Tàu ngầm - Chiến hạm của Liên Xô và Nga (phần 2)

[daibangden]

Tàu ngầm được trang bị tổ hợp đạo hàng mới “Simfonia”, hệ thống điều khiển thông tin chiến đấu “Omnibus”, đài thủy âm dò mìn MG-519 “Arfa”, đài đo tiếng dội MG-518 “Sever”, tổ hợp ra đa định vị MRKP-58 “Buran”, tổ hợp truyền hình MTK-100. Trên thành tàu có tổ hợp thông tin liên lạc vô tuyến “Molnia-L1” với hệ thống thông tin liên lạc vệ tinh “Tsunami”. Tổ hợp thủy âm kỹ thuật số “Skat-KS”, tích phân 4 đài định vị thủy âm, có khả năng đảm bảo đồng thời sự quan sát khoảng 10 – 12 mục tiêu dưới nước.

Các khí tài đóng mở được bố trí trong hàng rào ngăn cách mui tàu, gồm có kính viễn vọng “Kutum” và “Lebed-21” (chỉ huy và đa năng), ăng ten đài “Saliut”, tổ hợp ta đa định vị “Buran”, ăng ten vô tuyến của hệ thống thông tin liên lạc và đạo hàng, đài tìm phương “Zona”.

Tàu được trang bị hai ăng ten dạng phao hiêu, cho phép tiếp nhận sự phát thanh vô tuyến, chỉ thị mục tiêu và các tín hiệu dẫn đường vệ tinh khi nằm ở độ sâu lớn (150 mét) hoặc dưới lớp băng.

Tổ hợp tên lửa D-19 gồm có 20 tên lửa đạn đạo liên lục địa ba tầng với các đầu đạn R-39 tách rời (RSM-52, tên gọi phương Tây – SS-N-20 “Sturgeon”). Việc khởi động toàn bộ cơ số đạn được thực hiện bằng hai loạt phóng, với tốc độ phóng tối thiểu giữa các lần phóng. Các tên lửa có thể được khởi động từ độ sâu 55mm (không có những sự hạn chế về các điều kiện thời tiết trên biển), đòng thời từ vị trí trên mặt nước.

[daibangden]

Tên lửa đạn đạo liên lục địa ba tầng R-39 (chiều dài 16 mét, đường kính thân 2,4 mét, khối lượng khởi động 90,1 tấn) mang 10 đầu đạn con tự dẫn đường công suất mỗi đầu đạn 100kt. Sự dẫn đường của chúng được thực hiện qua hệ thống dẫn đường quán tính với sự hiệu chỉnh hình sao hoàn toàn (đảm bảo sao số vòng dưới 500 mét). Tầm bắn xa tối đa của R-39 trên 10 000km, xa hơn tầm bắn của tên lửa “Trident” S-4 (Mỹ - 7400km) và gần với tầm xa của “Trident” D-5 (11 000km). Để giảm thiểu kích thước của tên lửa, các động cơ tầng thứ hai và thứ ba có các mũ vòi phun đóng mở được.

Đối với tổ hợp D-19, đã chế tạo hệ thống khởi động căn bản với sự bố trí thực tế toàn bộ các phần tử phóng trên chính tên lửa. Trong hầm, tên lửa đạn đạo tàu ngầm R-39 nằm ở trạng thái treo, tỳ vào hệ thống khởi động tên lửa giảm chấn đặc biệt (ARSS) trên vòng tròn tựa, bố trí ở bộ phận trên hầm. Sự khởi động được thực hiện từ hầm “khô” với sự hỗ trợ từ bộ phận tích lũy thuốc súng của áp suất (PAD). Tới thời điểm khởi động, các thuốc súng khởi động đặc biệt được bố trí vòng quanh tên lửa thành hang khí, giảm một cách đáng kể tải trọng thủy động lực trên vị trí hoạt động dưới nước. Sau khi rời khỏi mặt nước, hệ thống khởi động tên lửa giảm chấn đặc biệt được tách khỏi tên lửa với sự hỗ trợ của động cơ đặc biết và được kéo về khoảng cách an toàn đối với tàu ngầm.

Trang bị bổ sung của tàu ngầm nguyên tử tên lửa đạn đạo Đề án 941 gồm có 6 thiết bị ngư lôi 533mm với khí tài nạp đạn nhanh, có khả năng tiếp nhận trên thực tế toàn bộ các kiểu ngư lôi hiện đại và ngư lôi – tên lửa cùng kích thước (cơ số đạn: 22 ngư lôi USET-80, đồng thời các ngư lôi phản lực “Shkval”). Thay cho bộ phận trang bị ngư lôi – tên lửa, trên thành tàu có thể tiếp nhận mìn. Để tự vệ, tàu ngầm khi ở vị trí dưới mặt nước khỏi các máy bay tần thấp và trực thăng có 8 tổ hợp tên lửa phòng không “Igla” (“Igla-1”).

[daibangden]

Biến thể

Sự tăng cường mối đe dọa từ phía các khí tài phòng không đã được dự báo trước của những đối thủ tiềm năng yêu cầu tăng cường khả năng sống còn của các tên lửa Liên Xô trong quá trình bay của chúng. Tương ứng với một trong số các kịch bản được dự báo trước, đối phương có thể tiến hành “làm mù” các máy cảm biến dẫn đường hình sao quang học của tên lửa đạn đạo khi có sự hỗ trợ của các vụ nổ hạt nhân trong vũ trụ. Để đáp lại việc này, cuối năm 1984, dưới sự chỉ đạo của V.P.Makeev, N.A.Semixatov (hệ thống điều khiển tên lửa), V.P.Arefiev (các khí tài chỉ huy) và V.S.Kuzmin (hệ thống hiệu chỉnh hình sao) đã bắt đầu các công việc chế tạo thiết bị hiệu chỉnh hình sao bền vững cho các tên lửa đạn đạo tàu ngầm, có khả năng khôi phục lại khả năng hoạt động của mình sau vài giây.

Phiên bản hiện đại hóa R-39, theo các tính năng cơ bản của nó không thua kém tên lửa “Trident” D-5 được tiếp nhận vào trang bị năm 1989. Ngoài tăng cường khả năng sống sót, tên lửa nâng cấp được tăng cường phạm vi phát tán đầu đạn, đồng thời nâng cao độ bắn chính xác (sử dụng hệ thống dẫn đường vũ trụ GLONASS trong hành trình bay chủ động của tên lửa và trong hành trình dẫn bắn đầu đạn tách rời cho phép đạt tới độ chính xác không thua kém so với tên lửa đạn đạo liên lục địa bắn từ hầm trên bộ). Năm 1995, tàu tuần dương TK-20 đã thực hiện việc bắn tên lửa đạn đạo tàu ngầm mới ở cực Bắc.

Những năm 1990, các tàu ngầm Đề án 941 đã dự kiến được trang bị lại bằng tổ hợp tên lửa mới “Bark” (theo phân loại của phương Tây là SS-N-28) mà vẫn còn chưa được phát triển. Năm 1992, tàu đầu tiên TK-208 được đưa vào sửa chữa căn bản trong quá trình mà dự kiến sẽ lên kế hoạch thực hiện việc thay thế tên lửa theo Đề án 941-U. Tuy nhiên, việc phát triển phải hoãn lại do thiếu tài chính và các vấn đề kỹ thuật. Tháng 11 năm 1998, các thí nghiệm nguyên mẫu tên lửa đã kết thúc không thành công, dẫn tới việc đình chỉ dự án. Sự phát triển này đã đặt số phận TK-208 vào tình trạng không chắc chắn (tàu gia nhập biên chế năm 2002, được nâng cấp theo Đề án 941-U, nhưng không có vũ khí cơ bản), đồng thời với các tàu khác cùng dòng. Sau đó, toàn bộ các công việc bị đình chỉ. Các tên lửa đạn đạo tàu ngầm được hướng vào thiết kế “Bulava-30”, các thí nghiệm đã được thực hiện trên tàu tuần dương TK-208. Theo đề án này còn có kế hoạch nâng cấp thêm một tàu ngầm nữa.

[daibangden]

Chương trình đóng tàu

Việc đóng tàu ngầm Đề án 941 được thực hiện ở xí nghiệp lắp ráp xe máy Phương Bắc (xưởng số 402) tại Severodvinsk. Để làm việc này, ở xưởng số 402 đã xây các nhà xưởng mới có mái che – lớn nhất trên thế giới. Tàu ngầm tuần dương tên lửa chiến lược đầu tiên (theo phân loại của Liên Xô) đã gia nhập biên chế ngày 12 tháng 12 năm 1981.

Dự kiến, việc đóng hàng loạt các tàu ngầm tuần dương hạng nặng Đề án 941 và việc chế tạo các biến thể mới của tàu ngày với sự tăng cường các khả năng chiến đấu. Tuy nhiên, cuối những năm 80 vì lý do kinh tế và chính trị, việc thực hiện chương trình đã nhận quyết định chấm dứt. Sự tiếp nhận quyết định này đi kèm với các cuộc tranh cãi gay gắt: công nghiệp, các nhà thiết kế tàu và bộ phận lãnh đạo Hải quân ủng hộ việc tiếp tục chương trình, còn Tham mưu trưởng Hải quân và Bộ Tổng tham mưu quân đội ủng hộ việc chấm dứt chương trình đóng tàu. Nguyên nhân chính được đưa ra là sự phức tạp của căn cứ neo đậu cho các tàu ngầm hạng nặng, được trang bị các tên lửa “ấn tượng”. Phần lớn các cơ sở đã có, “Akula” không thể vào được vì chật hẹp, còn các tên lửa R-39 hầu như chỉ có thể vận chuyển trong toàn bộ các giai đoạn khai thác sử dụng theo đường sắt (theo đường ray, chúng gần phải được bốc dỡ và chuyển lên tàu). Việc vận chuyển tên lửa phải được thực hiện bằng cần cẩu tải trọng siêu nặng đặc biệt, duy nhất trong các công trình. Kết quả là đã có quyết định hạn chế đóng 6 tàu thuộc Đề án 941 (1 tiểu đoàn). Thân tàu thứ 7 chưa đóng xong – TK-210 – đã bị tháo dỡ trên âu tàu năm 1990.

[daibangden]

Tình hình đến năm 2007

Tất cả 6 tàu ngầm tên lửa đạn đạo Đề án 941 (nhận tên gọi phương Tây là lớp “Typhoon” và nhanh chóng được phổ biến ở Nga) được biên chế thành tiểu đoàn, nằm trong phân hạm đội tàu ngầm nguyên tử số 1 thuộc Hạm đội Phương Bắc. Các tàu đóng căn cứ ở Litse Zapadnoe (vịnh Nerpichia). Việc xây dựng lại căn cứ này để bố trí ở đó các tàu nguyên tử siêu mạnh được bắt đầu năm 1977 và kéo dài 4 năm. Trong thời gian đó các tuyến bến tàu đặc biệt có khả năng cung cấp, đảm bảo cho tàu ngầm tuần dượng các lớp về năng lượng (tuy nhiên tới thời điểm này, theo hàng loạt lý do kỹ thuật, chúng được tiếp nhận như các cảng thông thường). Đối với các tàu ngầm tuần dương hạng nặng, Phòng thiết kế lắp ráp xe máy vận tải Moskva đã chế tạo tổ hợp đồng nhất các khí tàu vận chuyển tên lửa (KSPR). Trong thành phần, đặc biệt cần cẩu tải hai dầm tải trọng 125 tấn (không được đưa vào biên chế).

Ở Zapadnoe Litse bố trí tổ hợp sửa chữa tàu trên bờ, đảm bảo việc bảo dưỡng tàu ngầm Đề án 941. Đặc biệt, để đảm bảo “hậu phương bơi”, các tàu ngầm này ở Leningrad trên xưởng Admiraltei năm 1986 đã xưởng vận chuyển tên lửa “Aleksandr Brưkin” (công trình 11570), có 16 thùng cho các tên lửa R-39 và trang bị cần cẩu 125 tẩn.

Các tàu Đề án 941, mỗi tàu trong só đó có 2 thủy thủ đoàn, làm nhiệm vụ trực chiến thường xuyên, thậm chí trong thời gian đỗ ở căn cứ. Hiệu quả chiến đấu của “Akula” trong cấp độ cao được đảm bảo bằng kết quả nâng cấp thường xuyên hệ thống thông tin liên lạc và điều khiển chiến đấu bởi các lực lượng hạt nhân chiến lược Hải quân Nga. Tới thời điểm hiện nay, hệ thống này gồm có các kênh, sử dụng các nguyên tắc vật lý khác nhau, tăng cường độ tin cậy và kháng nhiễu trong các điều kiện không thuận lợi nhất. Trong thành phần hệ thống bao gồm các máy cảm biến tại chỗ, truyền tải sóng vô tuyến trong các phạm vi khác nhau thuộc quang phổ điện từ, các bộ chuyển phát của tàu, máy bay, vệ tinh, đài ra đa bờ cơ động, đồng thời đài thủy âm và các bộ chuyển phát.

[daibangden]

Trữ lượng nổi của tàu ngầm tuần dương hạng nặng (31,3%), trong sự kết hợp với sự gia cố mạnh thân ngoài và mui tàu đảm bảo cho các tàu nguyên tử khả năng nổi trên lớp băng dày 2,5 mét (đã được chứng minh nhiều lần trong thực tế). Khi tuần tra dươi lớp băng của vùng Cực, nơi có các điều kiện thủy âm đặc biệt, giảm, thậm chí trong điều kiện thủy văn thuận lợi nhất, tầm xa phát hiện mục tiêu dưới nước phải qua các hệ thống thủy âm hiện đại nhất tổng cộng đến vài kilomet, “Akula” thực tến không bị tấn công bởi các tàu ngầm nguyên tử chống ngầm của Mỹ.

Đặc biệt, “Akula” đã phục vụ chiến đấu dưới lớp băng ở biển Trắng. Tàu đầu tiên thực hiện cuộc hành quân này vào năm 1986 là TK-12, ở đó, trong quá trình tuần tra có sự hỗ trợ của tàu phá băng đã tiến hành thay thủy thủ đoàn.

[daibangden]

Ngày 27 tháng 9 năm 1991, trong thời gian thực hành bắn đạ n ở biển Trắng trên một trong số các tàu Đề án 941, trong hầm, tên lửa diễn tập đã bị nổ và bốc cháy, vụ nổ làm cho nắp hầm vị vỡ, còn đầu đạn, bị ném văng xuống biển. Trong thời gian sự cố, không ai bị thương, nhưng tàu ngầm bắt buộc phải sửa chữa mặc dù không lớn.

Năm 1996, do không đủ thiết bị, đã loại khỏi biên chế TK-12 và TK-202, năm 1997 – TK-13. Cũng trong thời gian đó, sự bổ sung tài chính cho Hải quân vào năm 1999 đã cho phép rút ngắn thời gian sửa chữa căn bản tàu tên lửa đầu tiên trong lớp – TK-208. Khoảng 10 năm, trong thời gian đó, tàu nằm ở Trung tâm Quốc gia về đóng ngầm nguyên tử, đã được tiến hành thay thế và hiện đại hoá (tương ứng với Đề án 941) các tổ hợp trang bị cơ bản. Sau khi kết thúc các thí nghiệm nghiệm thu – tiếp nhận về động lực và cấp xưởng năm 2002, tàu nguyên tử được nhận tên mới “Dimitry Donskoi”, quay trở lại biên chế một lần nữa. Hai tàu ngầm còn lại – “Archangelsk” và “Severstal” – ở các cấp độ khác nhau vẫn ở trong biên chế.

Tháng 11 năm 1999, từ khu mặt nước trên biển Barents, từ thành của một trong số các tàu ngầm Đề án 941 đã thực hiện vụ phóng hai tên lửa R-39. Tốc độ giữa các lần phóng là 2 giờ. Đầu đạn tên lửa với độ chính xác cao đã tiêu diệt mục tiêu ở trường bắn Kamchatka.

[daibangden]

Lịch sử phục vụ

+ TK-208; từ 2002 là “Dmitri Donskoi”: (số hiệu xưởng 711). Ghi tên vào danh sách tàu Hải quân 16 tháng 3 năm 1976; khởi công 30 tháng 3 năm 1977 tại xưởng số 402 ở Severodvinsk; hạ thủy 23 tháng 9 năm 1980; gia nhập biên chế 29 tháng 12 năm 1981; mùng 9 tháng 2 năm 1982 gia nhập biên chế Hạm đội Cờ đỏ Phương Bắc; 18 tháng 1 năm 1987; vinh dự là bộ phận tiên phong của Bộ Quốc phòng Liên Xô; 20 tháng 9 năm 1989 được đưa tới xí nghiệp lắp ráp xe máy phương Bắc để sửa chữa và nâng cấp theo Đề án 941-U; năm 1991 việc sửa chữa bị dừng lại vì không đủ tài chính, còn từ năm 1996 – một lần nữa được tiếp tục; 26 tháng 2 năm 2002, kết thúc sửa chữa và nâng cấp theo Đề án 941-U và 26 tháng 7 năm 2002 quay lại biên chế một lần nữa (*).

+ TK-202: (số hiệu xưởng 712). Ghi tên vào danh sách tàu Hải quân mùng 2 tháng 2 năm 1977; khởi công 22 tháng 4 năm 1978 tại xưởng số 402 ở Severodvinsk; hạ thủy 26 tháng 4 năm 1982; gia nhập biên chế 28 tháng 12 năm 1983; 18 tháng 1 năm 1984 gia nhập biên chế Hạm đội Cờ đỏ Phương Bắc; từ 20 tháng 9 năm 1989 đến mùng 1 tháng 10 năm 1994 đã trải qua sửa chữa trung cấp ở xưởng “Zvedochka” ở Severodvinsk; 28 tháng 3 năm 1995 bị loại khỏi biên chế chiến đấu và đưa tới vịnh Nerpichia để  neo đậu, sau đó giải thể; mùng 2 tháng 8 năm 1999 được kéo về Severodvinsk để tháo dỡ lấy kim loại.

+ TK-12: (số hiệu xưởng 713). Khởi công 19 tháng 4 năm 1980 tại xí nghiệp lắp ráp xe máy phương Bắc ở Severodvinsk; 21 tháng 5 năm 1981, ghi tên vào danh sách tàu Hải quân; hạ thủy 17 tháng 12 năm 1983; gia nhập biên chế 26 tháng 12 năm 1984; 15 tháng 1 năm 1985 gia nhập biên chế Hạm đội Cờ đỏ Phương Bắc; năm 1985 – 86 đã thực hiện cuộc hành quân tới biển Trắng, ở đó, tàu đã trực chiến 164 ngày đêm dưới băng; từ 16 tháng 9 năm 1991 đến 20 tháng 1 năm 1992 đã trải qua sửa chữa trung cấp ở xưởng “Zvedochka” tại Severodvinsk; năm 1996; bị loại khỏi biên chế chiến đấu, đưa vào lực lượng dự bị; năm 1998 bị loại khỏi biên chế Hải quân và sau đó được giải thể.

[daibangden]

+ TK-13: (số hiệu xưởng 724). Ghi tên vào danh sách tàu Hải quân 19 tháng 1 năm 1983; khởi công 23 tháng 2 năm 1983 tại xưởng số 402 ở Severdvinsk; hạ thủy 30 tháng 4 năm 1985; gia nhập biên chế 30 tháng 12 năm 1985; 15 tháng 2 năm 1986 gia nhập biên chế Hạm đội Cờ đỏ Phương Bắc; tháng 9 năm 1987, tổng thống Liên Xô M.S.Gorbachev đã đến thăm tàu; năm 1989 được nhận Giải thưởng của Bộ Tư lệnh Hải quân về chuẩn bị sẵn sàng phóng tên lửa; năm 1997, bị loại khỏi biên chế chiến đấu, vào lực lượng dự bị; năm 1998 bị loại khỏi biên chế Hải quân và sau đó giải thể.

+ TK-17; từ 18 tháng 11 năm 2002 là “Archangel”: (số hiệu xưởng 725). Ghi tên vào danh sách tàu Hải quân mùng 3 tháng 3 năm 1984; khởi công 24 tháng 2 năm 1985 tại Severodvinsk trên xưởng 402; hạ thủy 12 tháng 12 năm 1986; gia nhập biên chế 15 tháng 12 năm 1987; 19 tháng 2 năm 1988 gia nhập biên chế Hạm đội Cờ đỏ Phương Bắc; từ 8 tháng 1 đến 9 tháng 11 năm 2002 đã trải qua sửa chữa ở xưởng số 402 ở Severodvinsk(*).

+ TK-20; từ 2001 là “Severstal”: (số hiệu xưởng 727). Khởi công mùng 6 tháng 1 năm 1986 ở xưởng số 402 tại Severodvinsk; 12 tháng 1 năm 1986, ghi tên vào danh sách tàu Hải quân; gia nhập biên chế 19 tháng 12 năm 1989; 28 tháng 2 năm 1990 gia nhập biên chế Hạm đội Cờ đỏ Phương Bắc; 25 tháng 8 năm 1986 đã tiến hành phóng thử tên lửa đạn đạo tàu ngầm với đầu đạn tách rời tới trường bắn; cuối năm 1999, đã thực hiện cuộc hành quân đường dài với nhiệm vụ trực chiến; từ tháng 6 năm 2001 đến tháng 12 năm 2002 đã trải qua sửa chữa ở Severodvinsk(*).

+ TK-210: (số hiệu xưởng 728). Chuẩn bị khởi công ở xí nghiệp lắp ráp xe máy phương Bắc tại Severodvinsk, nhưng việc đóng tàu nhanh chóng bị dừng lại vào năm 1990; cấu trúc thân tàu được tháo dỡ thành kim loại.

(*): các tàu đang còn hoạt động trong biên chế Hải quân.

[daibangden]

Bố cục bên trong tàu ngầm nguyên tử Đề án 941

1. Các thiết bị ngư lôi mũi 533mm;
2. Các ăng ten của hệ thống thủy âm;
3. Khoang ngư lôi;
4. Các thiết bị đóng mở dưới bánh lái;
5. Thân ngoài;
6. Thân trong;
7. Các bánh lái ngang mũi tàu;
8. Nắp cửa thoát hiểm;
9. Hầm tên lửa đạn đạo R-39;
10. Các nắp cửa hầm;
11. Khoang - modul trung tâm;
12. Các buồng nổi cứu nạn;
13. Các thiết bị đóng mở của kính tiềm vọng và ăng ten;
14. Vách ngăn cách của thiết bị đóng mở;
15. Sống tàu;
16. Lò phản ứng hạt nhân;
17. Khoang lò phản ứng;
18. Chân vịt trong mũ vòng tròn;
19. Tuyến trục chân vịt chính;
20. Thiết bị dẫn hướng thủy động lực;
21. cánh đuôi đứng;
22. Cánh đuôi ngang;
23. Bánh lái đứng;
24. Bánh lái ngang ở mạn tàu.