Ngọn lửa chiến tranh lạnh - Tập 2

[SaoVang]

Đặng Tiểu Bình nói: Dứt khoát là ba điều

.

Tháng 1 năm 1977, gió mùa chính trị 4 năm một lần lại thổi bên kia bờ đại dương.

Giêrôn Pho, vị tổng thống thứ 38 của Hoa Kỳ rời vũ đài. Tổng thống mới Ca tơ lên chấp chính, chống chọi lúng túng trước khí thế hung hăng của Liên Xô, muốn mượn sức mạnh của Trung Quốc để "cân bằng” về chiến lược chống lại Liên Xô.

Trung Quốc lúc đó vừa mới đập tan "bè lũ 4 tên", tình hình chính trị trong cả nước ổn định đoàn kết, nền kinh tế quốc dân được khôi phục và phát triển dần từng bước, chuẩn bị tốt điều kiện để toàn Đảng chuyển trọng tâm công tác sang xây dựng hiện đại hoá xã hội chủ nghĩa.

Do sợ bị hất ra khỏi thị trường Trung Quốc to lớn giầu tiềm lực, một số nhà tư bản Mỹ ở Hồng Công liên tiếp đưa đơn yêu cầu Ca tơ quyết tâm bình tường hoá quan hệ Trung - Mỹ.

Ít lâu sau, Tổng thống Ca tơ tuyên bố quan hệ Trung - Mỹ là "một nhân tố trung tâm trong chính sách toàn cầu của Mỹ” nhấn mạnh phải thực hiện bình thường hoá quan hệ Trung - Mỹ trên nguyên tắc "một nước Trung Quốc" của "thông cáo Thượng Hải”.

Để bày tỏ sự quan tâm của cá nhân mình đối với quan hệ Trung - Mỹ, Tổng thống Mỹ Catơ tháng 4 năm 1977 cho con trai mình theo Đoàn nghị sĩ Mỹ sang thăm Trung Quốc.

Tháng 8, Quốc vụ khanh Oenxơ tới Bắc Kinh. Ông ta nhắc lại lập trường nói trên của Ca tơ, nhưng nói thêm rằng, sau khi bình thường hoá quan hệ Trung - Mỹ phải bảo đảm không để ảnh hưởng đến các quan hệ mậu dịch, đầu tư du lịch, giao lưu khoa học... giữa Mỹ và Đài Loan, và cho phép quan chức Chính phủ Mỹ tiếp tục ở lại Đài Loan theo sự "dàn xếp phi chính thức", Oenxơ còn tỏ ý, chừng nào thấy thích hợp Chính phủ Mỹ sẽ ra tuyên bố nhắc lại sự quan tâm và mong muốn của Mỹ được thấy người Trung Quốc tự mình giải quyết hoà bình vấn đề Đài Loan, hy vọng Chính phủ Trung Quốc không ra tuyên bố phản đối tuyên bố đó của Chính phủ Mỹ và không được nhấn mạnh vấn đề giải quyết bằng vũ lực.

Theo Oenxơ "nếu Trung Quốc chấp nhận những điều kiện đó, Hoa Kỳ sẽ công nhận Chính phủ nước cộng hoà Nhân dân Trung Hoa là Chính phủ hợp pháp duy nhất của Trung Quốc, quan hệ ngoại giao cũng như Hiệp ước phòng thủ chung giữa Mỹ Đài Loan sẽ được huỷ bỏ, Mỹ sẽ rút hết nhân. viên quân sự và thiết bị quân sự ra khỏi Đài Loan."

Khi tiếp Oenxơ ở Điếu Ngư Đài, Phó thủ tướng Đặng Tiểu Bình nói:

- Nếu muốn giải quyết, dứt khoát phải là 3 điều: huỷ bỏ hiệp ước, rút quân, cắt đứt quan hệ ngoại giao. Chiếu cố đến hiện thực, chúng tôi đồng ý duy trì đi lại phi Chính phủ giữa Mỹ và Đài Loan. Còn vấn đề thống nhất giữa Đài Loan với Trung Quốc hãy để cho người Trung Quốc tự giải quyết. Người Trung Quốc chúng tôi có khả năng giải quyết được vấn đề này, xin các bạn Mỹ không phải lo thay cho chúng tôi .

[SaoVang]

Bình thường hoá quan hệ Trung - Mỹ

Oenxơ đi thăm Trung Quốc tuy chưa đạt được thoả thuận về bình thường hoá quan hệ Trung - Mỹ, nhưng đã giúp cho Chính phủ Ca tơ hiểu rõ hơn lập trường kiên định của Trúng Quốc về vấn đề này. Liên Xô tiếp tục đưa ra những thách thức mới với Mỹ, Trung Quốc quyết định đẩy mạnh tốc độ phát triển kinh tế, mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại, tất cả những nhân tố đó thúc đẩy Chính phủ Ca tơ càng cảm thấy sớm thực hiện bình thường hoá quan hệ Trung - Mỹ là phù hợp với lợi ích chiến lược và lợi ích kinh tế của Mỹ.

Tháng 4 năm 1978, Tổng thống Ca tơ công khai tuyên bố Hoa Kỳ thừa nhận khái niệm một nước Trung Quốc, thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức với Trung Quốc là phù hợp với lợi ích của Hoa Kỳ. Quốc vụ khanh Oenxơ cũng tỏ ý mong muốn thực hiện được mục tiêu bình thường hoá quan hệ Trung - Mỹ trước khi kết thúc nhiệm kỳ.

Tháng 5 năm 1978, Brêdinski - trợ lí an ninh quốc gia của Tổng thống Mỹ tới Bắc Kinh. Ông nói với các nhà lãnh đạo Trung Quốc: "Tổng thống Ca tơ cho rằng Trung Quốc đóng vai trò trung tâm giữ thế cân bằng của thế giới. “Trong một thế giới đa nguyên hoá, một nước Trung Quốc lớn mạnh, độc lập, chung sống hoà bình, sẽ đóng vai trò xây dựng trong việc giải quyết những vấn đề của thế giới."

Brêdinki còn nhấn mạnh: Chính phủ Mỹ cho rằng quan hệ Trung - Mỹ có tầm quan trọng đặc biệt trong chính sách toàn cầu của Mỹ. Tổng thống Mỹ quyết tâm bình thường hoá quan hệ với Trung Quốc, đồng ý chấp nhận ba nguyên tắc thiết lập quan hệ ngoại giao do Trung Quốc nêu ra, nhưng "hy vọng (không phải là điều kiện) khi Hoa Kỳ tỏ thái độ mong muốn vấn đề Đài Loan, một vấn đề thuần tuý thuộc công việc nội bộ của Trung Quốc, được giải quyết hoà bình thì lúc đó sẽ không bị Trung Quốc công khai phản bác. Như vậy những khó khăn trong nội bộ nước Mỹ sẽ giải quyết dễ dàng hơn".

Ông cho biết Hoa Kỳ đã uỷ quyền cho Útcốc, Chủ nhiệm Văn phòng liên lạc của Mỹ ở Trung Quốc, đàm phán cụ thể với Trung Quốc về vấn đề thực hiện bình thường hoá quan hệ hai nước.

Phía Trung Quốc đã có phản ứng tích cực với những tin tức do Brêdinskin mang tới. Đầu tháng 7, tại Điếu Ngư Đài, Hoa Kỳ và Trung Quốc bắt đầu đàm phán về việc lập quan hệ ngoại giao. Đại diện cho phía Trung Quốc là Ngoại trưởng Hoàng Hoa. Phó thủ tướng Đặng Tiểu Bình cũng có lần trực tiếp gặp chủ nhiệm Út cốc.

Trong đàm phán, phía Trung Quốc nêu rõ:

1. Vấn đề Đài Loan là vấn đề then chốt cản trở việc bình thường hoá quan hệ Trung - Mỹ, vấn đề này gây ra bởi Hoa Kỳ đưa quân xâm chiếm Đài Loan lãnh thổ của Trung Quốc, can thiệp vào công việc nội bộ của Trung Quốc, "người buộc chuông phải cởi chuông”.

2. Muốn bình thường hoá quan hệ Trung - Mỹ, Hoa Kỳ phải thực hiện 3 nguyên tắc: cắt đứt quan hệ ngoại giao với Đài Loan, rút quân ra khỏi Đài Loan, huỷ bỏ hiệp ước phòng thủ Mỹ - Đài Loan.

3. Sau khi thực hiện bình thường hoá quan hệ Trung Mỹ, Hoa Kỳ vẫn được đặt các tổ chức Chính phủ ở Đài Loan, nhưng không được tiếp tục bán vũ khí cho Đài Loan.

4. Giải phóng Đài Loan là công việc nội bộ của Trung Quốc, nước khác không có quyền can thiệp.

[SaoVang]

Sau nửa năm đàm phán khó khăn, phía Mỹ đã chấp nhận 3 nguyên tắc "cắt đứt quan hệ ngoại giao, rút quân, huỷ bỏ hiệp ước" do Trung Quốc đưa ra. Hai bên đã đạt được những thỏa thuận:

1. Hoa Kỳ thừa nhận lập trường của Trung Quốc là chỉ có một nước Trung Quốc, Đài Loan là một bộ phận của Trung Quốc; thừa nhận Chính phủ nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa là Chính phủ hợp pháp duy nhất của Trung Quốc, trong khuôn khổ đó, nhân dân Mỹ chỉ duy trì các quan hệ phi Chính phủ về văn hóa, thương mại v.v. với nhân dân Đài Loan.

2. Khi quan hệ Trung - Mỹ đã bình thường hoá, Chính phủ Hoa Kỳ tuyên bố, cắt đứt ngay quan hệ ngoại giao với Đài Loan, rút toàn bộ lực lượng vũ trang và thiết bị quân sự ra khỏi Đài Loan và eo biển Đài Loan trước năm 1979, thông báo chấm dứt "Hiệp ước phòng thủ chung" với chính quyền Đài Loan.

3. Bắt đầu từ mồng 1 tháng 1 năm 1979, Trung Quốc và Hoa Kỳ công nhận lẫn nhau và thiết lập quan hệ ngoại giao; mồng 1 tháng 3, hai nước lập đại sứ quán và trao đổi đại sứ

Trên cơ sở những thoả thuận đó, chiều ngày 16 tháng 12 năm 1978 hai bên công bố "Thông cáo chung về việc thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa và hợp chủng quốc Hoa Kỳ. Hai bên nhắc lại những nguyên tắc đã cũng xác nhận trong "Thông cáo Thượng Hải”.

Cũng trong ngày mồng 1 tháng 1 năm 1979, ngày thiết lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc, Chính phủ Ca tơ tuyên bố cắt đứt quan hệ ngoại giao với Đài Loan chính thức chấm dứt "Hiệp ước phòng thủ chung”, tháng 4 cùng năm, rút toàn bộ quân Mỹ khỏi Đài Loan. Các công việc giữa Hoa Kỳ và Đài Loan sẽ do hai cơ quan phi Chính phủ "Hiệp hội Mỹ tại Đài Loan" của Hoa Kỳ và "Uỷ ban phối hợp Bắc Mỹ” của Đài Loan đảm trách.

Khi thiết lập quan hệ ngoại giao Trung - Mỹ vẫn còn một số vấn đề chưa giải quyết được.

Vấn đề trước tiên là Mỹ muốn Trung Quốc chỉ dùng phương thức hoà bình giải quyết vấn đề Đài Loan trong khi Trung Quốc lại nhấn mạnh phương thức giải quyết vấn đề Đài Loan là công việc nội bộ của Trung Quốc không cho phép người khác can thiệp. Cuối cùng hai bên đều ra tuyên bố riêng về vấn đề này. Trong tuyên bố của mình, Mỹ tỏ ý mong muốn nhân dân Đài Loan sẽ có một tương lai hoà bình, và rất quan tâm đến việc nhân dân Trung Quốc giải quyết hoà bình về vấn đề Đài Loan. Tuyên bố của phía Trung Quốc nêu rõ: phương thức giải quyết để Đài Loan trở về với Tổ quốc, hoàn thành thống nhất đất nước, hoàn toàn là công việc nội bộ của Trung Quốc.

Vấn đề thứ hai là sau khi bình thường hoá quan hệ Trung - Mỹ, Mỹ vẫn giữ chủ trương tiếp tục bán vũ khí cho Đài Loan, mà theo họ đó là những vũ khí "mang tính chất phòng thủ” còn phía Trung Quốc thì kiên quyết phản đối vì như vậy là không phù hợp với nguyên tắc của việc bình thường hoá quan hệ giữa hai nước, bất lợi cho việc giải quyết hoà bình vấn đề Đài Loan, có thể ảnh hưởng xấu đến an ninh và ổn định của khu vực châu Á, Thái Bình Dương.

Mặc dù khi thiết lập quan hệ ngoại giao giữa hai nước, Trung - Mỹ vẫn còn có những vấn đề chưa giải quyết được và Mỹ cũng chưa hoàn toàn từ bỏ âm mưu can thiệp vào công việc nội bộ của Trung Quốc, nhưng đó thực sự là bước ngoặt lịch sử to lớn trong quan hệ hai nước.

Quan hệ Trung -Mỹ từ đó bước vào một giai đoạn mới, là cầu nối giữa hai nước với nhau, giúp nhân dân hai nước hiểu biết và xích lại gần nhau hơn, mở ra một viễn cảnh mới rộng lớn để phát triển giao lưu và hợp tác trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học, kỹ thuật v.v....

Đồng thời, quan hệ Trung - Mỹ được cải thiện cũng có lợi cho hoà bình và ổn định ở khu vực Thái Bình Dương có lợi cho Trung Quốc phát triển quan hệ với các nước khác và mở ra một cục diện mới trong công tác ngoại giao của Trung Quốc. Tình trạng quan hệ giữa một số nước với Trung Quốc phát triển không được tốt đẹp do thái độ của Mỹ trước đây theo đó cũng sẽ thay đổi.

[SaoVang]

V. VỊ ĐẠI SỨ ĐẦU TIÊN CỦA TRUNG QUỐC Ở MỸ

Sài Trạch Dân

Ngày 21 tháng 5 năm 1993, khi tiếp Giám đốc chi nhánh Bắc Kinh của công ty truyền hình cáp Mỹ, Chủ tịch Giang Trạch Dân nói: Hai nước lớn Trung Quốc và Hoa Kỳ duy trì được quan hệ bình thường, tốt đẹp, là phù hợp với nguyện vọng và lợi ích thiết thân của nhân dân hai nước, và cũng có lợi cho hoà bình, ổn định ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, thậm chí cả thế giới nữa.

Sau khi Liên Xô cũ giải thể, mối quan hệ thân thiện giữa nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa đất rộng người đông và Hợp chủng quốc Hoa Kỳ đang cân bằng thế giới, đang thực hiện lời tiên đoán của vị Tổng thống năm  đó: “Trên những con đường khác nhau cùng đi tới một mục tiêu mục tiêu đó là xây dựng một cơ cấu thế giới hoà bình và chính nghĩa."

Chim bồ câu trắng tung bay giữa bầu trời xanh, cây ôliu vươn cành trong nắng đẹp. Ôi hoà bình! Thế giới đại đồng là nguyện vọng cao nhất của loài người. Trong số những người được nhân dân Trung Quốc biết ơn có ông đại sứ Sài Trạch Dân.

Sài Trạch Dân người dân tộc Hán, sinh năm 1916 trong một gia đình bình dân, huyện Văn Hỉ tỉnh Sơn Tây. Năm 1933, khi học ở trường trung học Văn Hỉ ông tham gia cách mạng, cũng trong năm đó ông vào Đảng Cộng sản Trung Quốc. Năm 1934, ông học trường sư phạm Vận Thanh. Năm 1935, ông đi Tây An vào học lớp đào tạo quân y của tướng Dương Hổ Thành, học Quốc tế ngữ, làm báo tuyên truyền cho Đội du kích chống Nhật. Trong thời kỳ chiến tranh chống Nhật và chiến tranh giải phóng, Sài Trạch Dân từng đánh du kích ở vùng núi Trung Điều, lần lượt đảm nhiệm các chức vụ bí thư huyện uỷ, tư lệnh và chính uỷ phân khu v.v. . .

Đầu thập niên 50, ông làm bí thư khu uỷ khu ngoại thành Bắc Kinh và trưởng ban ban công nghiệp giao thông thành uỷ, trưởng ban thư ký Uỷ ban nhân dân thành phố, kiêm nhiệm chức chủ nhiệm "Ban chỉ đạo công tác quốc tế” của Bắc Kinh.

Ngoảnh đầu nhìn lại những việc đã qua, đối với một ông già tuổi tác đã đến lúc thu tàn lá rụng, điều gì được ông trân trọng nhất trong ký ức của mình những năm tháng khi làm đại sứ ở năm nước? Trong gian phòng khách hơi chật chội, với chất giọng Sơn Tây, ông đưa khách trở về với những năm tháng khó khăn phải vượt qua. Những chuyện trước kia ở Mỹ bỗng chốc cứ lần lượt hiện ra trước mắt chủ và khách.

Duyên nợ ban đầu với nước Mỹ không phải là năm 1979 khi ông trở thành vị đại sứ đầu tiên của nước Trung Quốc mới ở Mỹ, cũng không phải là năm 1978 khi ông là chủ nhiệm Văn phòng liên lạc ở Mỹ, mà còn sớm hơn nữa, bắt đầu từ đầu thập niên 70, khi cao trào sôi sục của Cách mạng văn hóa vừa mới lắng xuống. Nhớ khi đó ông là vị đại sứ được "giải phóng" ở tốp cuối cùng vừa mới được buông cây chổi dọn nhà vệ sinh của Bộ ngoại giao, đang chuẩn bị đi lao động ở trường cán bộ tỉnh Giang Tây. Vợ ông về Giang Tây trước, còn ông ở lại thu xếp hành lý, bao tải và dây thừng buộc đồ đạc để sẵn trong phòng, những thứ không mang đi được đã gửi dưới tầng hầm của toà nhà Bộ ngoại giao. Đang rối rít với những công việc đó thì đột nhiên ông nhận được thông tri lệnh cho ông lập tức chuẩn bị đi Ba Lan. 

Ba Lan từng là địa điểm trung gian cho cuộc đàm phán Trung - Mỹ. Từ năm 1954 đến năm 1968, Trung Quốc và Hoa Kỳ đã họp tất cả 134 phiên, kết quả duy nhất là một thoả thuận về hồi hương tù binh ở Triều Tiên. Sau một thời gian khá lâu ngừng đàm phán, đại sứ Mỹ ở Vacsava Stôsen trong một bữa tiệc đã chạy theo bắt tay Lôi Dương đại diện của Trung Quốc. Vị đại diện cẩn trọng lùi ra phía nhà vệ sinh, nhưng vị đại sứ Mỹ kia vẫn cứ đuổi theo tới tận nhà vệ sinh để trao đổi với Lôi Dương về chuyện Mỹ yêu cầu khôi phục lại cuộc hội đàm Trung - Mỹ.

Thông tin đó được lãnh đạo của Trung Quốc coi trọng và tiếp nhận, và thế là Sài Trạch Dân, vị đại sứ đã ở Hunggari và Kênia trước đây được nghĩ tới. Ông được triệu về học ở Bộ, vừa nghiên cứu các biên bản hội đàm Trung - Mỹ trước đây, vừa sắm sửa quần áo chuẩn bị đi Vacsava hội đàm với người Mỹ. Tất cả đều đã xong xuôi, sắp sửa lên đường thì đột nhiên nổ ra cuộc đảo chính ở Cămpuchia. Được Mỹ ủng hộ, Lon non lên thay Xihanúc người đi theo con đường hoà bình trung lập. Thế là một cuộc biểu tình 100.000 người ở quảng trường Thiên An Môn đã lên án mạnh mẽ đế quốc Mỹ. Cuộc đảo chính ở Cămpuchia rút cuộc không trở thành vật cản cuộc hội đàm Trung - Mỹ , nhưng cuộc đảo chính này đã làm cho Sài Trạch Dân chuyển sang làm đại sứ Trung Quốc ở Ai Cập khi đó tình hình khá căng thẳng, do đó việc giao thiệp của ông với Mỹ bị lùi lại 8 năm sau.

[SaoVang]

Một ngày đáng nhớ

8 năm sau, Sài Trạch Dân thay Hoàng Trấn làm chủ nhiệm văn phòng liên lạc của Trung Quốc ở Mỹ. Khi cùng ăn cơm tối với Brêdinski có vấn an ninh của Tống thống Ca tơ, ông lại tới Thái Lan - một quốc gia Nam Á tươi đẹp mà ông mới rời khỏi đó được ít lâu. Nơi những ngôi chùa dát vàng ánh lên rực rỡ dưới nắng chiều, bóng đàn voi xa dần trong rừng cây.

Một đất nước tươi đẹp như thơ vậy mà luôn luôn xảy ra đảo chính quân sự. Ông nhớ lại, trong các cuộc đảo chính ở đó đã xảy ra không biết bao nhiêu điều hiểm nguy biến động, và cũng chính trong hoàn cảnh đó ông đã phát huy được sở trường của mình là gặp khó khăn nguy nan không sờn lòng, bình tĩnh giải quyết công việc.

Ban đầu khi Ngoại trưởng Kiều Quan Hoa cử ông đi Thái Lan lập lại quan hệ ngoại giao, xây dựng sứ quán, ông còn lo ngại quá nhiều khó khăn, song giờ đây ông lại lưu luyến Băng Cốc dưới ánh nắng vàng đến thế. Ở đó ông đã kết thân được khá nhiều bạn bè, khi ông rời Thái Lan, nhà vua còn tặng ông huy chương vinh dự cao nhất của Thái - Huy chương Voi Trắng.

Song trong những ngày cùng ăn cơm tối với Brêdinhski ông không có nhiều thời gian hồi tưởng lại chuyện xưa, ông đang phải gánh vác một nhiệm vụ nặng nề là đàm phán về việc thiết lập quan hệ ngoại giao với nhân vật này. Các cuộc đàm phán ở đây tiếp tục và bổ sung cho cuộc đàm phán ở Bắc Kinh. Cứ mỗi lần ông hoặc Brêdinski nhận được điện từ nước mình tới là họ lại gặp nhau. Sau đó Sài Trạch Dân lại điện về nước, kết quả đàm phán cuối cùng do Đặng Tiểu Bình định đoạt.

Đương nhiên ông nhớ rất rõ ngày cuối cùng đạt được hiệp nghị về việc thiết lập quan hệ ngoại giao, hai bên quyết định chiều ngày 15 tháng 12 phát tin cùng một lúc. Trước đó cả thế giới vẫn chẳng hay biết gì. Nhà Trắng tổ chức một cuộc họp để thông báo với các nghị sĩ Quốc hội, chỉ phút chốc náo loạn cả lên, vì đi đến hiệp nghị mà chưa thông qua Quốc hội. Cánh phóng viên các nước đì lùng tin lại càng nhốn nháo loạn xị. Họ không kiếm được văn bản gốc bèn xộc thẳng tới văn phòng liên lạc của Trung Quốc.

Sài Trạch Dân dự đoán từ trước đám phóng viện sẽ đến quấy rầy nên lệnh cho Văn phòng liên lạc đóng cửa từ sớm, nhất loạt không tiếp ai, mãi tới 7 giờ tối, đúng vào giờ phút mà lịch sử Trung Quốc và Hoa Kỳ đều phải ghi lại, mới mở cửa cho mấy chục phóng viên ùa vào rồi tổ chức một cuộc họp báo ngắn. Ông đương nhiên cũng còn nhớ, sau khi họp báo xong ông và Brêdinski gọi điện chúc mừng nhau. Ông đã được tham dự vào một việc đại sự mang tầm vóc lịch sử, nên hôm nay khi hồi tưởng lại ông vẫn rất xúc động, giọng bồi hồi: .

- Người ta vẫn bảo người Mỹ không biết giữ bí mật, nhưng lần này họ giữ quá tốt, giống như lần đầu tiên tiến sĩ Kítsinhgơ đi thăm Trung Quốc vậy, làm chấn động cả thế giới. 

Thế rồi ngày mồng 1 tháng 3 năm 1979, ông trở thành vị đại sứ đầu tiên của nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa tại mảnh đất bên kia bờ Thái Bình Dương.

[SaoVang]

"Quái chiêu”

Đi trọn 30 mùa xuân, nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa mới bắt đầu có ở Mỹ một khoảnh đất nhỏ thuộc về mình, đó là đại sứ quán. Suốt quá trình đó Đài Loan là trở ngại chính trong lịch sử thiết lập quan hệ ngoại giao Trung - Mỹ. Người Mỹ một mặt muốn bắt tay với Bắc Kinh đang ngày một lớn mạnh để cùng nhau cân bằng thế giới, mặt khác cũng không vứt bỏ được Đài Loan nơi người Mỹ đã kinh doanh mấy chục năm nay. Ngay cả việc cỏn con là giao đất để làm sứ quán cũng vi phạm thông lệ quốc tế, mặc cho Chính phủ Trung Quốc phải lo liệu lấy.

Đùng một cái, Đài Loan đem toà nhà sứ quán lẽ ra phải chuyển giao cho nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa "bán" cho một tổ chức "những người bạn ở Trung Quốc" với giá 10 đô la Mỹ. Câu chuyện hoang đường nực cười nây hồi đó cũng làm tốn biết bao sức lực và nước bọt của Sài Trạch Dân. Những tín đồ của chủ nghĩa cộng sản từng bị coi là những con ngáo ộp khi mới bước vào đất nước luôn cường điệu nhân quyền tự do dân chủ này đương nhiên cảm thấy giữa họ có khoảng cách và sự khác biệt nhau.

Tuy nhiên, không phải do khái niệm triết học hoặc phương thức sống hay tình thân thiết mà là vì an ninh của quốc gia, hiện trạng của thế giới, Trung Quốc và Hoa Kỳ đã vượt qua Thái Bình Dương đến với nhau, bước qua và xoá bỏ những trở ngại của tinh thần ngăn cản tình thân thiện, đó chính là công việc mà năm ấy những nhân vật đó cố gắng làm. .

Cuối tháng 1 đầu tháng 2 năm 1979, thành công của Đặng Tiểu Bình trong chuyến sang thăm Mỹ đã khiến cho người Mỹ ở xa tít bên kia đại dương hiểu về Trung Quốc nhiều hơn. 

Không có ai, sau này cũng sẽ không có ai coi nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa là con quái vật núp sau tấm màn che nữa. Buổi đầu lập quan hệ ngoại giao Trung Mỹ cũng chính là lúc quốc gia đông dân nhất thế giới này xuất hiện trước mắt mọi người với bộ mặt cải cách hoàn toàn mới mẻ. Là một đại diện ngoại giao được nước cộng hoà nhân dân cử ra nước ngoài, mỗi hành động đều phải giữ được hình ảnh của Tổ quốc và xây dựng được uy tín cho Tổ quốc.

Trước tiên là vấn đề Đài Loan. Hơn nửa thế kỷ ở trong trạng thái mâu thuẫn, chiến tranh và đối địch, thậm chí cả bộ lịch sử cận đại Trung Hoa cũng của ai nấy viết. Thái độ của Chính phủ Mỹ đối với Bắc Kinh và Đài Bắc tất nhiên là vô cùng quan trọng.

Năm 1980, khi ra tranh cử Tổng thống Rigân đã công kích Trung Quốc và có ý đồ khôi phục lại quan hệ ngoại giao với Đài Loan. Khi làm lễ nhậm chức, Rigân mời một đoàn đại biểu Đài Loan tham dự, do Tưởng Ngạn Sĩ Bí thư trưởng Ban thường vụ Trung ương Quốc dân đảng dẫn đầu. Hành động đó rõ ràng vi phạm tinh thần của thông cáo chung Trung - Mỹ.

Sài Trạch Dân gặp Quốc vụ viện Mỹ có ý kiến về việc này, nhưng Quốc vụ viện trả lời việc đó không do họ quản. Ông lại tới Nhà Trắng, câu trả lời vẫn là không do họ quản, khách do Quốc hội mời. Mấy trăm nghị sĩ của Quốc hội Mỹ, mỗi người đều có quyền mời đoàn đại biểu, tìm sao ra được do ai mời. Nhưng khó khăn không làm ông chùn bước, ông quyết tâm bám lấy Quốc vụ viện, tuyên bố với họ rằng nếu có mặt Đoàn đại biểu Đài Loan ông sẽ không dự.

[SaoVang]

"Quái chiêu” này làm cho Quốc vụ viện Mỹ bối rối. Đường đường là Đại sứ Trung Quốc mà không dự lễ nhậm chức của Tổng thống, vấn đề trở nên nghiêm trọng rồi. Quả nhiên, cuối tháng 1 năm 1981, trong buổi chiêu đãi lớn tổ chức trước lễ nhậm chức của Rigân hai hôm, bà Trầm Hương Mai báo cáo với Sài Trạch Dân một tin vui, Đoàn đại biểu Đài Loan vì trưởng đoàn "ốm" nằm viện nên không tham dự được lễ nhậm chức của Tổng thống.

Năm 1982 Sài Trạch Dân rời chức vụ về nước. Trong thời gian làm nhiệm vụ, ông đã có lần tranh luận với Tổng thống Rigân về vấn đề Đài Loan. Câu chuyện xảy ra khi Ký Triều Chú, Vụ trưởng vụ châu Mỹ Bộ ngoại giao Trung Quốc đến thăm Mỹ, bữa đó có mặt cả Phó Tổng thống Bu sơ, cả cố vấn an ninh và quốc vụ khanh, Rigân cho rằng Đài Loan là bạn cũ của Mỹ và cũng không bao giờ nên quên bạn cũ.
Sài Trạch Dân trả lời ngay rằng Mỹ đã lập quan hệ ngoại giao với nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa thì phải giao thiệp với người bạn mới, vả lại Trung Quốc không hề phản đối những quan hệ phi Chính phủ giữa Mỹ và Đài Loan, nhưng không được gọi Đài Loan là Trung Hóa Dân Quốc, càng không được có quan hệ ngoại giao giữa hai Chính phủ, vì như vậy không phù hợp với những nguyên tắc nêu trong thông cáo thiết lập quan hệ ngoại giao Trung - Mỹ.

Cuộc tranh luận giữa Tổng thống và Đại sứ khiến Phó Tổng thống Bu sơ đứng ngồi không yên. May sao ông chợt nhớ tới câu chuyện thú vị xảy ra khi Sài Trạch Dân và Ký Triều Chú ăn cơm tối cùng với gia đình ông, mới tìm được lý do hướng chuyển cuộc tranh luận sang một đề tài khác.

Sài Trạch Dân kể ông đã không ít lần phải "đấu” với người Mỹ về vấn đề Đài Loan. Có một lần, vì việc Chính phủ Mỹ bán vũ khí cho Đài Loan, ông đã tranh cãi với người Mỹ ở Quốc vụ viện gay gắt đến mức gần như phải đập bàn đập ghế.

Nhưng xin đừng cho rằng ông là con người tính khí nóng nảy, quyết liệt. Trong nhiều trường hợp ông đã phải dùng đến đùa vui hài hước để giải quyết công việc. Có lần ông đến diễn giảng ở bang Tennetxi, lúc ra về thấy một đám trẻ con Hoa kiều gốc Đài Loan vây kín ở cổng, chúng vừa vẫy cờ Đài Loan vừa hô những khẩu hiệu không thân thiện. Ông ngẩng đầu lên nhìn những giọt mưa bay lất phất trên trời rồi nói một cách hài hước với bầy trẻ: "Các em vất vả quá! Phải mang ô đi hô khẩu hiệu chứ!"

Tất nhiên, ngoài vấn đề Đài Loan còn rất nhiều vấn đề khác thường xuyên thử thách khả năng ứng phó, mức độ nhạy cảm và linh hoạt của vị đại sứ ngoại giao này.

Trong nhiệm kỳ ở Mỹ, Sài Trạch Dân đã để lại dấu chân ở hầu khắp đại lục nước Mỹ, gần 100 thành phố của hơn 30 bang trong 50 bang nước Mỹ đã mời ông đến diễn giảng ở trường đại học, câu lạc bộ và các tổ chức quần chúng. Mỗi lần như vậy quả không phải việc dễ dàng, từng câu từng chữ phải đại diện cho Tổ quốc, đại diện cho khuynh hướng, lập trường và hình ảnh của Tổ quốc. Ông gắng hết sức không từ chối những lời mời đó, vì đó là dịp tốt để người Mỹ hiểu Trung Quốc hơn, tăng cường tình hữu nghị Trung - Mỹ.

[SaoVang]

Đại sứ toát mồ hôi

Một lần ông đến diễn giảng ở trường đại học Nam Carinô thì vừa hay Liên Xô đưa quân vào Apganixtan. Chính phủ Mỹ có phản ứng ngay, tuyên bố tẩy chay không cử vận động viên tham gia Olympic sắp tổ chức ở Mátxcơva. Vấn đề này rõ ràng trở thành đề tài nóng hổi phải đề cập tới. Nhưng lúc đó Sài Trạch Dân chưa biết rõ thái độ trong nước ra sao, bèn lập tức đánh điện khẩn về nước xin chỉ thị, nhưng chẳng biết vì sao không thấy trong nước trả lời.

Cho đến lúc đứng trên bục giảng, ông biết không có cách gì lảng tránh được, bèn căn cứ vào thái độ và chính sách ngoại giao nhất quán của Chính phủ Trung Quốc nói với thính giả của mình rằng:

"Chính phủ Trung Quốc kiên quyết phản đối Liên Xô xâm lược Apganixtan. Theo ý kiến cá nhân tôi, Trung Quốc có thể tẩy chay, không tham gia Olympic tổ chức ở Mátxcơva"

Ai ngờ mấy ngày sau, ông đọc báo thấy tin nói rằng các vận động viên Trung Quốc sẽ tham gia Olympic Mátxcơva. Tin đó làm ông toát mồ hôi hột. May sao sau đó mấy hôm, Trung Quốc chính thức tỏ thái độ phản đối việc Liên Xô đưa quân vào Apgamxtan, tuyên bố không tham gia Olympic Mátxcơva để phản kháng. Lúc đó ông mới trút được nỗi lo canh cánh trong lòng.

Khi đến Xan Phranxicô chủ trì lễ khai mạc thành lập lãnh sự quán Trung Quốc, ông lại gặp một sự việc tương tự. Lần này là vụ Cao Hùng ở Đài Loan, tức vụ "Hòn đảo Mỹ lệ". Tạp chí "Hòn đảo Mỹ lệ" là của những phần tử đòi Đài Loan độc lập chủ trì, khi họ phát động quần chúng biểu tình không hiểu vì sao bị nhà cầm quyền đàn áp. Sài Trạch Dân vừa đến Xan Phranxicô thì lập tức có Hoa kiều gốc Đài Loan tìm đến yêu cầu đại sứ Trung Quốc tỏ thái độ về vụ này.

Theo lệ thường ông một mặt nghiên cứu tính chất của sự kiện. Ông nghĩ rằng quần chúng tham gia biểu tình có những người chủ trương thống nhất Tổ quốc, hơn nữa sự kiện này tác động rất mạnh đến nhân dân Đài Loan, không tỏ thái độ không được, thế là ông dự định nói 3 ý lớn: "Chúng tôi rất quan tâm đến sự kiện Cao Hùng; chúng tôi phản đối hành động bạo lực của nhà đương cục; hi vọng họ không làm những việc bất lợi cho nhân dân."

Giờ họp đã đến mà vẫn chưa nhận được chỉ thị trong nước, ông đành phải dùng 3 ý trên để bày tỏ thái độ. Hôm sau, tất cả các báo tiếng Trung ở Mỹ đều đăng ba câu nói đó với dòng tít lớn trên trang nhất, phản ứng của toàn thể người Hoa trên đất Mỹ đều rất tốt. Ông toát hết cả mồ hôi. Mãi một tháng sau, Đặng Dĩnh Siêu trong một cuộc hội nghị cũng nói với tinh thần giống như cách suy nghĩ của ông, ông mới cảm thấy thư thái.

[SaoVang]

Liên hệ chặt chẽ với người Hoa và Hoa kiều.

Trong nhiệm kỳ ở Mỹ, Sài Trạch Dân rất coi trọng việc tranh thủ người Hoa và Hoa kiều ở Mỹ, coi việc làm tốt công tác với Quốc hội Mỹ là trọng điểm công tác, vì mỗi khi có việc gì thường gặp rắc rối trở ngại trong Quốc hội. Đài Loan tuy đã chấm dứt quan hệ ngoại giao với Mỹ, nhưng trong Quốc hội Mỹ vẫn có người ủng hộ họ.

Sau khi dò hỏi được biết Đài Loan có một nhóm hoạt độngbên ngoài Quốc hội Mỹ được gọi là "nhóm du thuyết" trong đó có một số người Hoa và Hoa kiều làm việc ở Quốc hội Mỹ, Sài Trạch Dân dồn sức vào công việc tranh thủ những Hoa kiều có quan hệ mật thiết với Đài Loan.

Hồi đó có một nữ sĩ người Hoa được coi là có ảnh hưởng trong Hoa kiều, Sài Trạch Dân muốn tranh thủ bà ta, bà ta mà giữ được thái độ trung lập giữa hai bờ eo biển Đài Loan cũng là tốt rồi. Qua vài lần trục trặc, cuối cùng ông đã gặp được nữ sĩ. Kết quả là vị nữ sĩ đó sau này trở thành người bạn của Sài Trạch Dân, đã giới thiệu một số thượng nghị sĩ kết bạn với ông. Một số người Hoa trước đây đối lập với Trung Quốc mới cũng chuyển biến theo. Vị nữ sĩ đó sau này về Trung Quốc rất nhiều lần, làm rất nhiều việc cho quan hệ Trung - Mỹ.
Đến nay rất nhiều người Hoa và Hoa kiều ở Mỹ vẫn nhớ Sài Trạch Dân, khi đến Bắc Kinh họ thường đến thăm ông.

Nhớ lại Cố Nguyên soái Diệp Kiếm Anh trên đường tiễn Kítsinhgơ ra sân bay trong chuyến thăm Trung Quốc lần thứ hai có nói với ông ta rằng trong cuộc trường chình chẳng ai dám mơ tưởng trong đời mình được nhìn thấy thắng lợi, rằng ông đấu tranh là vì thế hệ mai sau. Khi đứng dưới chân thang máy bay, ông nói thêm một câu rất thâm thuý: "Nhưng chúng tôi đã đến đây, và các ngài cũng đã tới”.

Thế hệ người Trung Quốc và người Mỹ đó đã làm rất nhiều rất nhiều cho thế hệ tương lai của họ.

Đại sứ Sài Trạch Dân không có cuốn hồi ký "Những năm tháng ở Nhà Trắng" như của Kítsinhgơ, song những hồi ức của ông cũng rất đáng tự hào và khiến người ta thật khó quên, giống như những bức ảnh và những vật kỉ niệm quí báu treo trên tường phòng của ông, giống như sự nghiệp hoà bình mà ông hằng theo đuổi.

[SaoVang]

VI. PHÓ THỦ TƯỚNG TRUNG QUỐC ĐƯỢC ĐÓN TIẾP VỚI NGHI LỄ CAO NHẤT CỦA HOA KỲ.

Người làm cuộc viễn du vào đúng mồng một Tết âm lịch

Bắc Kinh tháng 1 đang vào kỳ rét đậm.

Tuy nhiên, năm 1979 mọi người dường như quên mất cái rét của tháng này mà chỉ cảm thấy xung quAnh tràn ngập ý xuân.

Đây là năm thứ 4 sau "Cách mạng văn hóa", mọi người có lí do để vui cười thoải mái hơn trước kia.

Ngay những đêm trước năm mới, từ Nhân dân Đại lễ đường trang nghiêm đồ sộ - nơi mà nhiều năm trước đã làm cho những người dân bình thường cảm thấy thần bí khó hiểu, đã thổi tới một luồng gió xuân ấm áp rạo rực lòng người: Tại đây, Đảng Cộng sản Trung Quốc họp Hội nghị toàn thể Ban chấp hành Trung ương lần thứ 3 khoá 11, quyết định từ năm 1979 chuyển trọng tâm công tác của Đảng vào sự nghiệp xây dựng hiện đại hoá xã hội chủ nghĩa.

Ngày mồng 1 năm mới, hại nước Trung - Mỹ thù địch nhau đối chọi nhau hơn 20 năm trời cuối cùng đã kết thúc tình trạng không bình thường trong quan hệ hai nước, đã công nhận lẫn nhau và lập quan hệ ngoại giao với nhau.

Cùng ngày hôm đó, Uỷ ban thường vụ Quốc hội Trung Quốc công bố “Thư gửi đồng bào Đài Loan”. Kêu gọi mau chóng thực hiện cáC kênh giao lưu giữa Đại lục và Đài Loan.

Cũng vào ngày đó, Đặng Tiểu Bình nói chuyện ở Uỷ ban toàn quốc Hội nghị chính trị hiệp thương, đã tuyên bố vấn đề hoà bình thống nhất Đài Loan với Đại lục của Tổ quốc đã được đưa vào một lịch trình cụ thể.

Những sự kiện này 10 năm trước không thể nào hình dung ra nổi. Tình lúc đó là lấy đấu tranh giai cấp làm cương lĩnh, đánh đổ đế quốc Mỹ, giải phóng Đài Loan.

Tất cả những điều đó rõ ràng chứng tỏ thời đại đã thay đổi.

Song, sự kiện có ý nghĩa tượng trưng hơn cả, khiến cho năm 1979 trở thành năm biến đổi Trung Quốc, trước hết phải kể đến chuyến thăm Mỹ của Đặng Tiểu Bình vào mồng một Tết âm lịch (ngày 28 tháng 1 dương lịch).

Trong quá trình đàm phán thiết lập quan hệ ngoại giao Trung - Mỹ, Tổng thống Ca tơ có ngỏ lời mời Đặng Tiểu Bình sang thăm Mỹ. Thời điểm đi vào mồng một Tết của Trung Quốc là chủ ý của Đặng Tiểu Bình.