Ngọn lửa chiến tranh lạnh - Tập 2

[SaoVang]

Mọi người nói chung đều cho rằng hội nghị cấp cao lần này là thành công. Phó thủ tướng Đặng Tiểu Bình khi nói tới "tuần trăng mật vẫn tiếp tục” đã biểu lộ rõ niềm vui vẻ sung sướng. Ông nhấn mạnh lần đi thăm này đã mang lại "lợi ích đều nhau” cho cả hai nước, việc này để lại cho những người lãnh đạo chính trị và giới thực nghiệp Mỹ một thứ tình cảm vui sướng gần như phát cuồng lên.

Tổng thống Ca tơ trong hồi ký của mình cũng thừa nhận, cuộc viếng thăm của ông Đặng là "một trong những sự nếm trải sung sướng nhất trong nhiệm kỳ Tổng thống của tôi”. Ông có ấn tượng tốt đối với vị khách quý Trung Quốc này, còn phát hiện ra có thể nói chuyện thẳng thắn với ông ta được, Nhà trắng vốn lo ngại Trung Quốc sẽ giữ thái độ không thoả hiệp về vấn đề Đài Loan, sẽ xuất hiện những rắc rối không lường trước ở những vùng khác của châu Á, có thể nảy ra những đối kháng lớn lao nào đó, hoặc giả gặp phải sự phản đối từ Quốc hội Mỹ v.v . Sợ những cái đó làm phiền phức trở ngại cho việc thực hiện hội nghị cấp cao lần này và công cuộc hoà giải với nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa.

Nhưng Ca tơ đã nhận thấy tình hình còn tốt hơn nhiều so với dự kiến. Sucxiti nói, xem ra người lãnh đạo hai nước đều cảm thấy có chút kinh ngạc trước những hiệp nghị đã đạt được về những vấn đề được nhiều người quan tâm. Ca tơ đã kể lại với giọng nói tràn đầy nhiệt tình, ông thừa nhận rằng bây giờ mới hiểu rõ "vì sao có một số người lại nói người Trung Quốc là người văn minh trên thế giới”.

Chuyến đi Mỹ của Đặng Tiểu Bình đã kết hợp việc đi thăm và hội nghị cấp cao làm một. Nó khác với hội nghị phương Đông phương Tây bao gồm cả chuyến thăm Bắc Kinh của Nichsơn và Pho. Nếu như chuyến đi này chỉ là dự hội nghị thì những nghi thức và sự sắp đặt khác làm cho người ta vui vẻ đều phải bãi bỏ. Còn nếu như chỉ là một cuộc đi thăm chính thức thì cuộc hiệp thương giữa Ca tơ và Đặng Tiểu Bình sẽ bị những hoạt động nghi lễ và khung cảnh đón tiếp trang trọng tước đi vẻ rạng rỡ. Không kết hợp hai cái đó làm một thì sẽ hy sinh mất một số lợi ích to lớn.

Có người nói, do hiệp định chính thức đã được ký kết, các hiệp định thứ yếu có thể bàn bạc trong những trường hợp khác, cho nên không cần thiết phải tổ chức hội nghị. Cách nói này cũng không thể phủ định được những điểm hay Chính phủ hai nước suy nghĩ tới. Biết rằng nhân dân hai nước đang ngẩng đầu trông đợi, muốn xem người lãnh đạo của họ đã có lòng tin và hợp tác với nhau như thế nào mà trong hội nghị Ca tơ và Đặng Tiểu Bình đã nắm tay nhau một cách hài hoà như vậy để cùng tiến tới, vì thế, hội nghị rất đáng được tổ chức. Ngoài cái đó ra, ảnh hưởng của hội nghị còn vượt xa mối quan hệ giữa hai nước.

Sự tiến triển của cuộc hội nghị này rõ ràng là có ảnh hưởng tới sự hợp tác Mỹ - Xô. Lúc đầu, thái độ cá nhân của Bơrêgiơnep đối với cuộc hội nghị này là im lặng và tiêu cực nhưng khi công khai phản đối thì rất kịch liệt. Sau khi quan hệ Trung - Mỹ tuyên bố bình thường hoá, Kremli biểu thị rõ ràng, trước khi Phó thủ tướng Trung Quốc kết thúc chuyến thăm Mỹ, sẽ không xem xét kế hoạch cho hội nghị cấp cao Mỹ - Xô.

Hiển nhiên Mátxcơva cần có thời gian để phán đoán về kết quả của hội nghị cấp cao Trung - Mỹ và xác định xem giữa Trung Quốc và Mỹ có thiết lập quan hệ liên minh hay không.

[SaoVang]

Những nhân tố khác có ảnh hưởng tới cuộc gặp gỡ.

Một số sự kiện khác nảy sinh trong thời kỳ này cũng đã ảnh hưởng tới quan hệ Mỹ - Xô trong chặng đường cuối cùng ở hội nghị Viên nơ. Tổng thống Ca tơ tham gia cuộc hội đàm Aicập - Israen, tham dự thảo ra hiệp nghị Đa vít và Hiệp ước hoà bình tháng 3 năm 1979.

Đúng lúc đó, địa vị của Mỹ ở Iran bỗng nhiên bị tổn thất, Quốc vương Môhamét Ria Palêvi, người bạn cũ của Chính phủ Mỹ bị bỏ mạng ở Ai Cập vào trung tuần tháng 1 năm 1979; cùng tháng đó, kẻ tử thù của nước Mỹ là Ruhôla Khômêni quay trở về Têhêran, trở thành lãnh tụ tinh thần và chính trị của nước Iran. Nước Mỹ mất đứt hai trạm giám sát đặt ở Iran có thể theo dõi được sát sao các cuộc thử tên lửa đạn đạo ở miền nam Liên Xô, vai trò phòng ngự vũ khí hạt nhân bị suy yếu.

Trước hội nghị Viên, Tổng thống Ca tơ đã bàn bạc kỹ lưỡng với các quan chức chủ chốt của Chính phủ có hên quan đến chính sách vũ khí chiến lược và các nghị sĩ Quốc hội. Ông lớn tiếng nói:

- Lập trường của nước ta, sau khi trải qua hiệp thương rộng rãi, mới xác định ra được, không có điều khoản bí mật nào cả, đây là lần đầu tiên vậy. Ông thừa nhận trình tự này đã tốn thời gian cũng lâu dài như cuộc đàm phán với Liên Xô.

Ông còn thừa nhận vấn đề mấu chốt là điện Kremli nghi ngờ phía Mỹ công khai nêu ra quan điểm của mình là cốt để ra sức tuyên truyền chứ không phải một dạ chân thành cùng trao đổi. Trình tự này có chỗ thiếu sót nghiêm trọng. Nếu như một chính sách ở trong nước được đông đảo ý kiến nhất trí, thì nói chung nó cũng bị những yêu cầu và sự thoả hiệp của bộ máy quan liêu làm cho mờ nhạt đi, địa vị lãnh đạo của Ca tơ cũng bị tổn hại. Nếu như trước hội nghị cấp cao mà tiết lộ tỉ mỉ lập trường chính sách, thì Chính phủ lại sẽ trói buộc chân tay mình, càng khó đạt được thoả hiệp. Trình tự này vị tất có thể bảo đảm được đàm phán thành công. Quá trình và kết quả thảo luận về trang bị hạt nhân ở Viên đã nói lên điều này.

Một số chính sách của Mỹ đã có ảnh hưởng tới cuộc hội đàm giữa Nhà trắng và Điện Kremli. Để tăng cường an toàn cho nước Mỹ, Ca tơ đã đề xuất tăng thêm ngân sách cho quân sự. Ông hy vọng làm như vậy sẽ không ảnh hưởng gì tới thanh danh của mình là người đề xướng đường lối hoà bình và cũng không làm cho Ktemli cảm thấy kinh hãi. Nhưng trong hội nghị, Brêgiơnép lại đề xuất một vấn đề, nói rằng do Mỹ tăng ngân sách cho chi phí quân sự, Liên Xô tất cũng phải tăng ngân sách chi phí quân sự để đáp lại. Sau đó hai bên phải tranh luận kịch liệt xem nước nào tiêu tốn tiền nhiều hơn cho vũ khí.

Tổng thống Ca tơ còn đem vấn đề nhân quyền ở nước ngoài, bao gồm cả Liên Xô đặt thành vấn đề quan trọng hàng đầu. Liên Xô phản ứng kịch liệt chuyện này, cho đó hoàn toàn là công việc nội bộ của một nước. Ngoài ra Nhà trắng còn tuyên bố bãi bỏ nguyên tắc "liên hệ", không coi nó là một vấn đề chiến lược cơ bản, đem hội đàm về vũ khí hạt nhân và những cuộc hội đàm khác, như ngân sách quân sự, nhân quyền, quan hệ mậu dịch, chủ nghĩa phiêu lưu của Liên Xô ở Châu Phi v.v... tách riêng ra để xử lý.

Brêgiơnép nóng lòng đạt được một hiệp định về vũ khí hạt nhân nên đã ủng hộ quan điểm này. Nhưng khi hai nước cho rằng sự việc đó có lợi cho mình hoặc giả xuất hiện chuyện gì vi phạm nghiêm trọng tinh thần hoà hoãn thì lại đều lợi dụng nguyên tắc liên hệ. Ví như năm 1979 khi Liên Xô xâm nhập Apgnistan, Ca tơ trong khi phê chuẩn Hiệp ước về hạn chế vũ khí chiến lược giai đoạn hai, đã vận dụng nguyên tắc liên hệ này.

[SaoVang]

Mặc dù có nhiều thứ trở ngại, người lãnh đạo hai nước vẫn trông mong ký kết được Hiệp ước về vũ khí chiến lược. Đầu mùa xuân năm 1979, thời gian và địa điểm tổ chức hội nghị cấp cao giữa hai nước đã đạt thành hiệp nghị. Ca tơ đã có sự chuẩn bị cẩn thận cho hội nghị, ông nghiêm túc nghiền ngẫm tài liệu về bối cảnh hội nghị dầy tới 3 tấc Anh do các nhân viên công tác cung cấp; hội kiến với các thành viên Uỷ ban an ninh quốc gia; tiến hành bàn luận với các Tổng thống trước đây Nichsơn, Pho; xem lại các băng ghi hình những lần hội đàm trước; Bắt đầu cổ xuý Nhà trắng và nhân dân, giới thiệu nội dung hội nghị.

Ngày 25 tháng 4, trong địa hội của giới "báo chí” và xuất bản, Ca tơ tuyên bố. Hiệp ước hạn chế vũ khí hạt nhân "không phải là chúng ta giúp Liên Xô” mà là "phù hợp với lợi ích an toàn của nước Mỹ”, trải qua đàm phán tỉ mỉ lâu dài mới đạt thành hiệp nghị. Ngày 9 tháng 5, ông nói với một nghị sĩ Quốc hội:

Tôi chỉ có thể nói một lần, cũng chỉ có một cơ hội phục vụ đất nước trong cương vị cao nhất được bầu ra...sau này tôi cũng chẳng còn cơ hội lần thứ hai để đàm phán về hiệp ước hạn chế vũ khí chiến lược giai đoạn hai và nhìn thấy nó được phê chuẩn, cống hiến quan trọng cho nền hoà bình trên thế giới...

Ca tơ công khai nói về những lý do mà ông tham gia hội nghị cấp cao: đạt được sự hiểu biết lẫn nhau, nói lên nguyện vọng đối với hoà bình, ngăn chặn bạo lực và xâm lược; giữ lập trường bình đẳng đối xử với Liên Xô; xác nhận bất cứ quốc gia nào cũng không được giành ưu thế hạt nhân để gây ra một cuộc tiến công hạt nhân trong tình hình bản thân nước đó không bị đe doạ huỷ diệt; chứng tỏ với thế giới rằng các nước lớn siêu cường có thể cùng tiến hành làm việc vì hoà bình và khống chế binh bị.

Ông chuẩn bị ký kết Hiệp ước hạn chế vũ khí chiến lược giai đoạn hai, ông cũng hy vọng có thể thuyết phục Brêgiơnép bắt đầu ngay cuộc hội đàm về hạn chế vũ khí chiến lược giai đoạn ba. Khi rời Oasinhtơn, để giảm thiểu sự trông chờ của công chúng đối với hội nghị, ông còn nhắc nhở rằng, cân nhắc xem hoà bình có tiến triển hay không là phải "dùng tấc Anh chứ không phải dùng dặm Anh làm đơn vị đo lường".

Nếu như hội nghị có thể ký kết một hiệp nghị chính thức, Brêgiơnép đáng lẽ nên đến Oasinhtơn để tham dự hội nghị nhưng Kremli đòi tổ chức hội nghị tại một nước trung lập. Nhà lãnh đạo Liên Xô viện cớ vì lý do sức khoẻ. Theo phỏng đoán của giới báo chí. Liên Xô làm như vậy thực tế là do Ca tơ đang đối mặt với những khó khăn và Nghị viện có thể phủ quyết hiệp ước, nên muốn giữ một khoảng cách với nước Mỹ.

Thành phố Viên là một địa điểm có thể tiếp nhận hội nghị. Là nước chủ nhà, Chính phủ Áo quyết tâm tạo nên bầu không khí thích hợp cho hội nghị, ra sức làm cho hội nghị được tiến hành thuận lợi. Nước Áo đã huy động một lực lượng an ninh 6000 người để bảo vệ cho Ca tơ và Brêgiơnép, dù rằng các ông này đã có đội cảnh vệ riêng của mình; huy động một đoàn xe ô tô mới để phục vụ hội nghị; sắp xếp chu đáo mọi thiết bị phục vụ cho 2000 phóng viên. Để đề phòng bất trắc, các quan chức áo còn ra lệnh cho mấy bệnh viện tăng thêm phòng, chuẩn bị tốt các thiết bị cấp cứu.

[SaoVang]

Phía Mỹ dặt thêm vấn đề nhân quyền

1 giờ chiều ngày 14 tháng 6 năm 1979, sau chuyến bay dài hơn 8 tiếng đồng hồ, Tổng thống Mỹ Ca tơ dắt tay phu nhân Rôsalin và con gái Êmi 11 tuổi đặt chân tới thành phố Viên. Cùng đi theo còn có Quốc vụ khanh Wanxơ, Bộ trưởng Quốc phòng Halôt Brăng, Cố vấn an ninh quốc gia Pugơsinski, Chủ tịch hội đồng Tham mưu trưởng liên quân tướng Đa vít Giôn, Trưởng ban tài giảm quân bị Paolô Vôinkhơ và bốn trợ lý Nhà trắng. Chuyến đi của Ca tơ được Tổng thống áo Rôđônphớ Kirslugơ nhiệt liệt chào đón.

Chuyến đi này của Ca tơ về mặt ngoại giao là độc nhất vô nhị. Theo cách nói của Quốc vụ khanh Mỹ Wanxơ là dung hợp cuộc thăm viếng nhà nước ở Viên với hội nghị cấp cao Xô Mỹ làm một. Trong bài phát biểu tại sân bay, Ca tơ nói rằng nhà lãnh đạo hai nước Mỹ - Xô sẽ ký kết hiệp nghị hạn chế vũ khí chiến lược giai đoạn hai, cũng không thể giải quyết được tất cả các bất đồng giữa hai siêu cường.

Chủ tịch Liên Xô Brêgiơnép cùng Ngoại trưởng Grômưcô bay tới Viên sáng ngày 15. Cùng đi còn có Bộ trưởng Quốc phòng Liên Xô Đ:F. Uslinốp, Tổng Tham mưu trưởng quân đội Liên Xô và các quan chức Cục chính trị. Tại sân bay, Brêgiơnép cũng có bài phát biểu. Ông nói:
Mục tiêu chủ yếu của cuộc gặp mặt thượng đỉnh Xô Mỹ ở Viên là tăng cường hoà hoãn, chung sống hoà bình giữa hai nước là con đường hợp tình hợp lý duy nhất trên thế giới, một thế giới đang trong bóng đen của một cuộc chiến tranh hạt nhân

Hôm đó, hai nhà lãnh đạo đã đến thăm xã giao tổng thống Áo, hội kiến với Thủ tướng Áo Brunô Kraiski tại sảnh Hoa Hồng, điện Hôpbua của Vương triều Hapsbua trước kia. Tối hôm đó, Ca tơ và Brêgiơnép cùng các trợ lý đã tổ chức hội đàm trù bị tại điện Hôpbua. Họ ngồi trên những chiếc ghế dựa phủ gấm đỏ tua bạc mà cách đây 18 năm Tổng thống Kennơđi và Thủ tướng Khơrútsốp đã từng uống trà và nước cam vừa xác định lịch trình cuộc gặp gỡ cấp cao trong ba ngày, bắt đầu từ ngày mai.

Tuần báo "Thời đại" đưa tin, Tổng thống Ca tơ khi rời khỏi cung điện tỏ ra phấn chấn vô cùng, vui vẻ vẫy tay chào mọi người.

Trong ba ngày sau đó, họ cùng các cố vấn chuyên môn đã tổ chức năm lần hội nghị toàn thể, ba lần hội đàm cá nhân và một lần làm lễ ký kết chính thức.

Ngày 16 tháng 6, tại phòng họp Đại sứ quán Mỹ, Ca tơ và Brêgiơnép tổ chức cuộc hội đàm thật sự lần thứ nhất, Ca tơ chủ trì hai buổi thảo luận và bữa ăn trưa. Ngày 17 tháng 6, Ca tơ dự lễ ở nhà thờ Hốpbua, sau khi xem xong tiết mục đọc thư của nhi đồng Viên liền đi thẳng tới Sứ quán Liên Xô dự cuộc họp. Hai vị nguyên thủ hai nước đã có cuộc gặp gỡ riêng, buổi chiều mới tổ chức hội nghị toàn thể.

Mặc dù Kremlin muốn thảo luận chủ yếu về vấn đề hạn chế vũ khí hạt nhân, nhưng trình tự hội nghị cũng chẳng có khác gì với các cuộc hội đàm Mỹ - Xô trước đây. Cũng bao gồm các vấn đề như trang bị vũ khí hạt nhân, cắt giảm cân bằng số quân đóng ở Châu Âu, mậu dịch, Trung Quốc, kể cả quan hệ Arập - Israen, vùng đất nóng bỏng có vùng Vịnh Iran trong đó v.v...

Trong kế hoạch cũ lại tăng thêm vấn đề tranh luận chủ yếu nữa: nhân quyền, đã dấn tới tranh cãi kịch liệt, nhưng vẫn chưa thảo luận được triệt để. Theo tin tức báo chí, Ca tơ nêu ra vấn đề nhân quyền khiến cho Brêgiơnép vô cùng tức giận. Ông chỉ ra, cho dù ông không phản đối thảo luận vấn đề này trên cơ sở ý thức hệ, nhưng ông không muốn gắn nó với quan hệ mậu dịch, hoặc gắn quan hệ mậu dịch với chính sách di dân của Liên Xô .

[SaoVang]

Hai bên tranh luận về vấn đề Trung Quốc

Vấn đề Trung Quốc là một trong những lĩnh vực nhạy cảm của cuộc thảo luận. Brêgiơnép công kích rằng Trung Quốc đã xâm phạm lãnh thổ một nước láng giềng như Việt Nam lại còn có mưu đồ gây ra một cuộc chiến tranh thế giới giữa phương Tây và phương Đông để mình sung sướng mà "ngồi trên núi xem các con hổ đánh nhau.".

Ngày cuối cùng của hội nghị, tại Đại sứ quán Mỹ đã diễn ra một cuộc họp kín, Brêgiơnép đã nói nhiều về vấn đề này. Ông đòi Ca tơ bảo đảm nước Mỹ không lợi dụng việc Bắc Kinh chống Kremli để làm tổn hại đến Liên Xô. Ông nhấn mạnh:

- Việc cải thiện quan hệ Trung - Mỹ "quyết không được làm tổn hại đến quan hệ Xô - Mỹ".

Khi Ca tơ tuyên bố, việc hòa hoãn với Bắc Kinh đều có lợi cho Mỹ, Liên Xô và toàn thế giới, thì Brêgiơnép khẳng định chẳng có điều gì hay đối với Liên Xô!

Hội nghị toàn thể lần thứ hai và lần thứ ba tập trung thảo luận vấn đề hạn chế vũ khí hạt nhân, đã đề cập đến nhiều vấn đề khác. So với Tổng thống Pho năm 1974, Ca tơ vận dụng lập trường tiến công mạnh hơn. Ông nói với nhà lãnh đạo Liên Xô:

- Chúng ta phải đạt được tiến triển ở mức độ cao nhất. Sai lầm trong việc đánh giá cũng như sai lầm trong việc lý giải sẽ dẫn đến thảm hoạ.

Còn trong hội nghị lần thứ nhất, Brêgiơnép đã đưa ra dự báo "nếu như chúng ta không thể có được thành công, thượng đế sẽ không tha thứ cho chúng ta.". Những vấn đề mà hai vị lãnh đạo đặc biệt tập trung thảo luận gồm có: Tên lửa đạn đạo, máy bay ném bom hạng nặng, cấm thử vũ khí hạt nhân toàn diện, phòng ngừa Mỹ dùng mật mã thu lượm tình báo khi Liên Xô thử nghiệm tên lửa, ngân sách quân sự, hệ thống vũ khí hạt nhân mới v.v...

Hiệp định năm 1972 cho phép mỗi bên sản xuất một loại tên lửa đạn đạo kiểu mới. Nước Mỹ đang chế tạo tên lửa đạn đạo vượt đại châu MX, nghiên cứu để biến nó thành đạn đạo tự động, mỗi tên lửa đạn đạo dùng tới mấy bệ phóng để đề phòng bất chợt bị đánh phá huỷ hoại. Phía Liên Xô phản đối việc một tên lửa đạn đạo dùng tới mấy bệ phóng, Ca tơ đáp lại rằng, dự thảo hiệp ước hiện có cho phép đạn đạo tự động MX dùng nhiều bệ phóng. Bất cứ hệ thống nào do Mỹ thiết kế đều được Liên Xô xem xét thực tế căn cứ vào những qui định của hiệp nghị song phương.

Hai bên còn nghiên cứu vấn đề thực hiện hiệp ước vũ khí hạt nhân như thế nào, trong trường hợp hiệp ước có hiệu lực tức khắc hay sau khi hai bên phê chuẩn mới có hiệu lực. Trong tình hình bình thường, hiệp ước trước khi được phê chuẩn không bị ràng buộc bởi pháp luật. Nhưng trước mắt nếu như Chính phủ hai bên đồng ý, họ có thể cùng chấp hành các điều khoả hiệp nghị trước khi Hiệp ước được phê chuẩn. Sau đó nếu như Chính phủ một bên nào vi phạm hoặc phủ nhận hiệp ước thì Chính phủ bên kia không còn chịu sự ràng buộc của hiệp ước.

Cuối cùng nhà lãnh đạo hai nước thảo luận từng bước hội đàm về từng điểm mấu chốt, mở đầu cho lần sau là hội đàm về cắt giảm vũ khí hạt nhân cùng vấn đề bố trí lực lượng hạt nhân trong tương lai, bao gồm những nước lớn có vũ khí hạt nhân khác.

Ca tơ rút ra một bản kiến nghị tổng hợp, tóm tắt quan điểm của ông về những vấn đề thảo luận về việc thông báo trước các cuộc thử nghiệm đạn đạo và diễn tập máy bay oanh tạc chiến lược; hạn chế vũ khí tầm trung và vũ khí hạt nhân khu vực khác; đình chỉ sản xuất mọi thứ đầu đạn hạt nhân và bệ phóng; không thử nghiệm tên lửa đạn đạo chống vệ tinh hoặc chống hệ thống vệ tinh; các nhà lãnh đạo quân sự định kỳ hiệp thương và các nhà lãnh đạo cấp cao nhất đi thăm lẫn nhau.

Bản kiến nghị rõ ràng này khiến cho phía Liên Xô hiểu ra rằng, thái độ của Ca tơ đối với việc cắt giảm số lượng lớn kho vũ khí hạt nhân của hai nước và cuối cùng xoá bỏ tất cả các thứ vũ khí hạt nhân là rất nghiêm túc.

[SaoVang]

LÃNH ĐẠO HAI NƯỚC RA THÔNG BÁO CHUNG

Ngày 18 tháng 6, tại vũ sảnh dát vàng trong cung Hôpbua treo đầy thảm quý, Ca tơ và Brêgiơnép đã ký Hiệp ước hạn chế vũ khí chiến lược giai đoạn hai. Ngày 14 tháng 6, các đại biểu đàm phán ở Giơnevơ đã bàn bạc xong chi tiết cuối cùng của bản Hiệp ước để ngày 15 chuẩn bị văn bản gửi tới Viên.

Khi Ca tơ và Brêgiơnép bắt đầu cuộc hội đàm ba ngày thì bản hiệp ước dùng cho lễ ký kết đã chuẩn bị xong xuôi. Các đại biểu đàm phán ở Giơnevơ đã chuẩn bí bốn văn bản hiệp ước dầy 78 trang, hai bản tiếng Anh, hai bản tiếng Nga. Theo nguyên tắc ngoại giao thì luân phiên ký vào văn bản, mỗi nước sẽ ký trước vào văn bản bằng tiếng nước mình, có thể ký vào chỗ mình lựa chọn. Ngược lại, đối phương cũng được hưởng quyền này trên văn bản bằng tiếng của họ. Như vậy mỗi nước có một văn bản khác nhau để ký kết nhưng không ai được hưởng quyền ký trước vào cả hai văn bản.

Brêgiơnép ngồi cạnh Ca tơ ký trước. Văn bản của Mỹ có bìa mầu xanh, văn bản của Liên Xô có bìa mầu đỏ. Có khoảng 200 quan khách cao cấp và 250 phóng viên tham dự lễ ký kết. Ca tơ sau này kể lại ký kết xong hai nhà lãnh đạo bắt tay nhau, "thật làm cho người ta kinh ngạc vì tôi nhận ra rằng chúng tôi đã theo tập quán của Liên Xô là ôm nhau nồng nhiệt, cùng hôn lên má nhau."

Hiệp ước hạn chế vũ khí chiến lược giai đoạn hai bao gồm các văn kiện: Hiệp định cơ bản có 19 điều. Nghị định có 42 điều, bị vong lục gồm 100 điều khoản phụ và thông cáo chung. Hiệp ước có hiệu lực đến cuối năm 1985.

Hiệp ước quy định hạn ngạch cao nhất cho các bệ phóng tên lửa mặt đất trên biển và máy bay oanh tạc hạng nặng của hai bên. Trong hạn ngạch đó lại quy định hạn ngạch cho đầu đạn hạt nhân và máy bay oanh tạc mang tên lửa đạn đạo tầm xa; hạn chế chặt chẽ số lượng đầu đạn của mỗi bệ phóng tên lửa và số lượng tên lửa trang bị trên máy bay oanh tạc; cho phép mỗi bên chỉ được bố trí một loại tên lửa vượt đại châu kiểu mới.

Hiệp ước còn giám sát một số thử nghiệm, cấm bố trí bệ phóng trên mặt biển và trên quỹ đạo trái đất, việc kiểm tra vũ khí hạt nhân. Điều khoản cuối cùng của Hiệp ước ghi rõ, chờ sau khi hiệp ước có hiệu lực, chính phủ hai nước sẽ tiến hành hội đàm soạn phụ thêm hiệp nghị về hạn chế và cắt giảm vũ khí hạt nhân.

Hiệp nghị chưa có sự hạn chế chặt chẽ đối với loại máy bay oanh tạc chống tên lửa của Liên Xô. Ngày 16 tháng 6, Hội nghị cấp cao xem xét thêm những việc này, phía Mỹ kiên trì đòi Liên Xô mỗi năm sản xuất loại máy bay này với số lượng không quá 30 chiếc, Brêgiơnép nói đại để sẽ bảo đảm chuyện này.

Khi kết thúc hội nghị, lãnh đạo hai nước ra thông cáo chung. Thông cáo bao gồm bốn phần: phần thứ nhất đề cập đến các mặt nói chung về quan hệ Xô - Mỹ, xác nhận ý nghĩa của hội nghị cấp cao, đồng ý trên nguyên tắc việc lãnh đạo hai nước tổ chức gặp mặt định kỳ, mở rộng hoạt động hiệp thương và giao lưu. Phần thứ hai nói tới vũ khí hạt nhân và vũ khí thông thường, biểu thị một sự cố gắng để có thêm hiệp định trong đó bao gồm cả cấm thử hạt nhân toàn diện. Phần thứ ba là những sự vụ quốc tế, chỉ nêu rõ việc trao đổi quan điểm của hai bên đối với vấn đề Châu Phi, Châu Á và Trung Đông. Phần cuối cùng đề cập đến nhiệm vụ của hai bên, hai bên bảo đảm tiếp tục giữ gìn và mở rộng hợp tác nhưng chưa nói tới hiệp ước mậu dịch toàn diện và quy chế tối huệ quốc.

[SaoVang]

Ca tơ "cảm thấy hài lòng” đối với cuộc gặp gỡ

Hội nghị cấp cao lần này được miêu tả là một hội nghị mang tính sự vụ bình thường, trước sau giữ được bầu không khí nhẹ nhàng. Tuy đôi lúc cũng xuất hiện cách nhìn hoàn toàn khác nhau nhưng không có "mùi vị thuốc súng”.

Có thể nói, hội nghị không có đối kháng, cũng chẳng có gì đáng ca ngợi. Cho dù hội nghị tạm thời tăng cường được không khí hoà hoãn nhưng cũng chưa có thể đạt được hiệp nghị gì khác trong quan hệ Xô - Mỹ.

Ngoài việc thông qua bốn dự thảo hiệp nghị mà Chính phủ Ca tơ đề xuất trước hội nghị, cuộc gặp gỡ này cũng chưa ký kết thêm được một hiệp định kỹ thuật nào khác.

Ba trong bốn hiệp định đề cập đến việc xây dựng một sứ quán càng to đẹp hơn ở thủ đô hai nước, đặc quyền và miễn trừ của quan chức ngoại giao cùng gia đình, bảo đảm vận chuyến hàng hoá bằng đường biển. Thứ tư là hiệp định cùng chung hưởng tin tức trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật, thay thế cho hiệp định năm 1972 về vấn đề này.

Có thể thấy rằng, ngoài việc ký kết Hiệp ước hạn chế vũ khí chiến lược giai đoạn hai và cam kết tiếp tục hội đàm cùng tổ chức hội nghị cấp cao ra, hội nghị này trên thực tế về mặt xúc tiến hoà hoãn hầu như chưa có sự tiến triển nào. Trong bảy năm, từ hội nghị Mátxcơva 1972 đến hội nghị Viên, Mỹ - Xô cùng ký kết khoảng 45 hiệp ước và hiệp định, còn trong nhiệm kỳ đầu của tổng thống Rigân chỉ ký kết được 8 hiệp định kỹ thuật. Điều đó nói lên rằng tiến trình hoà hoãn đã suy yếu.

Trong hồi ký, Ca tơ đã thuật lại chính sách hạt nhân của mình, ông hy vọng cuối cùng sẽ xoá bỏ được vũ khí hạt nhân. Điều này làm cho người ta nhớ lại kiến nghị của Tơruman năm 1945 đề xuất nào là cấm toàn diện vũ khí hạt nhân, nào là thông qua Liên Hợp Quốc thành lập một tổ chức quốc tế để giám sát. Kết quả là đã bị Liên Xô từ chối.

Ca tơ cho rằng có thể dễ dàng thực hiện mục tiêu này nên khẩn thiết đòi hỏi đạt được một "hiệp nghị thứ hai trước", hiệp nghị này yêu cầu hai bên duy trì "lực lượng hạt nhân quy mô nhỏ, cân bằng, không dễ bị công kích, giới hạn những tàu ngầm đậu trong cảng an toàn, phải giới hạn các tên lửa đạn đạn đạo bố trí trên các bệ phóng; như vậy kẻ tấn công ngoài việc dốc toàn bộ kho vũ khí hạt nhân ra thì không thể huỷ diệt được đối phương”. Ông cho rằng những thứ vũ khí này "chỉ có thể dùng để ngăn chặn chiến tranh chứ không thể dùng để mở cuộc tiến công trước nhằm răn đe chế ngự người".

[SaoVang]

Ca tơ còn kể lại ba giai đoạn để đạt được mục tiêu này: Theo quy định của Hiệp ước lập tức thi hành hạn chế vũ khí chiến lược giai đoạn hai; trong năm năm Hiệp ước có hiệu lực, quy định mỗi năm cắt giảm 5 % hạn ngạch; trong lần hội đàm giai đoạn sau, bảo đảm lượng vũ khí hạt nhân giảm xuống còn 50%. Những quy định này cũng áp dụng đối với vũ khí hạt nhân tầm gần ở Châu Âu.

Hiệp ước ký kết ở Viên với dung lượng của nó chẳng qua mới là bước thứ nhất - mặc dù là bước quan trọng, nó chỉ là màn giáo đầu chuẩn bị cho mục tiêu thứ hai mà thôi.

Trong hội nghị cấp cao, nhà lãnh đạo hai nước đã trao đổi quan điểm về một số vấn đề. Theo cách nói của Catơ là chứng tỏ với thế giới "hai nước lớn có thể cùng nỗ lực vì hoà bình". Hội nghị tỏ rõ, cho dù Liên Xô đang chơi canh bạc, cho dù quan hệ Mỹ - Trung đã xuất hiện cục diện mới vào giữa năm 1979, xu thế hoà hoãn giữa phương Đông phương Tây vẫn có sức sống. Đối với Kremli mà nói, hội nghị một lần nữa xác nhận địa vị bình đẳng của Liên Xô bất luận là trên ý nghĩa tượng trưng hay là trên ý nghĩa thực tế.

Về mặt giám sát các cuộc thử nghiệm hạt nhân và số lượng sản xuất máy bay ném bom hạng nặng của Liên Xô, nước Mỹ đã nhận được một số nhượng bộ từ phía Liên Xô. Sau hội nghị không có cổ xuý gì cho "tinh thần Viên” cả; trên thực tế từ này chưa từng xuất hiện.

Phần lớn các điều khoản trong Hiệp ước giai đoạn hai đã từng đạt được từ trước hội nghị vì không kỳ vọng vào hội nghí này có thể thay đổi những chính sách cơ bản của hai bên.

Khi rời Viên, Ca tơ có phần thất vọng vì hội nghị chưa có thể đạt được nhiều kết quả, nhưng đều làm cho ông vui vẻ là ông biết được Chính phủ hai nước đều muốn tránh cuộc chiến tranh giữa hai nước. Theo cách nói của tuần báo "Thời đại” là "mỗi lần hội nghị cấp cao đều là một sự kiện trọng đại" thì hội đàm Ca tơ - Brêgiơnép lần này cũng không phải là ngoại lệ. Nó đã kết thúc trọn vẹn cuộc hội đàm dai dẳng kéo dài đến bảy năm.

Ca tơ nói trên máy bay trên đường về nước, ông "cảm thấy hài lòng” về cuộc gặp gỡ ở Viên. Nhưng dư luận Mỹ thì cho rằng tình hình Trung Đông, Châu Phi và Nam Á sẽ làm cho quan hệ giữa hai nước Mỹ - Xô lại nhanh chóng rơi vào trạng thái căng thẳng.

[SaoVang]

II. "NỮ THẦN BÁO THÙ” HÀNH ĐỘNG

Tiểu quốc Lựu Đạn - Mưa gió dập vùi

Grênađa là một phần của vùng Caribê, nằm ở đầu cực nam quần đảo ngói trên biển Caribê, gồm đảo chính Grênađa và một số đảo nhỏ họp thành. Trên đảo chính có nhiều núi đồi, sông ngòi kể có hàng trăm, lại có hồ do miệng núi lửa tạo thành. Tiểu quốc Lựu Đạn này (Năm 1498 Cristốp Côlông trên đường thám hiểm đã đến đây và lấy tên thành phố Grênađa ở miền nam Tây Ban Nha để đặt tên cho đảo này. Grênađa trong tiếng Tây Ban Nha - Granada, tiếng Pháp - Grenade có nghĩa là quả "thạch lựu”, còn có ý nghĩa là "quả lựu đạn” nữa. - ND) có diện tích 344 kilômét vuông, dân số hơn 10 vạn người, phong cảnh tươi đẹp, khí hậu rất thích hợp với con người.

Năm 1967, Grênađa giành được địa vị nước tự trị. Ngày 7 tháng 2 năm 1974, tuyên bố độc lập sớm nhất trong cộng đồng ở khu vực này, trở thành nước tự trị trong khối liên hiệp Anh.

Năm 1972, Môris Bi sốp lãnh đạo thành lập "Phong trào tân bảo thạch" chủ trương thành lập nhà nước "nhân dân tham chính”. "Phong trào tân bảo thạch” có ảnh hưởng rất lớn trong lớp trí thức thanh niên, đối ngoại, có liên hệ mật thiết với Cuba.

Từ những năm 70 trở đi, cục diện chính trị trên đảo quốc Lựu Đạn này luôn sôi động. Bãi công, thị uy, tuần hành, xung đột, náo loạn, liên tiếp xảy ra không ngừng, đất nước lâm vào cảnh tai ương. Sau khi độc lập, tình hình dần dần hoà hoãn, nhưng mâu thuẫn vẫn sâu sắc. Lực lượng phe chống đối mà cốt cán là "Phong trào tân bảo thạch" tiếp tục công kích mãnh liệt ở trong nước và ngoài nước đối với Chính phủ Airichs Sanli đã xâm phạm nhân quyền và duy trì nền thống trị áp bức nặng nề.

Trong cuộc bầu cử năm 1976, Phong trào này cùng với hai đảng đối lập đã lập ra Liên minh nhân dân, đưa ra cương lĩnh chính trị là bảo đảm ổn định vật giá, tăng mạnh sản xuất, tạo ra càng nhiều cơ hội tìm kiếm việc làm. Ngày 13 tháng 3 năm 1979 trong dịp Airichs Sanli đi thăm Niu Oóc, người lãnh đạo "Phong trào Tân bảo thạch" Môris Bi sốp đã làm cuộc đảo chính, lật đổ Chính phủ Airichs Sanli và ngày 25 tháng 3 thành lập Chính phủ mới, giành quyền cai trị đất nước.

Bi sốp đã thiết lập quan hệ mật thiết với Cuba, Liên Xô tháng 1 năm 1980, Grênada và Cuba đã bỏ phiếu chống lại quyết nghị của Liên Hợp Quốc chỉ trích Liên Xô xâm lược Apganistan. Năm 1980, cố vấn quân sự Cuba và mấy trăm công nhân xây dựng Cuba đã sửa chữa và xây dựng mới một sân bay du lịch ở Grênađa. Ngày 27 tháng 10 năm 1980, Bộ trưởng quốc phòng Grênađa và Liên Xô đã ký kết tại Havana thủ đô Cuba, một hiệp nghị viện trợ vũ khí quân sự chủ yếu: Một hiệp nghị khác được ký kết vào ngày 27 tháng 6 năm 1982. Sau đó, Grênađa còn ký hiệp nghị buôn bán với Liên Xô, Bulgari, Tiệp Khắc và Cộng hoà Dân chủ Đức.

Người Mỹ cảm thấy không yên tâm trước việc Grênađa ngày một thân cận với Liên Xô. Người Mỹ thường nhận vai trò "sen đầm quốc tế”, nhúng tay vào công việc của nước khác trên phạm vi toàn cầu, ngang nhiên can thiệp, lấy lợi ích của mình và nguyên tắc giá trị của mình làm tiêu chuẩn để đánh giá nước khác. Tất nhiên họ không thể chấp nhận được Grênađa dưới mắt mình, lại không tuân theo chiếc còi chỉ huy của mình. .

Người Mỹ lo lắng, tìm cơ hội để thay đổi nền cai trị ở Grênađa. Tháng 10 năm 1983, Grênađa nổ ra cuộc đảo chính lật đổ Thủ tướng đương nhiệm Bi sốp. Đảo quốc nhỏ bé lại bị mưa gió dập vùi, lòng người lo sợ.

[SaoVang]

Tại Grênađa, Bi sốp phải đối mặt với sự thách thức chính trị của Phó thủ tướng Cô tơ. Cô tơ là người lãnh đạo cấp tiến của "Phong trào Tân bảo thạch", được coi là "nhà lý luận mác - xít" kiên trì đường lối cứng rắn. Ông ta tìm cách làm suy yếu quyền lực của Bi sốp trong Uỷ ban trung ương, tố cáo Bi sốp không tiến hành cải tạo xã hội chủ nghĩa nền kinh tế nước nhà, không củng cố cách mạng lại còn sử dụng thủ đoạn chuyên quyền độc đoán. Suốt mùa hè năm 1983, Uỷ ban trung ương "Phong trào Tân bảo thạch" chỉ tranh luận về vấn đề này. Ngày 27 tháng 9, Bi sốp rời Grênađa, có ý đồ nắm chắc quyền lãnh đạo "Phong trào Tân bảo thạch". Nhưng ngày 12 tháng 10, Uỷ ban trung ương thông qua nghị quyết quản thúc Bi sốp. Ngày 14 tháng 10, Bi sốp bị khai trừ khỏi Đảng.

Nhưng Cô tơ không thể khống chế tình thế, những người ủng hộ Bi sốp đã cấp tốc hành động, tổ chức biểu tình phản đối, yêu cầu khôi phục vai trò Thủ tướng của Bi sốp, trừng trị nghiêm khắc những người làm đảo chính. Sáng sớm ngày 19 tháng 10, mấy ngàn quần chúng tụ tập tại thành phố Xanh Gióoc (thành phố lớn nhất, thủ đô của Grênađa). Đám đông quần chúng đã băng qua trái núi nhỏ đi tới dinh Thủ tướng, cùng hô lớn "chúng tôi cần Môri Bi sốp?" " không có Bi sốp, không có cách mạng?" Lính bảo vệ dinh thủ tướng nổ súng nhưng rõ ràng là có do dự, không quyết.

Đám đông đẩy lùi một xe thiết giáp, theo cửa sau tràn vào dinh, phát hiện thấy Bi sốp và phu nhân Giắcơlin Cơlip bị trói ở trên giường. Vì bị giam cầm và tinh thần rối loạn nên Bi sốp thân hình ốm yếu tiều tuỵ vô cùng. Đám người rất xúc động liền đem một chiếc xe ô tô loại nhỏ đến đưa Bi sốp và Cơlip đi. Đám đông người tụ tập ở quảng trường trung tâm chờ đợi sự xuất hiện của Bi sốp, nhưng chiếc xe con lại chạy tới căn cứ Rô be ở ngoài cảng. Qua một trận hỗn chiến ngắn ngủi, đội quân bảo vệ bị đánh lui. Bi sốp tiến vào Phòng tác chiến ở một căn lều.

Xế trưa, ba chiến hạm loại BTR- 60 do Chính phủ cách mạng chỉ huy, xuất hiện ở căn cứ Phrêđêrich phía đông thành phố Xanh Gióoc. Khi vừa tiến đến gần căn cứ Rô be liền dùng súng hạng nặng và tên lửa RPG 7 bắn vào. Vestơ Lô, nhà lãnh đạo Công hội bị chết trước doanh trại. Trong cuộc chiến với những người ủng hộ Bi sốp ít nhất cũng có 4 binh sĩ bị chết. Nhiều người bị bắn chết hoặc bị thương trong khi rút chạy.

Bi sốp phải thét lên:

- Trời ơi! Bọn chúng ngang nhiên nổ súng vào quần chúng nhân dân.

Đám lính ngừng bắn, ra lệnh cho Bi sốp và những người đi theo phải ra khỏi doanh trại. Khi họ ra ngoài, bọn lính lại buộc một số người quay trở lại doanh trại trong đó có Môrit Bí sốp. Chúng đã dùng vũ khí tự động để hành quyết họ trong doanh trại.

Phái cấp tiến đứng đầu là Cô tơ đã giết chết Bi sốp, vì Bi sốp là người đức cao vọng trọng, đe doạ thế lực của chúng. Ngày hôm sau, Cục chính trị bộ đội vũ trang. tuyên bố cuộc đấu tranh dẹp bỏ "phần tử phản cách mạng", "kẻ phản bội nhân dân", " phần tử cơ hội chống chủ nghĩa xã hội" đã giành được thắng lợi quyết định.

Trên thực tế, cuộc tranh chấp bè phái vẫn tiếp tục dưới mọi hình thức, Chiều tối ngày 19 tháng 10, tư lệnh vũ trang Grênađa là Khơđecsân Ôđin ra lệnh giới nghiêm 24 giờ, ai không tuân thủ lệnh giới nghiêm sẽ bị bắn. Tình hình Grênađa vẫn căng thẳng.