Thưa các bác:
Duyệt theo quá trình phát triển lịch sử và xã hội của xứ ta thì sự trao đổi và gần gủi của các nền văn hoá trong vùng, bao gồm một số ảnh hưởng văn hoá của người Khmer cùng văn hoá người Việt đã là điều "tất nhiên". Trong các cây viết về văn hoá, có lẽ ông Sơn Nam là một trong những văn sĩ viết về văn hoá Nam Bộ bao gồm văn hoá của người Khmer ở miền Tây có lẽ rõ ràng và gần gũi nhất.
Riêng đối với Bí Bếp, tôi chỉ gần gủi và tìm hiểu về văn hoá của người Khmer chỉ qua quá trình làm việc cùng họ ở Mỹ và một số trại tị nạn ở ĐNA từ đầu thập niên 1980's cho đến sau nầy. Qua chương trình định cư người tị nạn Đông Dương ở Mỹ, nổ lực trợ giúp người tị nạn trong khoản thời gian đó (đa số là người Việt và số người tị nạn Khmer, Hmong, và Lào cũng khá đáng kể), một số hội Tương Thân người Đông Dương đã được thiết lập ở một số tiểu bang tại Mỹ để cùng đáp ứng & giải quyết những nhu cầu liên quan đến người tị nạn. Qua những kinh nghiệm làm việc cùng một số người Lào, người Khmer, v.v. tôi mới chú ý hơn đến văn hoá & nếp sống của người Khmer, cũng như một số khía cạnh tế nhị khi nghe họ gọi người mình bằng một danh từ không mấy thân thiện đó là chữ "Yuồn".

Thoáng đầu, tôi chỉ thấy là lạ, sau vài lần đến viếng một số nhà riêng của người Khmer (tôi tránh gọi từ "Miên" vì họ có vẻ không thích vậy, cũng như tôi dùng từ người Hoa để gọi người "Tàu" vậy), một số người Khmer thể hiện thái độ chống bán, không thích, ngay cả ghét ra mặt khi tôi được người thân của họ mời đến nhà. Ở Mỹ, sau khi cuốn phim "The Killing Fields" được trình chiếu, một số chương trình tị nạn đã dùng cơ hội chú ý từ dư luận của người Mỹ để chiêu mộ các nhà bảo trợ cho người tị nạn Đông Dương. Trong khoảng thời gian sau đó, tôi cũng có cơ hội làm việc chung với ông Dith Pran (người tuỳ viên báo chí chính thức mà phim Killing Fields diễn lại) và diễn viên Haing S. Ngor sau đó; theo nhận xét thì ông Dith Pran có vẻ gần gủi với người mình hơn trong lúc Haing S. Ngor lại có thái độ "chống người Việt". Sau đó tôi đã về làm việc cho UNHCR ở Phi, Mã Lai, và Thái Lan nên càng cần chú ý đến những sự kiện người tị nạn Đông Dương nhiều hơn nữa.
Dựa theo một số nhận định theo thể "sách vở" thì người Khmer có vẻ gần gủi với văn hoá của người Thái hơn nếu so sánh quan hệ cùng người Việt mặc dù nước Campuchia, Việt Nam, và Lào cùng nằm chung khối "Đông Dương" và chia sẻ lắm "khó khăn" về chiến tranh suốt bao năm qua. Một số "chuyên gia" cho rằng, người Khmer gần với người Thái hơn, phần chính do nền tảng văn hoá của họ cũng dựa theo sự ảnh hưởng của Ấn Độ trong lúc Việt Nam lại chịu ảnh hưởng tam giáo (Khổng, Lão, Phật) như người Hoa. Ý nghĩa sâu sắc hơn về một số khác biệt về quan niệm sống cũng như đạo đức giữa hai nền tảng Ấn vs Hoa có lẽ một số chúng ta cũng có những khái niệm khác nhau nữa, thong thả chúng ta sẽ có dịp chia sẻ, trao đổi, và học hỏi cùng nhau.
Dĩ nhiên, về khía cạnh lịch sử người Khmer rất hãnh diện với nền văn hoá dân tộc của họ. Đế quốc Khmer trong thời cực thịnh đã có lúc bao phủ từ miền nam xứ ta sang tận hai tỉnh đầu của Mã Lai, kéo lên toàn xứ Thái & Miến Điện hiện giờ và giáp ranh với tỉnh Vân Nam của TQ. Tiêu biểu nhất cho nền văn hoá của họ là sự phát triển của khu đền Đế Thiên & Đế Thích vào đầu thế kỷ thứ 11 mà một số chuyên gia ước tính có thể là một trung tâm văn hoá & Phật giáo đã có ít nhất 500,000 dân sinh hoạt ở đó (là một thành phố phát triển và lớn nhất thế giới, lớn hơn cả London hoặc Paris đương thời).
Qua thăng trầm của xã hội, đế quốc Khmer cũng bị suy thoái từ nhiều mặt; sau khi vương quốc Đại Lý bị quân Mông đánh bại, một số quân của họ đã chạy về phía nam, thiết lập vương triều mới (vương quốc Lana) và cũng thực hiện cuộc "nam tiến" và cùng một số lí do khác, vương quốc Khmer đã co dần và cũng chịu ảnh hưởng không ít từ người Việt sau khi chúa Nguyễn đã thành công trong việc sát nhập lãnh thổ "Thuỷ Chân Lạp" từ thế kỷ thứ 18. Chuyện người Khmer không gọi người mình là người Việt mà có lúc mình nghe họ gọi mình là "Yuồn", tôi cũng có hỏi ý nghĩa của chữ nầy, đa số người Khmer họ giải thích là từ Yuồn không có ý tiêu cực tuy nhiên so với thái độ của đa số thì từ "Yuồn" có vẻ gần với từ "Yuanvana" từ gốc tiếng "Phạn" có nghĩa là man di, mọi rợ. Thoáng đầu, tôi lấy làm ngạc nhiên vì trước giờ mình gọi họ là người Miên (cũng là một sự sai lầm vì tộc người Miên, là một sắc dân thiểu số ở bên Campuchia & Lào, rất khác với người Khmer), cũng với hàm ý không mấy được lịch sự.
Trở về cùng một số khía cạnh tiêu cực ở nhận xét và phản ứng từ một số người Khmer đối với người Việt thì có lẽ nó đã khá sâu đậm từ thửa chúa Nguyễn gửi quan quân sang đó để "giám sát" họ mà theo một tác giả người Khmer họ đã kể lại như sau:
Trong giai đoạn 1813-1815, người Việt đ. phạm vào việc tàn sát bỉ ổi mà người Khmer nào cũng biết qua cụm từ ‘Prayat Kompup Te Ong’. Họ áp dụng cách tra tấn dã man nhất, theo đó người Khmer bị chôn sống tới cổ, đầu họ bị dùng để kê nồi đun nước cho các ông chủ người Việt. Khi các nạn nhân bị phỏng và đau đớn, đầu họ ngọ ngoạy. Lúc ấy những người Việt đang tra tấn họ nói đùa với nhau, ‘Cẩn thận nào, đừng làm đổ nước trà của ông chủ’.
Đây chỉ là một trong những chuyện khá xấu họ kể về người mình từ thời chúa Nguyễn (họ sợ người mình sợ đầu, kéo tóc để chặt, hoặc dùng sọ người Khmer để làm lò nấu ăn, v.v.); bao chuyện xấu họ đã kể và kéo dài cho đến thời lính Việt sang đánh quân Khmer Đỏ mà mẫu chuyện chẳng thay đổi cho mấy từ suốt hai thế kỷ qua. Rất tiếc rằng đây là một trong những chuyện tôi chỉ kể lại mà một số thành viên đã hiểu khác đi rằng tôi đã có ý bôi xấu CCB người mình, v.v.
Riêng phần người Việt kéo sang sống ở Campuchia thì đối với người Khmer, trước kia họ đã gọi người Chăm là Yuồn rồi (từ thế kỷ thứ 11 lận, thời vua Suryavarman của họ); trong mấy thế kỷ "nam tiến" đã có lắm người Chăm kéo sang bển để "tị nạn"; con số người Chăm sống ở bển khá nhiều (cỡ 500,000 người); đến thời Pháp thuộc thì người mình đa số kéo sang Campuchia & Lào để làm "thầy thông, thầy phán" cho các tầng lớp hành chánh ở các nơi; riêng ở Campuchia vào thời đầu thế kỷ 20, miền bắc đã có gần 100,000 người sang bên đó làm việc cho các đồn điền cao su do người Pháp làm chủ; còn quá thời phát triển ở miền nam thì đã có bao lớp người mình kéo sang Campuchia để kiếm sống và làm đủ mọi nghề từ đánh cá cho đến thợ nề, thợ mộc, cắt tóc, và ngay cả "mưu sinh bằng vốn tự có". Tóm tắc hiện nay có lẽ có khoảng 1/10 dân Campuchia mang gốc Việt Nam chứ không ít hơn đâu hén.

Trở về cùng tiêu điểm mà thỉnh thoảng Bí Bếp có trao đổi cùng một số CCB về thảm trạng diệt chủng ở Campuchia do tập đoàn Khmer Đỏ gây ra; mặc dù đây là một sự kiện lịch sử tương đối mới, bao báo cáo chính thức do một số "chuyên gia" biên soạn và đã phổ biến nhưng so với kinh nghiệm mà tôi lượm lặt từ một số CCBk, những gì xảy ra bên Campuchia, mục đích hoặc lý giải cho hành động của tập đoàn Khmer Đỏ, thật sự còn quá nhiều điều "bất đồng".
Riêng tôi, sự tìm hiểu về thảm trạng ở Campuchia mà lắm CCB ở đây đã có kinh nghiệm trực tiếp tôi không còn đặt hoặc đổ thừa vì chính kiến nầy kia để qui trách bất kỳ ai; chuyện đã rồi là một sự kiện quá kinh hoàng sau khi quân Khmer Đỏ nắm quyền chỉ non 3 năm mà họ đã giết hại từ 1/4 cho đến 1/3 tổng số dân của họ (trong số hơn 2 triệu người đã bị chết cũng có lắm nạn nhân là người Việt, người Hoa, v.v.) Mặc dù số người bị quân Khmer Đỏ giết chính thức khoảng vài trăm ngàn tuy nhiên con số người bị chết vị thiếu ăn, bệnh tật ở các "công xã" có thể đã hơn gấp 10 lần con số đó (chính thức thì chỉ có ... trời biết).
Có lẽ lắm chúng ta đều biết tập đoàn lãnh đạo của Khmer Đỏ từ Pol Pot (Salor Sar), cho đến Khieu Samphan, Ieng Sary, Nuoun Chea, v.v. hầu hết là thành phần "có học" chứ nào phải tầng lớp "dân ngu cu đen" gì. Có lúc tôi đã phản ảnh rằng, nhóm lãnh đạo của Khmer Đỏ có lẽ họ quá tự kiêu, họ muốn đạt đến "đỉnh" của chủ nghĩa "Mác Lê" trước cả những "thần tượng" của họ như Stalin, Mao, v.v. để khôi phục lại ý thức "vĩ đại" của dân tộc họ, trên cả Việt Nam, Trung Quốc, Nga, hoặc bao nước nằm trong khối XHCN khác nên họ đã không ngần ngại áp dụng chính sách "làm sạch, rửa sạch" bao giai cấp khác để thiết lập chỉ một giai cấp vô sản chuyên chính của riêng họ. Nếu tập đoàn lãnh đạo của Khmer Đỏ chỉ thể hiện sự chuyên chế, giành quyền, thanh trừng nội bộ, tham ô, bè đảng, v.v. thì nó đã khác nhưng với hậu quả kinh hoàng và ác nghiệt mà tập đoàn họ đã gây nên thì khó có bấy kỳ ai bình thường có thể "lý giải" được.
Trở về cùng một số định kiến hoặc "khoảng cách" mà kinh nghiệm của Bí Bếp có cùng người Khmer, mặc dù đa số thành phần người Khmer tôi có "qua lại" với tuy là thành phần "có học" nhưng họ luôn có vẻ e dè, tự ti lẫn tự cao (một cách khó hiểu). Tôi hiếm khi gặp được người Khmer khách quan hoặc thân thiện. Đã khá lâu tôi vẫn hỏi họ "
Nếu lính Việt Nam can thiệp sang Campuchia trễ hơn chút, thí dụ như chừng 6 tháng hoặc 1 năm sau, thì tình hình và hậu quả của họ sẽ ra sao?", mãi đến nay tôi chỉ nhận được bao sự "ậm ờ, ậm ạch", chứ chưa có sự trả lời hoặc trả vốn nào có thể gọi là "thuyết phục" cả.
Sẵn dịp lạm bàn thêm về một số xích mích và đã dẫn đến sự thảm sát (nạn cáp Yuồn) đã không những xảy ra từ thời Khmer Đỏ mà bao cơn loạn lạc ở miền Tây, ở Campuchia, và gần hơn thời 1970 quân Lon Nol cũng đã để bạo lực xảy ra và bao người Việt sống ở những khu vực pha trộn người Việt lẫn người Khmer từ thửa "chạng vạng" nữa và dĩ nhiên sau mỗi bận như vậy, nhất là những bận quân Việt "can thiệp" thì "ác báo" lại gặp "oan gia" và bao định kiến lại kéo dài.
Tóm lược thì xã hội hoặc dân tộc nào cũng có người tốt kẻ xấu; đối với tôi thì đa số người Khmer khá chơn chất và tốt bụng; còn thành phần cực đoan của họ (cả trái lẫn phải) cũng chẳng thua ai. Xứ ta và dân tộc ta khoảng mấy thế kỷ trở lại đây đã có thế "trên" nên sự lo sợ của dân & nước họ giống như nước Chiêm Thành có thể vẫn luôn là một định kiến mà họ khó lơ là được. Tôi chỉ mong nền tảng hoà bình, pháp luật ở Việt Nam cũng như bên Campuchia sẽ được thiết lập và bao sắc dân sẽ được bảo vệ bởi chính phủ đơn thuần qua bao sự trao đổi giữa văn hoá & lịch sử của hai nước và hai dân tộc, người Khmer ở miền nam và người Việt định cư ở Campuchia đã là những thành phần "mọc rễ" của hai xứ rồi còn gì. Tôi cũng mong thảm trạng "diệt chủng" hoặc "cáp Yuồn" sẽ không còn xảy ra ở bất kỳ nơi nào nữa; hi vọng chúng ta sẽ cùng học hỏi được từ những biến cố "lịch sử" đã qua.