẫn còn thấp thỏm. .

[SaoVang]

VII. CÔNG BỐ "THÔNG CÁO CHUNG”

Ních sơn đi chuyên cơ của Trung Quốc.

Ních sơn ở thăm Bắc Kinh 5 ngày, tham gia cuộc đàm phán bí mật khá căng thẳng, đi thăm một số danh lam thắng cảnh và dự một số hoạt động quần chúng: Ngày thứ năm, ngày 26 tháng 2, theo lịch trình đã định ông đến tham quan Hàng Châu bên bờ Tây Hồ. 
Lần này Ních sơn đi máy bay IL-18 của Trung Quốc.

Đây là sự sắp đặt đặc biệt của Thủ tướng Chu Ân Lai trong chuyến đi thăm Trung Quốc của Tổng thống Ních sơn. Khi Ních sơn bận túi bụi bên chiếc bàn bầu dục ở Nhà Trắng chuẩn bị cho chuyến đi lịch sử thì ở Bắc Kinh, Mao Trạch Đông và Chu Ân Lai cũng bận rộn không kém. Ngay từ mồng 8 tháng 2 năm 1972, tại gian đại sảnh phía đông của Nhân dân đại lễ đường, sau khi nghe các tổ công tác báo cáo công tác chuẩn bị, Chu Ân Lai nói riêng về chuyện khi Ních sơn đi thăm Hàng Châu, Thượng Hải sẽ để ông ta đi máy bay của Hãng hàng không dân dụng Trung Quốc. Trước kia Ních sơn đi thăm nước ngoài chưa bao giờ đi máy bay của nước chủ nhà.

- Ních sơn đến đất Trung Quốc thì phải nghe theo sự sắp đặt của chúng ta. - Vẻ mặt và giọng nói của Chu Ân Lai chứa chan lòng tự tin và sự tôn nghiêm dân tộc.

Ông ra lệnh cho Hãng hàng không dân dụng: "Các đồng chí Mã Nhân Huy, Trương Thụy Ái chú ý nhiệm vụ của chuyến chuyên cơ này không giống mọi khi, các đồng chí phải làm thật tốt".

Chu Ân Lai hiểu rất rõ, sự tôn nghiêm của dân tộc Trung Hoa phải được bảo đảm bằng tác phong công tác tỉ mỉ chu đáo. "Các đồng chí bắt đầu từ bây giờ phải tổ chức cho tổ lái chuyên cơ đó bay thử. Ngoài ra, chiều hôm trước và hôm Ních sơn đi Hàng Châu, Thượng Hải phải bay thử lại trước khi khách lên máy bay để đảm bảo chắc chắn không xảy ra chuyện gì bất trắc?"

Chu Ân Lai còn chỉ thị cụ thể về công tác bảo vệ và công việc của thợ máy: "Nói rõ với thợ máy là phải kiểm tra máy bay thật kĩ, sau khi bay thử xong phải kẹp chì niêm phong. Phải giáo dục cho đơn vị cảnh vệ để họ cảnh giữ máy bay thật nghiêm ngặt, ai không có phận sự không được đến gần máy bay..."

Mấy buổi họp sau đó, Chu Ân Lai chỉ thị rất cặn kẽ những vấn đề chi tiết trong công việc đón tiếp. Trong buổi họp có người hỏi:

- Phương châm đón tiếp không lạnh nhạt cũng không nóng, không cao không thấp, như vậy khó quá. 

Chu Ân Lai phì cười?

- Cái đó có gì khó nhỉ? Người ta đưa tay ra, thì đồng chí cũng đưa tay ra, đừng có khệnh khạng, cũng chớ có toe toét thế là được rồi.

Chiếc chuyên cơ của Trung Quốc chở Tổng thống Mỹ sắp sửa cất cánh. Trên sân bay khá nhộn nhịp: Hàng không dân dụng và bên không quân huy động 12 chiếc máy bay gồm cả ba loại IL-18, trực thăng Tử tước và trực thăng Vân tước. Đây là lần đầu tiên ở Trung Quốc tổ chức một đoàn đi tham quan gồm nhiều loại máy bay với số lượng lớn như vậy.

Chiếc chuyên cơ IL-18 của Thủ tướng được dùng làm chuyên cơ cho Tổng thống và để giữ bí mật, số hiệu máy bay 216 được đổi thành 218, Chu Ân Lai tháp tùng Ních sơn ngồi ở khoang giữa.

Chiếc chuyên cơ "Tinh thần 76" của Tổng thống cũng cất cánh bay theo sau.

[SaoVang]

Chu Ân Lai giải quyết khéo chuyện con số “13”

Chiếc thuyền IL-18 của Chu Ân Lai do cơ trưởng Trương Đoan Ái lái ngày 26 bay từ Bắc Kinh đến Hàng Châu, ngày 27 thì Hàng Châu đến Thượng Hải.

Khi máy bay hạ cánh xuống sân bay Hồng Kiều, Ních sơn dơ ngón tay cái nói với Chu Ân Lai:

- Bay giỏi lắm.

Chu Ân Lai mỉm cười đầy tự tin, trả lời khiêm tốn:

- Đó là những phi công chúng tôi đào tạo lấy, tôi rất tín nhiệm họ.

Kítsinhgơ tiếp lời:

- Tổng thống lần đầu tiên đi máy bay nước ngoài, vì biết Trung Quốc an toàn nhất. - Kítsinhgơ nói với vẻ rất tự hào vì trong việc này có một phần công lao của ông phía Trung Quốc lúc đầu đã định bố trí như vậy nhưng phía Mỹ không đồng ý. Kítsinhgơ hiểu rất rõ lòng tự tôn dân tộc của người Trung Quốc, nên đã tích cực dàn xếp, thuyết phục phía Mỹ tiếp nhận ý kiến của Chu Ân Lai.

Thượng Hải là trạm cuối cùng trong chuyến Ních sơn đi thăm Trung Quốc.

Tổng thống Ních sơn và đoàn tùy tùng ăn nghỉ ở khách sạn Cẩm Giang nổi tiếng. Trong tòa lầu biệt đại nhất này của Thượng Hải, vợ chồng Ních sơn được bố trí ở tầng 15, Kítsinhgơ ở tầng 15, Rô giơ, Grin và các quan chức Quốc vụ viện khác ở tầng 13.

Ngày 27 tháng 2, vừa tới Thượng Hải được một lúc, Chu Ân Lai tới thăm Quốc vụ khanh Rô giơ và các trợ lý của ông ta - ông vào đại sảnh, bước vào thang máy. Chiếc thang máy chạy ngược lên rồi dừng lại, đèn đỏ bật sáng ở nút số "13" .

Nhìn con số "13", Chu Ân Lai giọng bàng hoàng:

- Sao lại xếp họ ở tầng 13 thế nhỉ? số 12! Người phương Tây tối kị con số 13....

Đèn đỏ tắt, cửa thang máy mở ra.

Chu Ân Lai dẫn theo phiên dịch đi vào phòng Rô giơ, tiếng bàn tán về con số "13" bỗng nhiên im bặt. Các quan chức dưới trướng của Rô giơ đang nói chuyện ở trong phòng, chắc là đang cáu kỉnh tức giận nên người nào người nấy vẻ mặt hầm hầm. Thấy Chu Ân Lai đến, Rôgơ đưa mắt nhìn họ, họ đành phải gượng cười khách sáo chẳng tự nhiên chút nào. Chu Ân Lai chìa tay nói:

- Chào ngài Rô giơ. 

- Chào Ngài Thủ tướng. - Rô giơ bắt tay Chu Ân Lai.

Sau khi đi bắt tay từng quan chức Quốc vụ viện, Chu Ân Lai thản nhiên ngồi xuống chiếc ghế sa lông cạnh Rô giơ, nói: 

- Thưa ngoài Quốc vụ khanh, tôi được Chủ tịch Mao Trạch Đông uỷ thác đến thăm Ngài Quốc vụ khanh, và các ngài. Lần này hai nước Trung-Mỹ mở được cửa là vì được Quốc vụ viện do Ngài Rô giơ chủ trì ra sức ủng hộ. Mấy năm nay, Quốc vụ viện đã làm một khôi lượng lớn công việc. Tôi đặc biệt còn nhớ, khi chúng tôi mời đội bóng bàn của quí quốc sang thăm Trung Quốc, đại sứ quán của quí quốc ở Nhật đã sáng suốt bật đèn xanh, chứng tỏ quan chức ngoại giao của các Ngài rất hiểu biết...

Lời nói của Chu Ân Lai đã làm không khí căng thẳng ở trong phòng dịu đi.

[SaoVang]

- Ngài Thủ tướng cũng rất sáng suốt. Tôi rất khâm phục ngài đã nghĩ ra việc mời đội bóng bàn nước tôi, thật tuyệt! Chỉ trong phút chốc đã kéo được hai nước vốn xa lánh nhau xích lại gần nhau. - Rô giơ vừa cười vừa nói.

- Có một việc làm chúng tôi rất áy náy, chúng tôi đã sơ suất không nghĩ đến phong tục của phương Tây là kiêng con số "13". - Chu Ân Lai chuyển sang nói vui - Trung Quốc có câu chuyện ngụ ngôn: Có một người sợ ma, càng nghĩ anh ta càng thấy sợ; đến một lúc anh ta không thấy sợ ma nữa, anh ta đi tìm ma khắp nơi thì chẳng thấy ma đâu cả. Con số "13" của phương Tây cũng như "ma" của Trung Quốc vậy.

Mọi người cười phá lên, Chu Ân Lai cũng cười theo.

Chu Ân Lai đi rồi, cơn tức giận của các quan chức dưới trướng Rô giơ cũng vợi đi quá nửa. Trung Quốc có câu tục ngữ "Không nể sư cũng phải nể mặt Phật". Họ chủ yếu có ý kiến về Kítsinhgơ, về một vài cách làm của Ních sơn. Nay Chu Ân Lai thay mặt Mao Trạch Đông đến thăm họ, họ chẳng những không tiện sinh chuyện, mà còn rất khâm phục Chu Ân Lai. Sau này Rô giơ trở thành người bạn tốt của nhân dân Trung Quốc, nhiều lần đến thăm Trung Quốc. Đến nay ông vẫn tình cảm thân thiện với nhân dân Trung Quốc, tất cả đều bắt đầu từ lòng khâm phục Chu Ân Lai mà ra.

Chiều hôm đó, nhân lúc Kítsinhgơ chuẩn bị cho buổi họp báo đặc biệt, Ních sơn đi tham quan triển lãm công nghiệp Thượng Hải. Bước vào gian đại sảnh của triển lãm, Ních sơn chăm chú nhìn mấy bức ảnh lớn các lãnh tụ cộng sản, miệng lẩm bẩm: 

- Đây là Mác, đây là Ăng ghen, đây là Lênin, đây là Xtalin.

- Đúng đấy, ngài đều biết cả. - Chu Ân Lai nói.

- Tất cả 4 người.

- Vâng. 

- Ông Ăng ghen, ở Mỹ chúng tôi ít thấy ảnh của ông.

Khi xem các thiết bị công nghiệp, Ních sơn còn thò tay ấn nút điện làm cho cỗ máy kiểu mới chạy rùng rùng. Ông nói với Chu Ân Lai:

- Chúng ta ấn nút điện, phải nhằm mục đích xây dựng chứ không phải để huỷ diệt.

Chu Ân Lai cười ngất. Không khí xung quanh nhộn cả lên.

Ních sơn hứng lên nói với Chu Ân Lai:

- Hè năm 1959, tôi làm Phó Tổng thống tháp tùng Khơrútsốp thăm triển lãm của Mỹ ở Mátxcơva. Đứng trước chiếc máy giặt, ông ta tranh cãi với tôi xem tên lửa của ai lợi hại hơn, tôi bảo so sánh tên lửa chẳng có ý nghĩa gì, chiến tranh nổ ra chẳng ai là kẻ chiến thắng.

Chu Ân Lai càng cười to, cười xong nói:

- Tôi biết, đó là cuộc "tranh luận trong nhà bếp" nổi tiếng đã làm cho ngài nổi danh.

Ních sơn cười:

- Tôi nghĩ đó không phải nhằm bôi xấu. - Ngẫm nghĩ một lát, ông ta nói tiếp với giọng nửa đùa nửa thật - Ngài Thủ tướng, Ngài không nên tin hết vào những lời nói xấu tôi trên báo chí, tôi cũng không hoàn toàn tin vào những lời nói xấu Ngài trên báo chí.

Chu Ân Lai thôi không cười nữa, nói với Ních sơn;

- Tôi tin theo câu nói nổi tiếng của Mao Chủ tịch, một người duy vật triệt để thì chẳng sợ cái gì cả. 

5 giờ chiều, "Thông cáo chung" của hai nước Trung. Mỹ được công bố với giới báo chí. Vì công bố ở Thượng Hải, khi đó hai nước chưa có quan hệ ngoại giao, nên mọi người gọi bản thông cáo đó là "Thông cáo Thượng Hải".

Sau đó, lúc 5 giờ 50, Kítsinhgơ và Grin trợ lý Quốc vụ khanh tổ chức họp báo tại phòng tiệc của triển lãm Thượng Hải. Để "an ủi" phía Đài Loan và phái phản đối trong nước Mỹ, Kítsinhgơ trong buổi họp báo giải thích y như thật rằng Hiệp ước phòng thủ giữa Mỹ và Đài Loan vẫn không hề thay đổi để tỏ ý "Hoa Kỳ không bỏ rơi bè bạn cũ”. Song kiểu giải thích hình thức đó không còn gây được hứng thú cho các nhà báo. Thông cáo Thượng Hải gây chấn động thế giới, ảnh hưởng đến thế giới đã làm cho lời giải thích của Kítsinhgơ trở nên quá mờ nhạt.

[SaoVang]

VIII. NÍCHSƠN THĂM LIÊN XÔ

Liên Xô lo ngại Trung-Mỹ xích lại gần nhau

Sau chuyến đi Trung Quốc gây chấn động thế giới, tháng 5 năm 1972, Tổng thống Mỹ Ních sơn lại có một hoạt động ngoại giao quan trọng gây xôn xao dư luận thế giới thêm một lần nữa, đó là chuyến đi thăm Mátxcơva.

Đây là lần đầu tiên một đương kim Tổng thống của Hoa Kỳ sang thăm Liên Xô, và cũng là chuyến đi thăm đáp lễ chuyến thăm Mỹ tháng 9 năm 1959 của cố Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô Khơrútsốp. 

Vốn dĩ hai vị cựu Tổng thống Mỹ Aixenhao và Giôn sơn cũng đã có kế hoạch đi thăm Liên Xô, nhưng vì vụ máy bay U-2 xâm phạm Liên Xô và vụ khủng hoảng tên lửa ở Cu Ba nên Kế hoạch bị phá sản.

Chuẩn bị đón tiếp Tổng thống Hoa Kỳ, Mátxcơva được khẩn trương chỉnh trang lại; những tuyến đường lớn được mở rộng và rải lại nhựa, rỡ bỏ một số nhà cửa cũ nát, toàn thành phố được quét vôi lại như mới.

4 giờ chiều ngày 22 tháng 5, máy bay của Tổng thống Níchsơn từ từ hạ cánh xuống sân bay Vơnucôvô. Vợ chồng Tổng thống Ních sơn vui vẻ bước xuống máy bay, bắt tay hai vị chủ nhà ra đón là Chủ tịch Xô viết tối cao Pốtgócnưi và Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô Côsưghin. Qui mô đón tiếp ở sân bay lớn hơn mọi khi, dọc đường có hàng nghìn quần chúng đứng đón, nhưng không khí chẳng lấy gì làm nồng nhiệt. Để tránh gây cho bên ngoài ấn tượng quá mạnh, Tổng Bí thư Brêgiơnép không ra sân bay đón, nhưng ông gặp Tổng thống Ních sơn ngay trong ngày để làm ấm lên bầu không khí dường như có vẻ lạnh nhạt đó. Các nhà quan sát nước ngoài nhận xét, quang cảnh đón tiếp nhạt nhẽo nhưng hợp nghi lễ.

Tuy thế, trong tiệc chiêu đãi Ních sơn hôm đó Pốtgoócnưi phát biểu vẫn tỏ ý mong muốn "cùng Hoa Kỳ xây dựng mối quan hệ không chỉ tốt đẹp mà là hữu nghị". Và trong lời đáp Ních sơn cũng tiên đoán "một thời đại mới trong quan hệ của hai quốc gia lớn mạnh chúng ta sắp sửa bắt đầu”.

Các nhà lãnh đạo Liên Xô rất coi trọng các cuộc hội đàm thượng đỉnh với Ních sơn và thường là cả "bộ ba" cùng xuất hiện. Đương nhiên Brêgiơnép giữ vai trò chính, ông không chỉ tham dự các buổi hội đàm công khai mà còn nhiều lần gặp riêng Ních sơn.

Theo dự luận nước ngoài, việc các nhà lãnh đạo Liên Xô bỏ nhiều công sức cho cuộc hội đàm cấp cao này phản ánh tâm trạng Liên Xô mong muốn cải thiện quan hệ với Mỹ. Một mặt, Liên Xô rất muốn tranh thủ kĩ thuật và viện trợ của phương Tây để nhanh chóng phát triển nền kinh tế trong nước; mặt khác, do Ních sơn vừa đi thăm Trung Quốc nên lo ngại Trung-Mỹ xích lại gần nhau đe doạ nền an ninh của họ.

Trong 8 ngày Ních sơn ở thăm Liên Xô, lãnh đạo hai nước ngoài việc thảo luận những vấn đề song phương về kinh tế, mậu dịch, còn thảo luận những vấn đề quốc tế quan trọng như cuộc chiến tranh Việt Nam, vấn đề Trung Đông và vấn đề giải trừ quân bị; đã kí kết được 6 hiệp định, trong đó có hiệp định hạn chế vũ khí chiến lược nổi tiếng. Ngày 29 tháng 5, khi kết thúc chuyến thăm của Ních sơn, hai bên đã ra Thông cáo chung, xác lập những nguyên tắc trong quan hệ giữa hai nước.

[SaoVang]

Ních sơn đáng dược giải Nôben

Khi kết thúc chuyến thăm Liên Xô, Ních sơn nói, hội nghị thượng đỉnh lần này chứng tỏ "thời đại đối kháng đã lùi vào quá khứ, chúng ta sẽ tiến hành vào thời đại thương lượng”.

Về chuyến đi của mình, sau này Tổng thống Níchsơn viết thế giới gửi gắm nhiều hi vọng vào cuộc gặp gỡ này và "chúng tôi đã không phụ kì vọng đó”. Ông đã thực hiện lời dự đoán ở Mỹ trước khi đi Liên Xô: tất cả cuộc hội nghị, hội đàm giữa Đông và Tây kể từ sau Đại chiến thế giới thứ hai đều kém xa chuyến phiêu lưu của ông tới Liên Xô. Đề cập đến tinh thần trại Đa vít, tinh thần Giơnevơ, tinh thần Viên..., ông bình luận: "Tất cả những cái đó đều chỉ là trang điểm bộ mặt bên ngoài, đều chỉ là nói xuông, chưa đụng đến thực chất vấn đề”. chuyến đi Mátxcơva của ông "chủ yếu nhằm vào những vấn đề thực chất".

Mọi người cũng đều nhất trí cho rằng cuộc gặp gỡ lần này được chuẩn bị công phu thận trọng, trao đổi kỹ càng, tuy vẫn cò kè mặc cả kiểu maratông song đã để lại cho người ta những ấn tượng sâu sắc. Tổng thống Ních sơn và Tổng bí thư Brêgiơnép đều là những nhân vật mới, biết chắt lọc những lợi ích và chính sách của nước mình, điều chỉnh lập trường của hai bên nên đã đạt được nhiều hiệp nghị. Những hiệp nghị này thúc đẩy mạnh mẽ các cuộc hội đàm và hội nghị cấp cao nhất sau này giữa hai nước, tiến dần tới hoà hoãn, đi theo con đường mà Kítsingơ gọi là "lợi ích tất yếu của hoà bình" tuy mới chỉ là những bước ban đầu, mang tính chất tạm thời song rất quan trọng.

Hai nước vẫn còn tồn tại những bất đồng nghiêm trọng về chính sách hạt nhân, về quan hệ mậu dịch và tài chính v.v... Song theo một số người, sau chuyến đi Liên Xô của Ních sơn, những vấn đề đó đều có bước tiến triển, chứng tỏ có sự thay đổi cơ bản trong chiến lược chính trị ở phương Đông và phương Tây.

Qua hội nghị thượng đỉnh lần này, cả hai bên đều được lợi .

Các nhà lãnh đạo Liên Xô thì đạt được mục tiêu ngoại giao chính của họ, càng khẳng định địa vị cường quốc hạt nhân trong các mối quan hệ quốc tế, càng làm cho “nhân dân Liên Xô tràn trề hy vọng vào việc phát triển quan hệ ôn hòa" hơn nữa với phương Tây.

Tổng thống Ních sơn thì đánh giá được đối thủ số 1 của mình, và làm cho hình ảnh của mình toả sáng. Ông đã đạt được mục đích "mặc cả" dựa theo quan điểm của ông về lợi ích quốc gia. Quan điểm đó là làm cho Đông và Tây xích lại gần nhau cùng "mưu cầu hoà bình", bao gồm cả việc giảm bớt quan hệ căng thẳng với Liên Xô, và giải quyết chiến tranh Việt Nam.

Trên đường về nước, một quan chức Nhà Trắng trong đoàn hỏi Kítsinhgơ rằng: Mục tiêu tiếp theo của Tổng thống là gì. Kítsinhgơ trả lời: "Giải quyết hoà bình chiến tranh Việt Nam". Đó chỉ là một mục tiêu sách lược nằm trong mục tiêu chiến lược của Ních sơn là mở ra một con đường mang tính chất thử nghiệm để ổn định thế cân bằng, từ đó làm cho Mỹ và Liên Xô có thể hợp tác song phương với qui mô lớn hơn về các mặt.

Một câu hỏi được đặt ra, kết quả giành được ở hội nghị thượng đỉnh Mátxcơva liệu có thể đạt được qua các con đường ngoại giao khác không? Nhiều nhà phân tích cho rằng kết quả của hội nghị này bao gồm cả việc ký kết 6 hiệp nghị có lẽ có thể giao cho cấp thấp hơn xử lí.

Nói vậy thôi chứ những vấn đề như hiệp ước hạn chế vũ khí hạt nhân, những nguyên tắc giải quyết các mối quan hệ xây dựng lòng tin vào người lãnh đạo và mục tiêu, chính sách của bọ, nếu không được xem xét như là một bộ phận trong biện pháp giải quyết trọn gói vấn đề cải thiện quan hệ thì e rằng không thể giải quyết được ở những trường hợp ngoại giao khác.

Nói cách khác, nếu không có hội nghị thượng đỉnh thì rất khó làm cho cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân chuyển biến theo chiều hướng tốt, không thể bắt đầu có hòa hoãn, thế cân bằng giữa các quốc gia siêu cường cũng không được chấp nhận, các hội nghị cấp cao sau đó cũng không họp được. Nhìn vào tình thế đầu năm 1972, nếu cho rằng những mục tiêu đó đáng để tìm kiếm thì hội nghị thượng đỉnh Mátxcơva là rất cần thiết. 

Về đến Oasinhtơn, Tổng thống Ních sơn đã có bài diễn văn trước hai viện của Quốc hội. Bài nói của ông vừa tràn đầy hi vọng vừa rất thận trọng. Ông nói: Nền móng để "xây dựng một quan hệ kiểu mới giữa hai quốc gia lớn mạnh nhất trên thế giới" đã được xây dựng.

Là một người theo chủ nghĩa thực dụng, ông nhấn mạnh "tiêu chuẩn để đánh giá hội nghị thượng đỉnh" là "kết quả cụ thể, không phải là bầu không khí”. Ông còn khẳng định, khi nước Mỹ tìm kiếm cải thiện quan hệ với những người lãnh đạo Cộng sản, chắc chắn sẽ không làm điều gì không phải với các nước bè bạn và các đồng minh trên thế giới.

Kítsinhgơ kể rằng: Về đến Nhà Trắng, Ních sơn phát hiện ra mình đang ở vào địa vị một đấu sĩ thời chiến tranh lạnh trước kia nay bị người ta chỉ trích đã quá say sưa với việc hoà hoãn với đối thủ là Liên Xô. Một số người lại có cách nhìn khác.

Chủ nhiệm tờ "Tin tức hàng tuần" cho rằng, Tổng thống Ních sơn đã mở toang được cánh cửa sang Trung Quốc, tạo thuận lợi cho việc mở cửa điện Kremli. "Những thành tựu đó chứng minh rằng chính sách ngoại giao do Ních sơn thiết kế đã thành công".

Giêm Laixtơn thì bình luận, chuyến đi Mátxcơva là chương thứ hai cuốn sử thi bảo vệ hòa bình của Ních sơn năm 1972. Laixtơn còn nói: "phải thừa nhận rằng” Ních sơn "cố gắng hòa giải được với thế giới cộng sản quả là tinh thần sáng tạo hàng đầu về ngoại giao, dũng cảm nhất của thế hệ sau đại chiến".

Giêm Misêna sau khi từ Mátxcơva về cũng nói: "Nếu Vi li Bran được giải Nôben vì làm dịu được quan hệ giữa hai nước tương đối nhỏ là Đông Đức và Tây Đức thì tại sao không tặng giải Nôben cho Ních sơn, người đã có công xúc tiến nền hoà bình giữa ba nước lớn mạnh nhất trên thế giới?.